несов. см. успокоить(ся).

побуд. от чуумпур = утихомиривать, успокаивать; оҕолору чуумпурт = успокоить детей.

побуд. от уоскуй = успокаивать; смягчать; оҕону уоскут = успокоить ребёнка; аты уоскут = а) успокоить лошадь; б) дать лошади передохнуть; ыарыытын уоскут = смягчить боль.

с. I. (по гл. успокоить) уоскутуу, чуумпурдуу, тохтотуу; 2. (по гл. успокоиться) уоскуйуу, чуумпуруу, тохтооһун.

1) побуд. от мэнэрий=; 2) успокаивать, утихомиривать; тиис ыарыытын мэнэрит= успокоить зубную боль.

туохт. Санааны аралдьыт, уоскут, сымнат. ☉ Успокоить, смягчить (душу)
[Нүһэр Дархан:] Бу суо-хаан таас эдэр эрдэхпиттэн Мин киһи куппун-сүрбүн ньуолҕаардар буоллаҕа. И. Гоголев

сов., убаюкивать несов. кого 1. (укачать ребёнка) бигээн утут, бигээ; 2. (нагнать дремоту) бигээ, бигээн нухарыт; его голос меня убаюкал кини саҥата бигээн миигин нухарытта, кини саҥатыгар бигэнэн нухарыйан ыллым; 3. перен. (успокоить) уоскут; убаюкать надеждой эрэлинэн уоскут.

сов. 1. кого-что (успокоить) тохтот, буой, борой; унять детей оҕолору тохтот; 2. что, разг. - (прекратить действие чего-л.) тохтот, буой; унять кровотечение хаан барарын тохтот; 3. что (сдержать) тохтот, кыан; унять гнев кыыһырбыккын кыан.

аат. Киһи ис дууһатын, өйүн-санаатын эйгэтэ; киһи өйүнсанаатын туруга. ☉ Душа; состояние души
Эмээхсин, хас эмэ сылы мэлдьи сүрэҕэр-быарыгар хаайтара сылдьыбыт абата туох да бокуойа суох мунньуллан, устунан [Дэлиһиэйи] үөҕэн киирэн барда. Эрилик Эристиин
Чаҕыл Тордоохоп кини сүрэҕэр-быарыгар, өйүгэр-санаатыгар умнуллубат бэлиэни хаалларбыта. С. Никифоров
Даарыйа мух-мах соҕус буолла, сүрэҕэр-быарыгар туох мунчаарыылааҕын тоҕо сүөкүөн кэрэйдэ. У. Нуолур
♦ Сүрэҕин-быарын аалар — дууһатын, санаатын хам баттыыр, ааһан-араҕан биэрбэт. ☉ Лечь свинцом, тяжестью на сердце
Мотуоһа ынчыктыыра, кини ыарыһах буолта ордук Дьэргэ сүрэҕинбыарын аалар. Болот Боотур. Сүрэҕинбыарын ортотунан (иһинэн, көрбүтүнэн) киирэр — сүрдээҕин диэн сөбүлүүр, ис иһиттэн астынар. ☉ По сердцу, по душе (букв. входит через середину его сердца и печени)
Аҕыйахтык да саҥардар тугу эппитэ, хайдах хамнаммытатуттубута — барыта киһи сүрэҕинбыарын ортотунан киирэр. Болот Боотур
Миэхэ, ойууру харыстыырга тустаах үлэлээх киһиэхэ, аргыһым кэпсээнэ адьаһын сүрэҕим-быарым ортотунан киирэр. «Кыым»
Ааҕааччыны барытын астыннарарыҥ, кини сүрэҕин-быарын иһинэн киирэр гына суруйарыҥ олус уустук. ФЕВ ДьС
Тэлгэнэ сытар оппут минньигэс сыта киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр, сайыҥҥы күөх сирэми санатар. Н. Якутскай. Сүрэҕинбыарын сымнат — кими эмэ дууһатын уоскут, санаатын көнньүөрт. ☉ Успокоить душу, развеять чьи-л. мрачные мысли. Убайгын көрсөҥҥүн сүрэҕин-быарын сымнатыаҥ этэ
□ Саатар эн, атын киһи курдук аһынан, сылаас сымнаҕас тылгынан сүрэхпин-быарбын сымнаттаҕын дуу? А. Софронов. Сүрэҕинбыарын туттарбыт — кими, тугу эмэ олус сөбүлээбит, таптаабыт. ☉ Испытывать любовь к кому-чему-л., увлечься кем-чем-л.
Сергей Афанасьевич бэрт кыра эрдэҕиттэн норуот поэзиятыгар сүрэҕин-быарын туттарбыт, уус-уран тыл күүһүгэр уһуйтарбыт. Софр. Данилов
Өлөксөөн уол сүрэҕин-быарын саҥа кэлбит учуутал кыыска туттарбыт. «ХС». Сүрэҕин-быарын уурар — ис дууһатыттан кыһаллар. ☉ Проявляет усердие (букв. сердце и печень кладёт)
Киһи барахсан итинник ээ, кыһаннаҕына, сүрэҕин-быарын уурдаҕына, көмүс ньээкэтин-айылҕатын уон төгүл ордук гына тупсарар дии. «ХС»
Чаһыны көрбөккө, атынынан аралдьыйбакка, сорук оҥостон туран налыччы, сүрэҕибыары ууран астыахха наада. ФВН ТС. Сүрэҕин-быарын уурбат — ис дууһатыттан кыһаллыбат, санаатын уурбат. ☉ Не проявляет усердия (букв. сердце и печень не кладёт). Ити уол үөрэҕэр сүрэҕин-быарын уурбат. Сүрэҕин-быарын эмэр — санаа-оноо баттыга буолар, ааһан-араҕан биэрбэт. ☉ Неотвязно мучить, причинять душевную боль
Тыл күүһэ, хатыыта диэн сүрдээх да буолар эбит. Төһөнөн уһаан-тэнийэн, өйдөөнсанаан ырытан истэҕин аайы, сүһүрдэр ыарыы курдук, сүрэххин-быаргын эмэн, эрэйдиирэ-аймыыра эбии элбээн иһэргэ дылы. Суорун Омоллоон. Сүрэҕинэнбыарынан сөбүлүүр — ис дууһатынан, күүскэ сөбүлүүр. ☉ Любить всей душой, всем сердцем
Ама, кырдьык сүрэхтэринэн-быардарынан сөбүлэһэн холбоһор дьон бу курдук буолуохтара дуо? П. Ойуунускай. Сүрэҕиттэн-быарыттан ааһыма — сүтэн-оһон биэримэ, ыар баттык буолан сырыт (санаа-оноо туһунан). ☉ Не проходить, не утихать (об обиде, душевной боли)
Оттон мин киниттэн [Гошаттан] хоргуппутум сүрэхпиттэнбыарбыттан ааһыа суох ээ, быһыыта. «ХС». Сүрэҕэ-быара батарбат (тулуппат) — сатаан тулуйбат, санаата олох буолбат (тугу эмэ гыныан олус баҕаран). ☉ соотв. места себе не находит; не сидится кому-л.
Күһүн, сыарҕа Хаара түспүтүн кэннэ, сүрэҕэ-быара батарымына, ийэтэ эмээхсин кыыһын көрсө тиийэр. НС ОК
Ол кинилэр төһө да тоҕо-хайа түспэтэхтэрин иннигэр, сүрэхтэрэ-быардара батарбакка, хотуур сүгэн ходуһаҕа киирбиттэрэ. «ХС»
Кулан оҕонньор төһө да тоҥхойо кырыйдар, сүрэҕэ-быара тулуппат. «Чолбон». Сүрэҕэ-быара бөҕөх — туохха эмэ улахан эрэллээх, бөҕөх санаалаах (ол-бу тахсыа, куһаҕан буолуо суоҕа диэн). ☉ Внутренне спокоен, в душе уверен (что всё будет хорошо, ничего плохого не случится)
[Сүллүкү] ол эрээри, сүрэҕэ-быара бөҕөх: айыыны-буруйу оҥорбута аҕыйах. Болот Боотур
Киһи да муода буолар эбит: букатын уолуйбаппын-куттаммаппын, ити мүнүүтэҕэ сүрэҕим-быарым бөҕөх буолан биэрбитэ. «ХС». Сүрэҕэ-быара дьэгдьийдэ — санаата чэпчээтэ, уоскуйда. ☉ Полегчало на душе у кого-л.
Сымыраахап, ити ыар санаалары умнан эмиэ сибилигин сүрэҕэ-быара дьэгдьийбитин курдук буолуоҕун баҕарда да, Хара санаата халыҥаан көхсүн, түөһүн дьөлө баттаан истэ. Т. Сметанин. Сүрэҕэ-быара кытаанах — аһыныгаһа, амараҕа суох. ☉ Суровый, жёсткий (букв. сердце и печень у него твёрдые)
Эр киһи баҕайы дьиэ эрэйин кытта аахсыбата, дьахтар үлэтин сыаналаабата, сүрэҕэ-быара кытаанаҕа итинник! Н. Заболоцкай. Сүрэҕэ-быара нус буолла — улаханнык уоскуйда, холкутуйан хаалла. ☉ Стать спокойным, отдохнуть душой и сердцем (букв. сердце и печень его успокоились)
Дьэ, онон холбостохпут ити. Сүрэҕим-быарым дьэ нус буолбута. Эрилик Эристиин. Сүрэҕэ-быара өлөхсү- йэр — сүрэҕэ эрийэр, хотуолуон баҕарар. ☉ Испытывать тошноту
Ньоҕорук кулуба отуу түгэҕэр, сибилигин аҕай биир чороон арыылаах кымыһы иһэн баран, сүрэҕэ-быара өлөхсүйэн иттэннэри сытар. Эрилик Эристиин. Сүрэҕэ-быара өрүкүйэр — өйө-санаата өрө күүрэр, көтөҕүллэр. ☉ Находиться в возбуждённом состоянии
Этэргэ дылы, Томпсон сүрэҕэ-быара өрүкүйэн сылдьара (атыыта барыстаахтык барбытыттан). «ХС». Сүрэҕэ-быара өтө биллэ — туох буолуохтааҕын эрдэттэн биллэ, сэрэйдэ (үксүгэр туох эмэ куһаҕаны). ☉ Предчувствовать что-л., догадываться о чём-л., сердце подсказывает (обычно о неприятном, дурном)
Ийэ барахсан туох эрэ куһаҕан буолтун сүрэҕэ-быара өтө билбитэ. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ-быара сылаанньыйар — дууһата сымныыр, этэ-хаана дуоһуйар, уоскуйар. ☉ Стать умиротворённым, безмятежным, спокойным
Сүрэх-быар сылаанньыйдаҕын, тоҕо баҕас үчүгэйэй! Т. Сметанин
Кини туохтааҕар да төрөөбүт Сахатын сирин айылҕатын таптыыр, айылҕаҕа эрэ сырыттаҕына сүрэҕэ-быара сылаанньыйар, нус-хас буолар. «ХС». Сүрэҕэ-быара сымнаата — улаханнык үөрэн дууһалыын манньыйда, уоскуйан хаалла. ☉ Успокоиться, стать совершенно спокойным
«Саамай сөп!» — Булумдьу атын үрдүгэр чэпчэкитик дэгэйэн тахсар, кини сүрэҕэ-быара сымнаабыт, этэхаана чэпчээбит курдук. Л. Попов. Сүрэҕэ-быара таайар — этинэн-хаанынан, ис дууһатынан туох буолуохтааҕын сэрэйэр (үксүгэр куһаҕан, мөкү өттүнэн). ☉ Всем нутром чует (обычно предстоящие неприятности)
«Ол эрээри, айыы сүөһүтэ, баҕар, сүрэҕэ-быара таайара буолуо», — дии саныырын кытта, [Ыстапаан] уута ордук көттө. А. Софронов
Төрүт да мин сүрэҕим-быарым таайар этэ [куһаҕан олох кэлиэҕин]. Болот Боотур. Сүрэҕэ-быара тартарар — этинэн-хаанынан, өйүнэн-санаатынан кимиэхэ туохха эмэ умсугуйар, баҕарар. ☉ Всем сердцем стремиться, тянуться, чувствовать влечение к кому-чему-л.
Уол Маайыһы хара маҥнай көрсүөҕүттэн сөбүлүү, таптыы санаабыта. Кэнникинэн өйө-санаата киниттэн арахпат, сүрэҕэ-быара курдаттыы тартара сылдьар буолбута. Болот Боотур. Сүрэҕэбыара уулунна — олус манньыйда, долгуйда. ☉ Прийти в умиление (букв. сердце и печень его растаяли). Балааҕыйа сиэнэ кыыһы көрөн сүрэҕэ-быара уулунна. Сүрэҕэ-быара чэпчээтэ — ыар санааттан быыһанна, дууһата уоскуйда. ☉ соотв. отлегло от сердца
Кини сүрэҕэ-быара чэпчээбитэ, онон худуоһунньукка хайы-сах кыыһырбат буола охсубута. А. Чехов (тылб.). Сүрэҕэр-быарыгар чугас ылынар — тугу эмэ олус ыарыылаахтык ылынар. ☉ Принимать близко к сердцу. Оҕонньор уолаттар иэдээҥҥэ түбэспиттэрин истэн сүрэҕэр-быарыгар олус чугастык ылынна
□ Учуутал тулаайах оҕолор дьылҕаларын сүрэҕэр-быарыгар чугас ылынара. «ХС». Сүрэҕэр-быарыгар ыттарда — сүрэҕэр ыттарда диэн курдук (көр сүрэх I). Сүрэх-быар аалыыта — дууһаны, өйү-санааны ханнык эрэ ыар санаа хам баттааһына, ааһан-араҕан биэрбэт буолуута. ☉ Камень на сердце (букв. терзания сердца и печени)
— Чэ, сүрэх-быар аалыыта оҥорума. Этэргин этэн кэбис. Болот Боотур
Икки ыйы быһа сүрэхбыар аалыыта, санаа эргимтэтэ буолбут. «ХС». Сүрэх-быар ыарыыта — ааспат-арахпат санаарҕааһын, мунчаарыы. ☉ Душевные переживания (букв. болезнь сердца и печени)
Сөбүлээбэт киһилиин олорууттан, сүрэх-быар ыарыытыттан …… хайа оҕобут хатан-кууран бараарай? Т. Сметанин
Кини сүрэҕин-быарын ыарыытын тэбии охсорго тиэтэйэр курдуга. «ХС». Сүрэх-быар ыарыыта буол — санаа-оноо баттыга буол. ☉ Быть, становиться источником душевных переживаний, страданий (букв. становиться болезнью сердца и печени)
Дьэ ити дьахтар хайаан даҕаны миэхэ сүрэх-быар ыарыыта буолар буолла. С. Ефремов
Бу аҕата оҕонньорго сүрэхбыар ыарыыта буолбут хобдох сэһэн Кэтириискэ эмиэ …… өйүн-санаатын холоруктуу ытыйан, тугу да тобулан өйдөөбөт гына харааччы иирдэн кээспитэ. НС ОК. Сүрэх-быар ыарыыта оҥоһун — өйгүттэн-санааҕыттан араарыма, мэлдьи санаа-оноо баттыга оҥоһун. ☉ Постоянно думать, переживать о комчём-л. (букв. сделать болезнью сердца и печени)
Оҕонньор биир санааны сүрэхбыар ыарыыта оҥостон улаханнык эрэйи көрбүтэ. Н. Габышев
Г. Кривошапко саха муусукатын сайдар кэскилин сүрэхбыар ыарыыта оҥостубута, ол муусука киниэхэ туохтааҕар да чугас этэ. «ХС». Сүрэхтиин-быардыын кэҥээтэ — уоскуйда, холкутуйда. ☉ Вздохнуть свободно
Нуучча киһитин кэпсээнин иһиттэҕинэ эмээхсин сүрэхтиин-быардыын кэҥиирэ. В. Санги (тылб.). Сүрэххэ- быарга быһахтаммыкка дылы түөлбэ. — саамай чугас урууну-аймаҕы атаҕастаабыт, хомоппут киһини этэллэр. ☉ Как ножом по сердцу (обычно — когда кто-л. жестоко обидит близкого родственника).

аат.
1. Киһи, сүөһү, кыыллар истэр уорганнара. ☉ Ухо, уши
[Байбал:] Биир маҥан ат, алта хаардаах, уҥа кулгааҕа холорук имнээх, сыаната түөрт уон сүүс. А. Софронов
Хачыгыр кулгааҕа мэктиэтигэр тыс-тыс тыаһаан ыла-ыла бүрүтэ ылбахтаабыта. Эрилик Эристиин
△ Ырааҕыттан эбэтэр олус кыратыттан иһиллимиэн да сөп тыаһы-ууһу, саҥаны истэр дьоҕур. ☉ Чуткость, острота слуха
Ордук кыраҕы харахтаах, чуор кулгаахтаах, истиҥ иэйиилээх, кэрэни кэрэхсиир кыра уол …… дьикти сиэркилэни оҥорбут. И. Данилов
Мин сытыы хараҕым билэр Эһи ханна бараргытын, Мин сэргэх кулгааҕым истэр Иҥэрсийэр саҥаҕытын. И. Чаҕылҕан
2. көсп. Тутарга, ыйыырга о. д. а. аналлаах туттар сэп-сэбиргэл, иһит-хомуос ойоҕос өттүгэр баар чааһа (тутааҕа). ☉ Уши (котла, ушата и т. п.)
Маабыра эмээхсин сылабаарын илдьээри икки кулгааҕыттан харбаан баран эмиэ өрө хабылла түстэ. Амма Аччыгыйа
3. Кыһыҥҥы ичигэс бэргэһэ икки ойоҕоһунан түһэн кулгааҕы, сыҥааҕы сабар өттө. ☉ Уши (шапки-ушанки)
Настя бэргэһэтин кулгаахтарын быатын баанар. Н. Якутскай
Билигин өйдүүр: бэл бэргэһэтин икки кулгааҕар иккиэн быалара суоҕа. Н. Габышев
4. эргэр. Былыргы чокуурунан эстэр айаҕынан иитиллэр саа таһыттан ытыах иннинэ буорах кутар кыра көҥдөй тимир туруупката (саа иһигэр кутуллубут иитии буораҕы кытта холбоһор). ☉ Полка (у старинных кремневых ружей)
Баҕырҕай кыҥаан турдаҕына, Уулаах хататынан уот саҕан ылан саа кулгааҕыгар ууран биэрэн эспитэ. Эрилик Эристиин
Сорохтор сааларын чуумпурдууллар, сорохтор сааларын кулгааҕар буорах куталлар. Л. Толстой (тылб.)
др.-тюрк. кулкак, тюрк. кулак
♦ Бүтүннүү кулгаах (кулгаах-харах) буол — олус болҕойон иһит. ☉ Слушать очень внимательно, превратиться в глаза и уши; навострить уши
[Сатыырап:] Чэ, истэбин, бүтүннүү кулгаах буолан олоробун. С. Ефремов. Огдоо кэпсээнин Евгения Петровна бүтүннүү кулгаах-харах буолан олорон иһиттэ. С. Дадаскинов. Икки кулгааҕа <хараҕа-кулгааҕа> бүөлэммит <сабыллыбыт> — көрүөҕү да көрбөт, билиэҕи да билбэт, олохтон хаалбыт, тугу да билбэт-көрбөт буолбут. ☉ Не ведать (не видеть и не слышать) очевидного (букв. у него глаза и уши закрыты); отставать от жизни
[Маайыс:] (аҕатын) Тугун сүрэй хараҕыҥ, кулгааҕыҥ бүөлэммитэ?! С. Ефремов
Хайдах, сатаатар, иннигэр баары сатаан көрбөтистибэт гына кулгааҕа бүөлэммит, хараҕа сабыллыбыт хара түөкүнүй!.. «ХС». Истибэтэх кулгаах буол — билэбилэ билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буол. ☉ Притвориться несведущим, ничего не знающим
«Айымньы» холкуос утары охсуһууга оройуон үрдүнэн холобур буолар үлэни көрдөрөн эрэр. Оттон эһиги кэккэлэһэ олорон истибэтэх кулгаах буолаҕыт. М. Доҕордуурап. (Киһи) кулгааҕар (кыайан) баппат — тосту-туора, толоос (хол., тыл-өс, саҥа-иҥэ). ☉ Что-л. (речь, молва) из ряда вон выходящее (по бестактности, грубости)
Бу Арбатская истэ олорор тыллара киһи кулгааҕар баппат тыллар этилэр. В. Яковлев
Суруйааччы да, ааҕааччы да кулгааҕар баппат, кинилэр тириилэрин таһынан киирэр тыл-өс туттуллан хаалара ханна барыай?! СГС СЛКСБ. Киһи кулгааҕа-хараҕа иҥнэр — киһи болҕомтотун тардар курдук үчүгэй. ☉ Бросаться в глаза
Бу балаҕан иһигэр таас тыаһыттан ураты киһи кулгааҕа-хараҕа иҥнэр туох да баара биллибэт. Суорун Омоллоон. Кулгааҕар <кулгааххар> куба саахтаабыт <холлубут, чохчойбут> — аанньа истибэт буолбут, дьүлэй, дөйүҥү буолбут. ☉ Быть, стать слабослышащим, тугоухим
Таас дьүлэйи тоҕо «Кулгааҕар Куба чохчойбута!» — дииллэрий?! С. Данилов
Дьиккэр, кулгааххар куба саахтаабыта дуо? И. Гоголев. Кулгааҕа сыаланна түөлбэ. — сынньанна, үлэттэн, эрэйтэн быыһанна. ☉ Отдохнул, отдохнул от работы, забот. Кулгааҕа-хараҕа дириҥээбит (кэҥээбит) — ону-маны элбэҕи билбит, онон кыраны сэҥээрбэт, ахсарбат буолбут (киһи). ☉ Видавший виды, бывалый (о человеке, к-рого ничем не удивишь; букв. его уши и глаза стали глубже)
У лахан хамнаска үөрэммит, кулгаахтара-харахтара дириҥээбит дьону буолбакка, саҥа бүтэрбит эдэр устудьуоннары аспирантураҕа ылыахха буоллаҕа дии. Далан. Төһө саха киһитэ …… Көрбөтөҕүн көрөөрү, билбэтэҕин билээри — Кулгаах-харах кэҥэтинээри, Төрөөн төннүөр диэритин Тиэстибитэ буолуой? «Кустук». Кулгааҕа-хараҕа <кулгаахпыт-харахпыт> киэҥ — сэрэн, барыта биллиэ, иһиллиэ, иһиллибэт-биллибэт суох. ☉ Все видит, все слышит, все становится явным, ничего нельзя скрыть (букв. уши и глаза широко раскрыты)
Быктарар күннээх буоллаххына бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар: биһи кулгаахпытхарахпыт киэҥ, илиибит уһун. Болот Боотур
Партийнай киһи ырааҕы көрөр, кулгааҕа-хараҕа киэҥ буолуохтаах. М. Доҕордуурап. Кулгааҕа эрэ истэн хаалла — өйдөөбөккө эбэтэр соһуйан саҥаран кэбистэ. ☉ Непроизвольно, нечаянно сказать что-л., ляпнуть что-л. неожиданно для себя
«Миэхэ тылла аҕал», — диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалла. П. Ойуунускай. «Саар-тойон, санаабын Сайа эттиҥ...» — диэн кээстин — Кулгааҕа эрэ иһиттэ. Эллэй. Кулгааҕын ас — ким эмэ билбэтэҕин билэр, истибэтэҕин истэр гына үөрэт, өйдөт. ☉ Открыть глаза кому-л.
Кубалар кылбаҥныы аастылар, Хааллардылар кэрэлэрин сүрэхпэр, Мин дууһабын, мин кулгаахпын астылар Кэрэни кэрэхсээһин кэрэ үөрэҕэр. С. Данилов. Кулгааҕын быс — тугу эмэ кимиэхэ эмэ ааспакка-арахпакка эт, мээрилээ. ☉ Надоедать кому-л. своей навязчивой болтовней. Кулгааҕын сымнат <минньит> — иһитиннэрэн астыннар, уоскут. ☉ Удовлетворить, успокоить кого-л. каким-л. сообщением
Саҥаҕын истэммин кулгааҕым сымнаата. Н. Павлов
Күөрэгэй чыычаахтар ырыанан кулгааҕы сымната сатыыллар. Эрилик Эристиин. Кулгааҕын таһынан (аһар, ыыт) — болҕойон истимэ, болҕомтоҕо ылыма. ☉ Не брать во внимание, пропустить мимо ушей
Великанов этиитин ким да өйөөбөтөҕө, истибэтэх курдук, кулгаахтарын таһынан аһарбыттара. Н. Якутскай. Дьон көрдөөх-нардаах тылын-өһүн кулгааҕын таһынан аһарынар. А. Федоров. Кулгааҕыҥ уһугунан (иһит) — элэс, быстах, болҕойбокко (иһит). ☉ Специально не прислушиваясь, краем уха (слышать)
Оччо чуолкайа суох кэпсэтиини кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай
Ылдьаа көннөрү бириэмэҕэ итини кулгааҕын уһугунан аһарыа этэ. Н. Заболоцкай. Кулгааҕын үргээ — кими эмэ туох эмэ буруйун иһин кэһэт, кырбаа (үксүн оҕо туһунан этэргэ). ☉ Драть уши кому-л.
Эн …… кинини кулгааҕыттан үргүүр курдук туттаҕын. ПП Дь. Кулгааҕын үүттээ — ааспакка-арахпакка биири хосхос этэн, көрдөһөн салгыт. ☉ Надоедать беспрестанными просьбами, прожужжать уши
«Хайа, ийээ, хаһан таҥараҕа тиксэ барабыт?» — диэн күн тура-турабын кулгааҕын үүттүүр буоламмын, кыратык мөҕүллэтэлээн ыллым. Р. Кулаковскай. Кулгааҕыттан сиэт — кими эмэ тугу да билбэт курдук санаан олус ымпыктаан-чымпыктаан ый-кэрт, быһаар. ☉ Водить кого-л. за руку
Мин уолчааным сааһынан эрэ эдэр, оттон араас мааныларга үөрэннэ, биллэ-көрдө аҕай. Ону эн киһиҥ, уруккутун курдук, кулгааҕыттан сиэтээри гынар үһү. А. Сыромятникова. Кулгаах тааска биэр (саай) — кулгаахха оҕус, кулгаахха сырбат. ☉ Дать, ударить в ухо
Бэйэ-бэйэлэригэр мохсоҕол курдук ыстанан түсүһэн, кулгаах тааска бэрсибитинэн барбыттар. Саха фольк. Анараа киһи Томороону кулгаах тааска биэрдэ. Болот Боотур. Кулгаахтаах иһиттин, харахтаах көрдүн — киһи барыта иһиттин, биллин. ☉ Пусть знает всякий, пусть знают все, имеющий уши да услышит, имеющий глаза да увидит. Кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө — кистээн, кимиэхэ да биллэрбэккэ, көрдөрбөккө. ☉ Тщательно скрывая, чтобы ни одна живая душа не знала
Ийэлээх аҕата кулгаахтаахха иһитиннэрбэккэ, харахтаахха көрдөрбөккө кистээн-кистээн оҕолообуттар. «ХС». Кулгаах хаалыа, муос үүнүө — үүнүөхтээх-сайдыахтаах үүнүө-сайдыа (кыайан тохтоппоккун). ☉ соотв. чему быть, того не миновать (букв. уши останутся, а рога отрастут)
Кулгаах-харах иччитэ буол көр кулгаах иччитэ буол. Ньукуу ити кэпсэтиини бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан иһиллии сытта. С. Никифоров
Ньукулаас, кулгаах-харах иччитэ буолан, хамсаабакка тыаһа суох кэтэһэн олорбохтоото. «ХС». Кулгааххарах көмүстээн этэр түөлбэ. — уоскутаары тугу эмэ дьиҥ кырдьыгынан буолбакка, киэргэтэн-тупсаран этэр. ☉ Говорить неправду (смягчая остроту истинного положения) ради успокоения или утешения кого-л.. Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр — истибитин-көрбүтүн да ситэн өйдүүр кыаҕа суох (киһи). ☉ О человеке, не способном воспринимать услышанное и увиденное (букв. у дурного человека уши находятся у основания его хвоста)
Ээ, «куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр» диэн ити буоллаҕа. Эрэйдээх, итинэн төһөнү хомуруйан туһаннаххыный?! Амма Аччыгыйа. Хаптаҕай кулгаах истибэтэх — олус дьикти, ким да ханна да билбэтэхкөрбөтөх дьиктитэ. ☉ Диковинка невиданная, невидаль
Хара харах харахтаабатах, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Халыан элбэх харчылаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Арай, ынах ханнын саҕа, Хара харах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх Хаарыан тааһа сытар. Эллэй. <Хаптаҕай> кулгаахтаах истибэтин, <хара> харахтаах көрбөтүн — букатын ким да истибэтин, билбэтин. ☉ Имеющие уши да не услышат, пусть никто не узнает
Маайыһы чып кистэлэҥинэн ыҥыран киллэр. Хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин, хара харах-таах көрбөтүн. Амма Аччыгыйа
◊ Кулгаах анньыыта эмт. — кулгаах тымныйан ыалдьыыта. ☉ Отит
Пенициллини араас сэтэрийэр уонна ириҥэрэр процесстары, холобур сэбиргэхтэтиини, кулгаах анньыытын, ангинаны уо. д. а. ыарыылары эмтииргэ олус ситиһиилээхтик тутталлар. КВА Б. Кулгаах быата — сыарҕа олгуобуйатыгар дуҕа төбөтүнэн эрийэ кэтэрдэн, аты сыарҕаҕа (тэлиэгэҕэ) көлүйэр быа; хомуут кулгааҕын быата. ☉ Гуж
[Сөлүөрэ] аны иннин диэки кып-кыычыгырас тыас иһилиннэ. Онтон өйдөөбүтэ, хомуут кулгааҕын быата кыычыгырыыр эбит. И. Сысолятин
Дуга биир өттүн хомуут кулгааҕын быатыгар уган олгуобуйаҕа сыһыары тутан бодьуустаһа турдум. «ХС». Кулгаах кэрэтэ — сылгы кулгааҕын үөһэ бүүрүгэ бэйэтин өҥүттэн атын хара эбэтэр сырдык буолуута. ☉ Светлая или темная каемка вдоль верхнего края ушей у лошади
Кулгаах кэрэтэ диэн эмиэ баар буолар. Кулгаахтарын бүүрүктэрэ бэйэтин дьүһүнүттэн ураты хара эбэтэр сырдык буолааччы. Сорох сылгы кулгааҕын төбөтө хара буолар. ОМГ ЭСС. Кулгаах ойбон — күөлгэ муус үрдүнэн муҥхалааһыҥҥа үтүмэҕи сүүрдэр ойбон. ☉ Маленькая прорубь для проведения релей невода (при подледной неводьбе)
Чэгиэн мууһу Хоруо курдук Хордурҕаччы анньаннар, «Кулгаах ойбонноро» диэн Кудулутан кэбистилэр. Болот Боотур. Кулгаах сарыыта — кулгаах тас истэр хайаҕаһын орто кулгаахтан араарар чараас тыыллыгас быыс (бүрүө). ☉ Барабанная перепонка
Билигин эрэ кулгаах сарыыта хайдарынан иэдээннээх аймалҕан саалаҕа ньиргийэрин истэбин. ПП ОА. Кулгаах хастар — кулгаах кулугутун ыраастыырга аналлаах кып-кыра ньуоскаҕа маарынныыр тэрил. ☉ Уховертка, ухочистка. Кулгаах хастарым ханна түһэн хаалла? Кулгааххын чөрбөт — туох эрэ кэрэхсэбиллээҕи истэн, сэргэҕэлээ. ☉ Навострить уши, слушать весьма заинтересованно. Кулгааххытын чөрбөтүн, доҕоттоор! Кулгаах эминньэҕэ — киһи кулгааҕын алын өҥүргэһэ суох сымнаҕас тирии өттө. ☉ Мочка (уха)
Уҥа кулгааҕын эминньэҕин туппахтанна. Софр. Данилов
Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап
Кэҕэ кулгааҕа көр кэҕэ. Кэҕэлэр күөх кулгаахтара «Катюшаны» ыллаһаллар, Кинилэр нарын ыраастара Кыаһаан кыыһы санаталлар. С. Данилов
Үгүс эмтээх үүнээйилэр: …… куоска ытыһа, кэҕэ кулгааҕа, кулааһай ото диэн ааттаналлар. «ХС». Эт кулгаахпынан (истибитим) — тус бэйэм (истибитим). ☉ Слышать собственными ушами
Мин Назардаахха кэлэ-бара сылдьаммын бэйэм илэ харахпынан көрдүм, бэйэм эт кулгаахпынан иһиттим. Р. Баҕатаайыскай
Халлааҥҥа хатанан туран Күөрэгэй ыллаан дьырылыырын Эт кулгаахпынан истэрим наһаа үчүгэй! «ХС»