санатыс диэнтэн хай. аата. Ааспыты санатыһыы
□ Күө-дьаа кэпсэтии, уруккуну-хойуккуну санатыһыы, сураһыы буолан киирэн барар. М. Иванов

саҥарыс диэнтэн хай
аата. Оҕонньоттор, эмээхситтэр, уруккуларын-хойуккуларын ахтыһа-ахтыһа, эмиэ этиһии, саҥарсыы, үөхсүү бөҕө үһү. «ХС»

туохт. Уксаанна оонньоо. ☉ Играть в поддавки. Оҕолор остуол оонньуутугар күрэхтэстилэр: саахыматтаатылар, дуобаттаатылар, уксааннаатылар
□ Аҕам аах дуобаттаан, уксааннаан, уруккуну-хойуккуну санаһан …… төһө эрэ үчүгэйдик сылдьыбыттара буолла?.. УДь

үөт I диэнтэн холб. туһ. Уруккуну-хойуккуну үөтүһэллэр, Үөһээ дойдуга тиийэ сылдьыбыт аатыраллар
Дьэ, ким билэр?! И. Никифоров
«Билигин кэлэн, ол ааспыты үөтүһэр төһө бэрт эбитэ буолла» — эмээхсин сүөм түһэн олордо. «ХС»

аҕын диэнтэн холб. туһ. Аҕыйах хонук иһигэр оҕолор [Микиитэ уонна Өлөксөй] улаханнык ахтыспыттар эбит. Амма Аччыгыйа
△ Уруккуну-хойуккуну санас. ☉ Вспоминать, напоминать друг другу прошлое, давнее
Былырыын бастаан көрсөллөрүгэр ол былыр көрсө сылдьыбыттарын туһунан ахтыспыттара. Н. Якутскай
Биһиги оччоҕо [кэпсэтэн] хайдах тыаҕа олорбуппутун, төрөөбүт-үөскээбит алааспытын, кыракый, салгын куруутун сайа охсор дьиэбитин ахтыһарбыт. Далан

туохт. Бэйэ-бэйэни урукку-хойукку айыынан-харанан сирэй-харах ас, хардарыта буруйдас. ☉ Взаимно обвинять друг друга в прошлых грехах, обидах
Мин, эн курдук, ону-маны хойохтоһор санаам суох. П. Аввакумов
Хойуккуну-уруккуну Хойохтоһор буоллахха — Хайа-хайабыт даҕаны Харах-сирэй холлуоҕа!.. И. Павлов
Бачча үлүгэр туруору кэпсэтии кэнниттэн киһитэ өссө да хойохтоһо олороруттан дириэктэр кыыһыра санаата. ЕАИ СА

ыарыылаа диэнтэн холб. туһ. [Күлүк:] Сорох ыалга ыллаан, сороҕу отоһулаан, үөрүүгэ түбэстэхпинэ — үөрсэн, ыарыыга түбэстэхпинэ — ыарыылаһан, өлбүккэ — көтөхсөн… А. Софронов
Киил оҕонньор күн аайы киирэн үөлээннээҕин ыарыылаһар. Н. Лугинов
Убайым Уйбаан өлөр ыарыытыгар ыксары ылларан сыттаҕына, ыарыылаһа олорон элбэҕи, уруккуну-хойуккуну кэпсэтэрим. И. Федосеев

туохт., поэт. Киэҥ сиринэн нэлэһий, устата-туората биллибэттик тэнийэ көһүн (хол., тайҕа, тыа). ☉ Быть обширным, просторным, занимать большое пространство (напр., о равнине, лесе, тайге)
Тайаадыйар алааһын дьайыҥар, Тайҕа тыатыгар Аабылаан сиһигэр Адьырҕа эһэтэ алыстаабыт. Нор. ыр. Тайаадыйар алааһын дьайыҥар, Тайҕа тыатыгар Аабылаан сиһигэр Араас кыыла алыстаабыт. Е. Иванова
Таптаан, таалалаан үөскээбит Тайаадыйар тайҕабын, Төрөөбүт төрүт дойдубун Түптээн-төлкөлөөн туойабын. Н. Туобулаахап
Иитэ-саҕата биллибэт Иитиллибит ийэ тыабын, Таптаан таалалаан үөскээбит Тайаадыйар тайҕабын Уруккутун-хойуккутун …… Туойан чугдаарар Күндү күнүм дьэ буолла! С. Зверев

сыһ.
1. Сыыһа, төлө. ☉ Мимо, вскользь. Эр киһини кыайа-хото тутуох курдук буолтуттан киһи чаҕыйда, аһара харбатта, мүччү-хаччы туттарда. Саха фольк.
2. Нэһиилэ, эрэйинэн. ☉ Едва, с трудом, еле-еле
Айбытым араҥаччылыы сылдьар ээ, мүччү-хаччы тыыннаах ортохпут, мин уруккубун-хойуккубун түөрэ сүргэйбиттэрэ буоллар, ыҥкыбыдылартан тахсыбатым чахчы. Е. Неймохов
Дьоно эриирдээх-бутуурдаах кэми син мүччү-хаччы түһэн тыыннаах көрсүбүттэриттэн үөрэн олорор. Р. Кулаковскай
[ Биир от] сыарҕата мүччүхаччы тахсар дуу, суох дуу. «ХС»
3. Кыл тыынынан, ыксалынан. ☉ Мигом, очень быстро, вмиг
Баарыын [уол] торбосторун мүччү-хаччы уулатан аҕалаат суох буолбута, инньэ гынан ынахтарбын бэйэм киллэртээтим. А. Софронов
Эбиэт саҕана бүтэһик эксээмэммин мүччү-хаччы туттараат, Ярославскай баксаалга тэптэрдим. «ХС»

туохт.
1. Хаартынан таһааран таайан көр, сылыктаан быһаар. ☉ Гадать, ворожить (на картах)
Маарыйа, элбэх тыллаах дьахтар, хаартынан сэрэбиэйдиир. Пьесалар-1956. Таро хаартыта олох атын истииллээх хаарты, таронан хаһан да сэрэбиэйдээбэппин. ТТ
— Хаартынан сэрэбиэйдиириҥ таһынан өссө тугунан дьарыктанаргын ордороҕун? «ХС»
2. Билгэлээ, таайан көр (хол., уруккуну-хойуккуну, инникини, сүнньүнэн, туох эрэ биллибэти, хол., таҥха кэмигэр). ☉ Гадать, предсказывать с помощью разных приёмов будущее, открывать прошлое
Ороһуоспа түүн хайдах сэрэбиэйдиир, таҥхалыыр туһунан сүбэлэһии, сипсиһии бөҕө буоллулар. И. Гоголев
Сүөкүлэ иккистээн сэрэбиэйдээри эмиэ иҥиир утахтары хатаары оҥостор. Н. Якутскай
Сэрэбиэйдиир киһи, бу дьыала мээнэ оонньуу буолбатаҕын умнуо суохтаах, сиэритуому тутуһуохтаах. «Кыым»