Якутские буквы:

Якутский → Якутский

кэтирээһин

аат.
1. Туох эмэ туоратынан улаатыыта; элбээн дэлэйэн барыыта. Расширение; значительный количественный рост
Суол кэтирээһинэ. Былыт кэтирээһинэ.  Өскө худуоһунньук дьоҕура кэриҥэ кэтирээһинин эрэ өттүнэн сайдар, дириҥээһинин өттүнэн сайдыбат буоллаҕына, кини сотору кэхтэр. С. Данилов
2. геогр. Сир ньуурун хайа эмэ туочуката экватортан ырааҕа кыраадыһынан көрдөрүллүүтэ. Широта
Халыма уонна Дьааҥы сылгылара биир географическай кэтирээһиҥҥэ эрээрилэр, үөскээбит эйгэлэрин айылҕата уонна аһыыр аһылыктара улаханнык уратыланар. АНП СЭЭ
Остуолга хаарта түспүтэ, онно биэрэк чугаһынан муора дириҥэ, усталааһына уонна кэтирээһинэ ыйыллыбыт томтордорун, саппыйаларын уонна тумустарын аттара ыйыллыбыттар этэ. Р. Стивенсон (тылб.)
Хотугу кэтирээһин онус эбэтэр уон иккис кыраадыһыгар тиийдэхпитинэ, Африка материгар эргиллиэхпит диэн суоттаммыппыт. Д. Дефо (тылб.)

кэтирээ

туохт.
1. Ордук кэтит буол. Расшириться, стать шире
Бааса балачча улааппыт, кыһыл сирэйэ өссө ордук кэтирээбит. Амма Аччыгыйа
Сорох сирдэринэн [Суола] кэтирээн, мырааныттан мыраана нэһиилэ көҕөрөн көстөр. С. Васильев
Халлаан …… хайалар үрдүлэринэн тыгар сардаҥата үрдээн уонна кэтирээн истэ. Т. Сметанин
2. көсп., үрд. Туругур, бөҕөргөө, чэлгийэ сайын. Укрепляться, расцветать
Илин өттүгэр Кэбиспит от саҕа Кэскили кэтирэппит. А. Софронов
Үксээн иһэр үлэлэрдээх, Кэтирээн иһэр кэскиллээх …… Сахам эдэр ыччата. С. Зверев. Биһиги: «Орто дойду уорҕата кэтирээтин! — диэн, Ураҕас тургуйбат Уйгута дириҥээтин! — диэн, Муустаах муоралары Модьоҕолоон, Моҕол ураһаларынан моойторуктаабыппыт!» С. Васильев

Якутский → Русский

кэтирээ=

расширяться, становиться шире; суол кэтирээтэ дорога стала шире.


Еще переводы:

широта

широта (Русский → Якутский)

ж. 1. кэтитэ, киэҥэ; широта реки өрүс кэтигэ; 2. перен. киэҥэ; широта кругозора билии-көрүү киэҥэ; 3. геогр. кэтирээһин; градус широты кэтирээһин кыраадыһа.

соҕурууҥу

соҕурууҥу (Якутский → Русский)

южный; соҕурууҥу курортар южные курорты; соҕурууҥу үүнээйилэр южные растения; соҕурууҥу кэтирээһин южная широта, южные широты.

көрдөрүллүү

көрдөрүллүү (Якутский → Якутский)

көрдөрүлүн диэнтэн хай
аата. Географическай кэтирээһин — бу сир ньуурун хайа эмэ туочуката экватортан ырааҕа кыраадыһынан көрдөрүллүүтэ. МНА ФГ

сулбуй

сулбуй (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт. Алларанан кэтирээһинэ суох судургу түһэн барар быһыылаах буол. Иметь суженный книзу вид. Сулбуйбут улахан уҥуохтаах киһи

усталааһын

усталааһын (Якутский → Якутский)

аат., геогр. Экватортан меридиан устун барар тайааһын, иэн (кыраадыһынан бэлиэтэнэр). Расстояние от экватора по меридиану, выражаемое в градусах, высота
Африка уһун туочукаларын кэтирээһиннэрин уонна усталааһыннарын быһаарыҥ. СПН СЧГ
Оттон илин диэки ыраах — илиҥҥи усталааһын диэн ааттанар. МНА ФГ
Экваторга саамай чугаһыы сылдьыбыт сүүнэ улахан муус (айсберг) Атлантическай акыйааҥҥа илиҥҥи кэтирээһин уонна арҕааҥҥы усталааһын сүүрбэ алтыс кыраадыстарыгар бэлиэтэммитэ. ДьДьДь

айаннааччы

айаннааччы (Якутский → Якутский)

аат. Айаҥҥа турар, айаҥҥа аттанар киһи. Путник, путешествующий, путешественник
Европа муоранан айаннааччылара соҕуруу кэтирээһиннэргэ тиийэргэ холонуулара түмүгэ суох хаалбыттара. КВА МГ

сулбугур

сулбугур (Якутский → Якутский)

даҕ. Аллараа өттүнэн сулбуйан, кэтирээһинэ суох судургу түһэр быһыылаах. Неширокий, сужающийся книзу
Сулбугур самыытыгар нэһиилэ иҥнэн сылдьар бороҥ ыстааннаах. Софр. Данилов
Кини сарыннаах биилиттэн аллараа өттө тыа, хайа устун хаамасиимэ сырыт диэн ананан айыллыбыт курдук сулбугур. Н. Заболоцкай
Хас куул бары биир тэҥ буолбаттар эбит. Сорох куул көрүҥнүүн тыры-тысхаҕар, сорох сулбугур. «ХС»

кыраадыс

кыраадыс (Якутский → Якутский)

аат.
1. Туох эмэ итиитин-тымныытын кэмниир өлүүскэ, холо олуга. Единица измерения температуры, градус
Оҕо кыраадыһа үрдээн, пульса кутталлаахтык тэбэр буолан иһэр. Эрилик Эристиин
Кыраадыһым үрдүүрэ тохтоон, Миигин тимир кырабааппар Сордоох ыарыы хам тоһоҕолоон Сытыарбытын өрө бурҕайан, Туруом… айманымаҥ, доҕоттоор! П. Тулааһынап
Баара-суоҕа икки хонук иһигэр халлаан отут кыраадыс тымныйа оҕуста. «ХС»
кэпс. Ыарыһах этин итиитин (температуратын) кэмниир тэрил, кыраадыһыннык. Градусник, термометр
Ыарыһаҕы тоҥсуйан, иһиллээн Туолкатын булбакка, Кыраадыс туруоран Кылатан көрбөккө …… Табылын билбэккэ тарҕатан кэбиспит. В. Чиряев
2. Арыгы (атын да итирдэр утах) төһө хатанын кээмэйэ. Единица измерения крепости вина (и другой алкогольной продукции), градус.
3. Эргимтэ 360 гыммыт биирэ (эргимтэ дугатын муннуктарын кээмэйэ). Единица измерения дуг и углов, равная 1/360 окружности, градус
Туруйалар айаннаатахтарына сүүс уон кыраадыстаах муннук тахсар гына кэккэлээн көтөллөрүн учуонайдар бэлиэтии көрбүттэрэ. БК БК
Тула өттүгүн көрө ис, төбөҥ 360 кыраадыс эргичиҥнии иһиэхтээх. КИ АДББ
АХШ-ка биирдэ холорук паровоһу өрө ытыйан таһааран, салгыҥҥа 180 кыраадыс эргиппитэ уонна атын суолга илдьэн түһэрбитэ. ДьДьДь
4. геогр. Географическай хаартаҕа сир усталааһынын уонна кэтирээһинин ыйар мээрэй. Единица измерения долготы и широты на географических картах, градус
Хаарта сыысхалын глобус кыраадыстаах сиэккэтин кытта тэҥнээн быһаарыахха сөп. САИ ССРС ФГ
Муҥ кыраадыһынан көр муҥ
Балтараа көс сири муҥ кыраадыһынан ойутан тиийэммин, ампаарбын тэлэйэ баттаатым. Амма Аччыгыйа
«Оппутун, күргэбитин, быһыппытын уот сиэн эрэр», — дии санаат, атын муҥ кыраадыһынан үрүйэни таҥнары ууннаран киирдэ. М. Доҕордуурап
Кэннибин хайыһан көрбүтүм, доҕорум муҥ кыраадыһынан эккирэтэн иһэр. «ХС»
Кыраадыс сиэккэтэ — хаартаҕа сир шарын усталааһынын уонна кэтирээһинин ыйар мээрэйдээх сиэккэ. Сетка градусов долготы и широты на географических картах.

салбах

салбах (Якутский → Якутский)

аат.
1. Туох эмэ уһугунан саллайан кэтирээһинэ, саллаҕара. Конец или часть чего-л. широкой и плоской формы, лопасть. Эрдии салбаҕа. Турбина салбахтара
Бөртөлүөт бөһүөлэк хоту өттүнээҕи киэҥ ырааһыйаҕа, күүстээх салбахтарынан көй салгыны куугуната ытыйбахтаан, чэпчэкитик дэгдэс гынан олордо. П. Аввакумов
Эрдии салбахтара өрө күөрэҥнэстилэр, сыаҕа киирбит сытыы быһахтыы долгуну минньигэстик быһыта тыыталлар. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ салаата. Ветвь, ответвление чего-л. (напр., оленьих рогов). Тайах муоһун салбахтара. Атырдьах салбаҕа
Салаалардаах салбахтаах Хатыҥ тоһоҕоҥ ханнаный? Саха нар. ыр. II
[Уус Мандар] атырдьаҕын салбаҕа тостубутун кыҥастаһа турда. И. Гоголев
[Кыыл таба муоһун] хас биирдии салбаҕа уратылаах, туспалаах, бэйэтин иһигэр кистэлэҥнэрдээх. С. Тумат
Атах салбаҕа — киһи атаҕын бэрбээкэйиттэн аллараа өттө, атаҕын хаптаҕайа тарбахтардыын. Часть ноги человека ниже щиколотки, ступня
Атаҕын салбаҕын төбөтүгэр биэстээх атыыр тайах суола чараас хаарга бэчээт курдук көстөр. Н. Абыйчанин. Илии салбаҕа — киһи илиитин бэгэччэгиттэн ыла уһук өттө, ытыстаах тарбахтара. Часть руки ниже запястья, кисть. Салбах батас эргэр. — былыргы хотуур. Коса старинная.
ср. хак. чалбай ‘быть расплюснутым’, бур. һалбай ‘лепесток’, алт. салбак ‘отвислый, повисший, болтающийся’, хак. чалбах ‘широкий, обширный’

кэтирэт=

кэтирэт= (Якутский → Русский)

побуд. от кэтирээ = делать широким, расширять; муостаны кэтирэт= расширить мост.