в разн. знач. условный; усулуобунай болдьох условный срок; усулуобунай бэлиэ условный знак; усулуобунай уураах условный приговор # усулуобунай рефлекс условный рефлекс.

рефлекс; условнай рефлекс условный рефлекс; условнайа суох рефлекс безусловный рефлекс.

с. 1. (действие) бэлиэтээһин; 2. (знак) бэлиэ; условные обозначения болдьохтоох бэлиэлэр.

ситим. сыһыан холб. Санаалар ыккардыларынааҕы усулуобуйа — төрүөт сибээһин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражает условно-причинную связь между высказываниями, устанавливаемую говорящим (в таком случае, если так, раз так). Оннук буоллаҕына, бу ким саата буоларый?
□ Оннук буоллаҕына, кини оннугар мин истэбин. Н. Заболоцкай
Оннук буоллаҕына, аны болуотунньук буолан көр оччоҕо. Д. Таас

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инникини кытта болдьох-төрүөт ситиминэн сибээстээн биэриитин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения условно-причинной связи высказываемой мысли с предыдущими с точки зрения говорящего (раз так, в таком случае)
Чэ, итинник буоллаҕына, айылааҕын, көтө сылдьыбыт сөмөлүөккүтүн ыҥыран ылан, ол бэлиэтии көрбүт сиргит ханна баарын хат чуҥнаан көрүҥ. Н. Якутскай
Итинник буоллаҕына, аҕал, милииссийэҕэ бэйэм биллэриэм. П. Аввакумов
Итинник буоллаҕына, арай, маҥнай утаа суругунан кэпсэттэххэ сөп буолсу, дии санаата. Д. Таас

м. в разн. знач. бэлиэ; фабричный знак фабрика бэлиэтэ; условный знак болдьохтоох бэлиэ; восклицательный знак күүһүрдүү бэлиэтэ; знаки препинания сурук бэлиэлэрэ; знаки различия соло бэлиэлэрэ; делать знаки рукой илиигинэн бэлиэтэ биллэр; оказывать знаки внимания болҕомто бэлиэтин биллэр; # добрый знак үтүө билгэ; печатный знак полигр. бэчээтинэй знак; денежный знак кумааҕы харчы; знак почтовой оплаты почта маарката; орден "Знак почёта" "Бочуот знага" орден.

даҕ. Уруккуттан олохтоммут, ылыныллыбыт, анал, болдьох. ☉ Традиционный, общепринятый, условный
Мин били география кинигэтин усулуобунай ойуутун өйдөөн кэлбитим. Эрчимэн
Дьиҥнээх тарыыбынан олохтоммут хамнаһы ити кээписиэҥҥэ төгүллээн усулуобунай хамнаһы таһаарыллар. ДВР ЭНьТ
Саха тылын орфографиятын үһүс кылааска үөрэтэргэ фонетическай, морфологическай уонна усулуобунай бириинсиптэр таарыллаллар. АВМ ҮКТТҮө

м. рефлекс (организм тас күүрдүүгэ, дьайыыги хирдирыыти); безусловные рефлексы төрүт рефлекстэр; условные рефлексы усулуобунай рефлекстэр.

аат. Эрдэттэн ыйыллыбыт, этиллибит кэм. ☉ Срок, назначенный заранее
Кини кэлэр болдьоҕо күн сарсын үһү. Н. Заболоцкай
Өлүөскэ аармыйаҕа сулууспалыыр болдьоҕо бүппүтэ. П. Аввакумов
Тиийиэхтээх болдьоҕор диэри билигин да түөрт хас күн баара. Далан
◊ Болдьох бэлиэ — эрдэттэн олохтоммут тугу эмэ көрдөрөр кылгас бэлиэ. ☉ Условный знак
Туһааны, кэпсиирэни, толорууну, быһаарыыны анныларынан болдьох бэлиэнэн тардыҥ. ПНЕ СТ
Сиртэн хостонор туһалаах баайдар үөскээбит сирдэрин болдьох бэлиэлэринэн көрдөрүү. СПН СЧГ. Болдьох салаа этии тыл үөр. — тутаах этии хайааһына туох усулуобуйаҕа буоларын көрдөрөр, холбуу этии биир көрүҥэ. ☉ Условное придаточное предложение. Болдьох салаа этиигэ сурук бэлиэтин туруор

I
да
II
ситим т.
1. Төннүктүүр салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга -тар формалаах болдьуур киэби кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению, примыкая к глаголу в форме условного наклонения на -тар (хоть, хотя)
Турахин, тыла булдьуруйдар даҕаны, аргыһыгар элбэҕи кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Ыксаатарбыт даҕаны, аһыыр кэм буолла буолбат дуо? С. Ефремов
Санаарҕаатар даҕаны, баран иһэр. Н. Габышев
2. Болдьох-төннүктүүр суолталаах салаа этиилэри, араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения условно-уступительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (если, хоть и)
Өҥ кэллэҕинэ даҕаны, биһиэхэ оттуур ходуһа санаатынан баар буолан кэлиэ суоҕа. М. Доҕордуурап
[Оҕолор] биирдэрэ биирдэригэр баран биэс-алта хонон хааллаҕына даҕаны, дьонноро мөхпөт этилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Дьэ уонна кэллэхтэринэ даҕаны, бандьыыттар биһигиттэн туохпутун былдьаан-талаан барыахтарын сөбүй? Н. Заболоцкай
3. Төннүктүүр-утарар суолталаах салаа этиилэри, араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительно-противительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (хотя..
но). [Дуолан Хара:] Мин эйигин күн аайы харахпынан Кымыс курдук киллиргэччи Ыймахтыыбын даҕаны, Хараҕым утаҕа хана илик. И. Гоголев
Лаампалары эҥиннэри барытын эргийдэ даҕаны, биллибэт. Эрилик Эристиин
Сайын аайы булуус туһунан айдаарабыт даҕаны, тылбыт таах хаалар. «ХС»
4. Биир уустаах чилиэннэри кэккэлэччи аҕалан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения при перечислении (и)
Кини миигиттэн кыра даҕаны, мөлтөх даҕаны. Амма Аччыгыйа
Биир саас Манчаары ийэтэ аһыырынан даҕаны, отунан даҕаны олох быстан хаалбыт. МНН