делать что-л. с усилием; көтөҕөн ырычаахтас = поднимать что-л. с усилием.

образн. идти с усилием (о толстом человеке).

дьүккүс гын = момент, внезапно, с усилием рвануться вперёд.

делать что-л. с большим напряжением, усилием; көтөҕөн мадьыктаа = поднять что-л. с большим усилием, с трудом поднять что-л.

м: 1. (работа) үлэ; физический труд былчыҥ үлэтэ; умственный труд ей үлэтэ; 2. (усилие) эрэй, сыра, түбүк; напрасный труд таак эрэй; с большим трудом улахан сыранан; 3. (результат работы) үлэ; научный труд научнай үлэ.

передвигаться с большим усилием (по болоту, снегу); вязнуть, увязать (в болоте, снегу).

сов. разг. 1. (сделать усилие) ыгыһын, күүскүн түмүн; 2. перен. (принять важный вид) дьоһумсуй, дьоһумсуйан үлүн. напылить сов. быылы көтүт, буору көтүт. напыщенный прил. 1. (надменный) наһаа дьоһумсук, киэмсик; 2. (высокопарный) нэпа а киэркэтиилээх, наһаа күүркэтиилээх. напяливать несов., напялить сов. что, разг. (надеть, обуть) тиирэ кэт, нэһиилэ кэт.

побуд. от дьүккүй = 1) ехать, двигаться вперёд упорно, безостановочно; айаннаан дьүккүтэн ис = упорно двигаться вперёд; 2) глотать жадно, с усилием.

туохт.
1. Тугу эмэ туохтан эмэ күүскүнэн арааран ыл, төлөрүт. ☉ Отделять, прилагая усилие, отрывать что-л. от чего-л., разъединять что-л. Баай ыал киэнин Балбаах хоҥнорор Баһымньы тимирдэрин Батарыта саайталаабыт. Күннүк Уурастыырап
Байыкка [тыытын] баатын кытта бэрт өр эрийсэн, астаһан, мууһун суоран, түгэҕин луомунан көйөн, нэһииччэ хоҥнордо. Н. Заболоцкай
2. Биир сиртэн хайа эмэ диэки сыҕарыт, ыыт. ☉ Сдвигать, трогать с места. Массыынаҕын собуоттаан хоҥнор
□ Икки-үс оруота дьонноро Барааттаан биир тэҥҥэ хаамсаллар Этэрээт сэриигэ хоҥноро Чугаһаан ырыанан тахсаллар. Эрилик Эристиин
♦ Сыҥааххын хоҥнор көр сыҥаах
Кини [эһэ] арҕаҕын ааныгар быардыы түһэн, күнүстэн күнүс сылааска сыламнаан, ытыстыбыт сыҥааҕын хоҥноро хас да күн сыппыта. Р. Кулаковскай
Көр биирдэ сыҥааххын хоҥнорордоох эбиккин ээ. Н. Заболоцкай
Хоммут уоскун хоҥнор көр хон. Хоммут уоспун Хоҥнорон, Оҕолорбор-биэбэйдэрбэр Олоҥхолоон да көрүүм. П. Ойуунускай
«Көр эрэ!» — диэн мин мэлдьи аҕыйах саҥалаах таайым бу киэһэ иккиһин хоммут уоһун хоҥнордо. Н. Габышев
ср. др.-тюрк. хоҥур ‘вырывать, выдёргивать’

даҕ., түөлбэ. Бүтэһик, тиһэх. ☉ Последний, единственный, оставшийся
Норуот муусукатын кэтиир, ырытар дьоннор өттүктэрин охсунаннар, элэ сэптэргэ эргиллэн эрэллэр. Болҕомтоҕо ыланнар, дьон-сэргэ билиитигэр таһаараллар. К. Уткин
Тапталлаах тыаҕын, уугун Бас билбэт олохтоох буолан, Элэ харчыгын биэрэн туран Аны көрүөҥ ардьа туугун. ЛН ЭЭХХ
◊ Элэ сэниэ (күүс) — бүтэһик тиһэх кыах, күүс. ☉ Остаток сил
Килэки маҕыйа түһэн баран элэ сэниэтинэн кыыраппыт чохорооно чиргэл тииккэ угун төрдүнэн түстэ. С. Маисов
Сыарҕа сыҥааҕа дириҥник батары түһэр буолан, ыттар ыарырҕаталлар. Элэ күүстэринэн соһон ырычаахтаһаллар. В. Санги (тылб.). Элэтэ эһиннэ, былата быһынна түөлбэ. — күүһэ баранан, сэниэтэ бүтэн олус сылайбыт. ☉ Устать, ослабеть, выбиться из сил. Амаан-дьамаан Айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан, Элэм эстэн, Былам быстан… С. Зверев
Төттөрү-таары мэскэйдэнэригэр күүһэ-уоҕа аҕыраата, элэтэ эстэн да эрэр. Куобах таһыыта кыайтарбата. Н. Борисов
Кини дойду сир куһа эбээт. Оттон манна олус ырааҕа бэрт буолан, элэтэ эстэн, былата быстан кэлээхтиир. И. Семёнов
ср. эвенк. элээ ‘последнее усилие’