устуталаа диэн курдук. Атыттан ындыыларын уһулталаата
□ Кинээстэри уһулталаан эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Оройуоннааҕы тэрилтэлэр холкуостар бэрэссэдээтэллэрин бэйэлэрэ анаталыыр уонна уһулталыыр сиэрэ суох быһыыга тиийэллэр. КПЫ

үмүөрүс диэнтэн төхт
көрүҥ. Амырыыннаах дьүһүннээх Сүрдээх сүдүрүүн кыыллар, балыктар Көҥүл үөскэтэлээн, төрөтөлөөн, Үөрдүһүтэлээн, үмүөрүһүтэлээн, Олохсуйталаан устуталыыллар эбиттэр. Саха нар. ыр.

аат., сэнээн. Ити киһи, ити олорор киһи. ☉ Тот самый человек, вот этот сидящий
[Сүөкүлэ:] Ити уол тойоммут дибдигирээн туран хомуттарбыта таҥараларбытын. Ити олоруохсут устуталаан ылан ханна бырахпыта буолла. А. Софронов
Сарсыныгар ити олоруохсут саллырҕайдаан кэллэ. Р. Кулаковскай

умуруор диэнтэн х-ччы аата
«Иэримэ дьиэни иҥнэрээччи, аал уоту умуруорааччы үөдэн уола буолбаккын дуо?» — дии-дии, [кинээс] иннигэр кэлэн хоруйталаата. М. Доҕордуурап
Уот умуруорааччылар, күл-көмөр буолбут таҥастарын устуталаан, үрэх көлүччэтигэр муһуннулар. В. Протодьяконов

1. дьуххалаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Балаҕан өтөхсүйбүт: сыбаҕа дьуххаланан түспүт, түннүктэрэ аһаҕастар. Н. Якутскай
   Аҕыс салаалаах Аал Кудук мастара Алын силиһэ адаарыйбыт, …… Хатырыктыын дьуххаламмыт. С. Васильев
2. Таҥаскын уһул, сыгынньахтан, сыбыдахтан. ☉ Сбрасывать с себя одежду, оголяться
   Мин аргыһым, былҕайбыт кугас атыыһыт, симии эбэтэр тимир оһох иннигэр киирэн олорон, дьуххаламмытынан барар, ордук таҥаһын устуталаан кэбиһэр. В. Короленко (тылб.)

дьүһ. туохт. Туора-маары үктэтэлээн түргэнник хаамп, сүүр (үрдүк уҥуохтаах хатыҥыр киһи туһунан). ☉ Ходить торопливым широким шагом, высоко вскидывая длинные худые ноги (о высоком худощавом человеке)
Сатамматах хатыҥыр Булочкин ортолоругар киирэн, сүр чэпчэкитик өрүтэ кыдаҥалаан, үҥкүүлээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Отуу уотугар сүүрэн кыдаҥалаан тиийэн саппыкытын устуталыы охсон куурдунан мөҕүстэ. Амма Аччыгыйа

аат.
1.
көр өрүө. Кутаа Хобороос тарбыйах үрүөтэ оҥорор. Н. Түгүнүүрэп
Ыаллар, дьиэлэрин халҕанын суон дүлүҥүнэн баттатан торбосторун үрүөлэрин устуталаан субан ыытан баран, бэйэлэрэ эмиэ тыа устун субан баартара. Н. Заболоцкай
2. Ураһа ураата, буруо тахсар үөһээҥи хайаҕаһа. ☉ Дымоход урасы (чума)
Үөһэ ураһа үрүөтүнэн хаар иһирдьэ түһэн, ардах курдук, олорор киһи сирэйигэр ибиирбэхтиир. А. Софронов
ср. тюрк. сирге ‘намордник для телят’

аат. Ньирэй ийэтин эмпэтин диэн муннугар кэтэрдиллэр туос эбэтэр мас оҥоһук. ☉ Нарыльник, намордник для телят
Арыычча бороохтуйбут торбуйахтар маҥырыыллара өрүөлэриттэн, томторуктарыттан тэһииргээн, сатараан дуораһыйар. Эрилик Эристиин
Ыаллар, дьиэлэрин халҕанын суон дүлүҥүнэн баттатан, торбосторун өрүөлэрин устуталаан субан ыытан баран, бэйэлэрэ эмиэ тыа устун баартара. Н. Заболоцкай
Ийэлэрин эмпэтиннэр диэн, ньирэйдэр бары өрүөлээхтэр. Б. Лунин (тылб.)
ср. тюрк. өрүк, өрө ‘путы, которыми связывают две передние ноги с одной задней’, др.-тюрк. өрк ‘узда’

1. даҕ.
2. Тас өттүн, кытыытын диэки сыыйа кэтирээн, сарайан тахсар, тэрэччи тэбэ сылдьар. ☉ Широкий, с широкими краями, полями
   Хара тэрэгэр сэлээппэтин кэтэн кэбистэ. А. Сыромятникова
   Түү синньигэс чиргэл умнастаах уонна умнас икки өттүнэн тэнигир, ордук нымса тэрэгэрдээх. ББЕ З
   Тэтэркэй өҥнөөх биэстии тэрэгэр эминньэхтэрдээхтэр. МАА КРЯСБТ
3. Сараадыйан тахсыбыт, сарайа сылдьар (хол., кулгаах, муос). ☉ Широко расставленный, торчащий в разные стороны (напр., о рогах); оттопыренный (напр., об ушах)
   Буомтуйбут хара ынахпытын Тэрэгэр муостаах, кэдэгэр систээх Боруода ынах солбуйда. С. Зверев
   Саарба кылгас тэрэгэр кулгаахтарын тиирэн, тыа киэһээҥҥи тыынын чуҥнуур. Н. Борисов
   Лөкөй тэрэгэр муостара биир тэҥник долгуйа хамсыыллар. Н. Борисов
   Элбэх эҥин-эҥин күөллэригэр Кэтит тэрэгэр кутуруктардаах, Күтүр улахан балыктар Көҥүл үөскэтэлээн, Устуталаан мөлбөрүспүттэр. А-ИМН ОЫЭБЫ
   △ Тиирэ тэбэ сылдьар, үтэн тахсыбыт (дьахтар түөһүн этэргэ). ☉ Выпирающий, торчащий (о женской груди)
   Кууһуохха айылаах Кумуулаах тарбахтаах, Мэтэгэр бэйэлээх Тэрэгэр эмиийдээх. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ньуута сирэйигэр, толору тэрэгэр түөһүгэр, көнө чоруун атахтарыгар туох эрэ киһини угуйар, ымсыырдар баарга дылы. Э. Соколов
   Сүрэҕэ күүскэ тэбэриттэн тэрэгэр түөһэ кыараҕас бэриэнньигин көппөҥнөтөрө. С. Курилов (тылб.)
   ◊ Тэрэгэр сүгэ көр тэрээк
   Үһүс сылыгар тэрэгэр сүгэ курдук буолан баран, биитэ туора сүгэни уктаабыта. Саха сэһ. II
   Мас суора туран тэрэгэр сүгэ аһыытынан алҕас уҥа атаҕын тойон тарбаҕын хайа охсубута. Н. Неустроев
   Кыра тэрэгэр сүгэнэн синньигэс хахыйаҕы иккитэ-үстэ сэниэтэ суохтук оҕуста. Д. Кривошапкин

I
туохт. Тугу эмэ биир сиртэн атын сиргэ илт, тириэрт. ☉ Перемещать, доставлять что-л. куда-л. Сааланан уонна сохсобуттан куобахтаан хаһааммытым ордугун дьоммор таһабын. Эрилик Эристиин
Куораттан кинилэргэ суругу-бичиги, ол-бу сээкэйи таһар. И. Федосеев
Кэргэнэ Настаа ас таһан аһатта. М. Доҕордуурап
Холкуос икки бырысыаптаах массыыната сыгынахтары таһаллар. А. Фёдоров
♦ Хоро тас сөбүлээб. — элбэхтик, өлгөмнүк, хаста да төхтүрүйэн уор, уоран бараа. ☉ Воровать, тащить в большом количестве
«Онон судаарыстыба малын-баайын хоро таста диэри гынаҕын дуо?» — дириэктэр сымарынар. И. Бочкарёв
[Лебедева:] Кинилэргэ биир куомуннаах, хантан баҕарар хоро таһар күтүөт наада. Эн оннук күтүөт буолбатаххын. В. Протодьяконов
«Эһиги, атыыһыттар, …… аскытын-үөлгүтүн үс бүк сыанаҕа туруоран судаарыстыба хаассатыгар киириэхтээх көмүһү хоро таһаары, буорга көмөөрү», — диэн кыларыйан турар кырдьыгы эттэ. И. Никифоров
ср. др.-тюрк., тюрк. таш, ташу ‘носить, таскать, возить’
II
1. аат.
1. Туох эмэ көстөр, үрүт өттө (ис өттө буолбатах). ☉ Внешняя, обращённая наружу сторона, внешний вид, лицевая часть чего-л.
Таһа сыгынньах, иһэ түүлээх (тааб.: чаҥкычах). Сүүнэ улахан кур от таһа хара хоруо буолан, буруолуу олорорун дьон мустаннар тас хоруотун сууллардахтарына, [уот] дьэ күүһүрэн, кытыастан тахсар үһү. МНН
Илдьирийэн хаалбыт сиидэс тастаах куобах суорҕаны бүрүнэн биир оҕо киһи утуйа сытар. Р. Кулаковскай
Таһа — киһи хараҕа ымсыырар кырааска, иһэ — киһи доруобуйатыгар туһалаах мэлигир, буортулаах консервант элбэх. «Кыым»
2. Туох эмэ (хол., кинигэ) хаҕа. ☉ Обложка, переплёт (книги)
Петя «саҥа олоҕу айабыт» диэн улахан баҕайы, үгүс ойуулаах, кыһыл тастаах кинигэни булан, оҕолорго көрдөрө аҕалбыт. Суорун Омоллоон
Хара килэйээҥки тастаах тэтэрээти эмээхсин хараҕар сыһыары тутан көрүөлээтэ. Амма Аччыгыйа
Оҕо үтүлүгүн, бэргэһэтин устаат, соннуун, суумкалыын туран, аҕалбыт кинигэтин халыҥ таһын арыйбыта. Н. Заболоцкай
3. Сүөһү, булт этин тас сыата. ☉ Наружный, подкожный жир (убоины)
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Тумарча
Эмис кыыл түбэспитэ, таһа тутум кэриҥэ баара. В. Яковлев. Эриэхэҕэ уойбут эһэ кырата икки-үс илии, улахана нохоотунан (кутуругун төрдүнэн) биир тутум, суор холото халыҥнаах тас сыаланар. А. Пахомов
2. даҕ.
1. Туох эмэ көстөр өттүгэр баар. ☉ Внешний, наружный, обращённый наружу
Дьадаҥы, тулаайах эбэтэр туох эмэ тас бодоҥноох оҕо олус өһүргэс, хоргус да буолар. Амма Аччыгыйа. Сайабылыанньатын ылан көрдө уонна тас сиэбигэр угунна. М. Доҕордуурап
[Ыт] тас кылаан түүтэ кытаанах уонна туруору буолар. АФС БЫ
2. Туох эмэ бүтэһик чэрчитэ, кытыыта буолар эбэтэр онно баар. ☉ Являющийся краем или находящийся, расположенный по краю чего-л., на крайней, внешней стороне чего-л.
Тас пуоска Гоша Егоров анаммыта. Н. Якутскай
Танялаах утуйа сыттахтарына бөөлүүн тас ааны күүскэ тоҥсуйбуттара. Л. Попов
Мүрү эбэ хотуну тас иитинэн эргийэ барбыппыт. Р. Кулаковскай
3. Омук дойдуларын кытта сибээстэһиилэргэ сыһыаннаах эбэтэр омук дойдуларын киэнэ. ☉ Относящийся к сношениям с другими государствами, внешний (напр., о политике)
Билигин кэмбинээт бородууксуйатын отут бырыһыана тас эргиэҥҥэ барар. И. Федосеев
Бырабыыталыстыба ис, тас бэлиитикэтин тута суолталаах боппуруостарынан ордук интэриэһиргиир буоллулар. «Ленин с.». Тыйаатыр кэлэктиибин чилиэннэрин барыларын хабан политүөрэҕи тэрийэллэрэ — дойду ис уонна тас балаһыанньатын …… билиһиннэрэллэрэ. АҮ
4. Сүрүн буолбатах, ойоҕос, салаа буолар (хол., өрүс салаата). ☉ Боковой, побочный, не основной (напр., приток реки)
Тас үөс уута киһи тобугун ааһар буолбут быһыылаах. Н. Заболоцкай
Киин, улахан үөс улам чычааһаан иһэр. Ол оннугар уонунан ааҕыллар тас өрүстэр үөскээтилэр. Багдарыын Сүлбэ
Өрүс тас салаата, тоҥолохтоон тахсан суолга чугаһаан баран, талах уонна хахыйах кылдьыыланан, илин диэки иэҕиллэн түһэ турда. «ХС»
3. сыһ. суолт. Ис өттүттэн буолбатах, атын өттүттэн, атын, туора сиртэн (таһ. түһүк ф-гар). ☉ Извне, со стороны, снаружи (в ф. исх. п.)
Тастан киһи киирбит тыаһа иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Тастан көмө күүтэр сир суох. Н. Габышев
Тастан киирэр Талыыр күүскэ — Фашист баанда бииһигэр Хабараан харда бэлэм! А. Абаҕыыныскай
△ кэпс. Кэтэхтэн (үөрэн). ☉ Заочно (учиться)
Кини Петербурга художествалар Академияларын үрдүкү художественнай училищетыгар тастан үөрэммит. «ХС»
Бэйэтэ тастан үөрэнэн түөрт кылаастаах куорат училищетын бүтэрбитэ. «ХС»
♦ Сиэри таһынан (сиэрэ суөх, сиэргэ баппат) көр сиэр I
Бэҕэһээ ытан бараннар, «халлаан булчуттара» [сааны] соппотохтор. Ити кини, булчут киһи санаатыгар ханнык да чанчарык, ханнык да халы-мааргы быһыыга тэҥнэспэт, сиэри таһынан куһаҕан кэмэлдьи этэ. Т. Сметанин
Мин ол урууга сылдьыбытым, Биэс күн кэнники ыалдьыбытым. Сиэри таһынан аһааммын, Сиэппэр, ханныбар хааланным. Дьуон Дьаҥылы
Тас иэнинэн (уорҕатынан) барда — тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> диэн курдук (көр иэн I). Сахаар хойомуннаммыт эһэни ытта да, эһэтэ тас уорҕатынан барда. Д. Таас
Тустан хачыгыраһан иһэн биирдэрэ утарылаһааччытын атаҕыттан ылан өрө көтөҕөн силигирэтэн таһааран тас иэнинэн бырахта. НЕ ТАО. Таһыгар таһаарбат (быктар- бат) — иһигэр тутар, көрдөрбөт-биллэрбэт, кэпсээбэт. ☉ Держать в себе, не проявлять (свои чувства, эмоции), не раскрываться
Иһиттэн өрө киэптиир үөрүүтүн таһыгар таһаарбат гына дьиппинийэ соҕус тутунна. Н. Лугинов
Биһиги киниэхэ истиҥник махтана санаабыппыт да, таска таһаарбатахпыт, бүтэйдии үөрэ истибиппит. С. Дадаскинов
Пирожков мин сэмэлээбиппиттэн өһүргэннэ быһыылаах… Ол эрээри онтукатын таһыгар таһаарбата. «ХС»
Тириитин таһынан көр тирии. Кини ити этиини барытын тириитин таһынан аһарда. А. Сыромятникова
Аҕыйах сыллааҕыга диэри «оҕонньор» диэтэхтэринэ тириитин таһынан истэрэ, «дьик» гынарга дылыта. «ХС»
◊ Илиитин таһынан көр илии
Онно аараттан куйуурун ийэтигэр эһэ кэлэн хатаннаҕына, илиитин таһынан тиэрэ ол курдук хаһыйан кэбиспитэ онно өлөр. Саха фольк. «Сергеев сийиэһинэн быыбардамматах киһи, онон кинини, бөх чабычаҕын курдук, илии таһынан илгиэхпит», — Семёнов төбөтүн хамсатан кэҕилдьийдэ. М. Доҕордуурап
Тас биэрэр — тэс биэрэр диэн курдук (көр тэс II). «Сыллыый, хайдах, кимниин кэллиҥ? Оҕом тоҥноҕо. Кэл итин!» Уола тас биэрэр аҕатыгар. «ХС»
Киирэн, таҥараҕа үҥэн тоҥхоҥностулар, ураһа иһинээҕилэри кытта тас биэрэн дорооболостулар. П. Ламутскай (тылб.). Тас көрүҥ — киһи көстөр дьүһүннүүн, быһыылыын-таһаалыын, таҥастыын-саптыын уопсай көстүүтэ. ☉ Внешний вид
Бу ырыаны санаатахпына, мин кинини айбыт ол саха кыыһын тас көрүҥүн, мөссүөнүн харахпар аҕала сатааччыбын. Суорун Омоллоон
Кэтит сарыннаах, курбайбыт уһун синньигэс уҥуохтаах, хойуу арбаҕар баттахтаах, хара бараан — тас көрүҥүнэн киһи хараҕа халтарыйар киһитэ — Платон Алексеевич иннигэр чиккэллэн турбута. Н. Заболоцкай
Ньукулаас билигин да, бэйэтэ бэйэтигэр сөрү-сөп эттээхсииннээх, көннөрү сырыттаҕына накылдьыйан хаамар, тас көрүҥүттэн көрдөххө, саас эрэ ортолоох курдук киһи. С. Никифоров. Тас таҥас — ис таҥас үрдүнэн кэтиллэр таҥас. ☉ Верхняя одежда
Тас таҥаһын устан баран, эҥкилэ суох өтүүктээх үрүҥ халаатын кэтэн иһирдьэ ааста. Н. Лугинов
Отчуттар …… тас таҥастарын устуталаан, аҥаардас ырбаахынан эрэ кылбаҥнастылар. А. Бэрияк
Өлөксөй оҕонньор …… тас таҥаһын эмээхсинигэр көмөлөһүннэрэн уһулан, олоппоско сыыһа-халты быраҕаттаан баран, оронун диэки салҕаластаата. П. Аввакумов
ср. др.-тюрк., тюрк. таш ‘внешняя сторона’