ж. 1. (продолжительность) упуна; долгота дня күн уһуна; 2. геогр. усталааһын.

аат.
1. Туох эмэ туоратынан улаатыыта; элбээн дэлэйэн барыыта. ☉ Расширение; значительный количественный рост
Суол кэтирээһинэ. Былыт кэтирээһинэ.  Өскө худуоһунньук дьоҕура кэриҥэ кэтирээһинин эрэ өттүнэн сайдар, дириҥээһинин өттүнэн сайдыбат буоллаҕына, кини сотору кэхтэр. С. Данилов
2. геогр. Сир ньуурун хайа эмэ туочуката экватортан ырааҕа кыраадыһынан көрдөрүллүүтэ. ☉ Широта
Халыма уонна Дьааҥы сылгылара биир географическай кэтирээһиҥҥэ эрээрилэр, үөскээбит эйгэлэрин айылҕата уонна аһыыр аһылыктара улаханнык уратыланар. АНП СЭЭ
Остуолга хаарта түспүтэ, онно биэрэк чугаһынан муора дириҥэ, усталааһына уонна кэтирээһинэ ыйыллыбыт томтордорун, саппыйаларын уонна тумустарын аттара ыйыллыбыттар этэ. Р. Стивенсон (тылб.)
Хотугу кэтирээһин онус эбэтэр уон иккис кыраадыһыгар тиийдэхпитинэ, Африка материгар эргиллиэхпит диэн суоттаммыппыт. Д. Дефо (тылб.)

аат.
1. Туох эмэ итиитин-тымныытын кэмниир өлүүскэ, холо олуга. ☉ Единица измерения температуры, градус
Оҕо кыраадыһа үрдээн, пульса кутталлаахтык тэбэр буолан иһэр. Эрилик Эристиин
Кыраадыһым үрдүүрэ тохтоон, Миигин тимир кырабааппар Сордоох ыарыы хам тоһоҕолоон Сытыарбытын өрө бурҕайан, Туруом… айманымаҥ, доҕоттоор! П. Тулааһынап
Баара-суоҕа икки хонук иһигэр халлаан отут кыраадыс тымныйа оҕуста. «ХС»
△ кэпс. Ыарыһах этин итиитин (температуратын) кэмниир тэрил, кыраадыһыннык. ☉ Градусник, термометр
Ыарыһаҕы тоҥсуйан, иһиллээн Туолкатын булбакка, Кыраадыс туруоран Кылатан көрбөккө …… Табылын билбэккэ тарҕатан кэбиспит. В. Чиряев
2. Арыгы (атын да итирдэр утах) төһө хатанын кээмэйэ. ☉ Единица измерения крепости вина (и другой алкогольной продукции), градус.
3. Эргимтэ 360 гыммыт биирэ (эргимтэ дугатын муннуктарын кээмэйэ). ☉ Единица измерения дуг и углов, равная 1/360 окружности, градус
Туруйалар айаннаатахтарына сүүс уон кыраадыстаах муннук тахсар гына кэккэлээн көтөллөрүн учуонайдар бэлиэтии көрбүттэрэ. БК БК
Тула өттүгүн көрө ис, төбөҥ 360 кыраадыс эргичиҥнии иһиэхтээх. КИ АДББ
АХШ-ка биирдэ холорук паровоһу өрө ытыйан таһааран, салгыҥҥа 180 кыраадыс эргиппитэ уонна атын суолга илдьэн түһэрбитэ. ДьДьДь
4. геогр. Географическай хаартаҕа сир усталааһынын уонна кэтирээһинин ыйар мээрэй. ☉ Единица измерения долготы и широты на географических картах, градус
Хаарта сыысхалын глобус кыраадыстаах сиэккэтин кытта тэҥнээн быһаарыахха сөп. САИ ССРС ФГ
♦ Муҥ кыраадыһынан көр муҥ
Балтараа көс сири муҥ кыраадыһынан ойутан тиийэммин, ампаарбын тэлэйэ баттаатым. Амма Аччыгыйа
«Оппутун, күргэбитин, быһыппытын уот сиэн эрэр», — дии санаат, атын муҥ кыраадыһынан үрүйэни таҥнары ууннаран киирдэ. М. Доҕордуурап
Кэннибин хайыһан көрбүтүм, доҕорум муҥ кыраадыһынан эккирэтэн иһэр. «ХС»
◊ Кыраадыс сиэккэтэ — хаартаҕа сир шарын усталааһынын уонна кэтирээһинин ыйар мээрэйдээх сиэккэ. ☉ Сетка градусов долготы и широты на географических картах.