тэрээк боромньу (буор үөһээ аранатын таҥастыырга уонна сыыс оту суох гынарга аналлаах эбиэн ырба курдук тэрэгэр тиистэрдээх боромньу.)

аат. Мас көтөрүн көрүҥэ: атыыра хара өҥнөөх, тэрэгэр токур кутуруктаах, тыһыта болоорхой. ☉ Тетерев
Чүөчээски ол-бу диэки көрүтэлээтэ. Ол көрдөҕүнэ, ити курдук биир куртуйах сытар. Суорун Омоллоон
Ахсаана суох мас көтөрдөрө: улар, куртуйах, бочугурас, хабдьы кыһыннарысайыннары үөрдүүр. И. Данилов

туохт.
1. Уойан-тотон истэн, ынаҕар истээх буол. ☉ Иметь пузо, стать пузатым
Тойон киһи Томтоҕор оһоҕостонно, Толуу куҥнанна, Тойбоҕор быһыыланна. Өксөкүлээх Өлөксөй
2. кэпс., харыс. Хат буол. ☉ Стать беременной, брюхатой
[Ойох буолан] Мотоҕор оһоҕостонон, Тэрэгэр эмиийдэнэн, Мэтэгэр бэйэлэнэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оһоҕостонон хаалан, үөрэхпиттэн уурайан, биир сыл академическай ылан, төрөппүттэрбэр тахсан олорбутум. И. Егоров
Кини [Мила] биирдэ өйдөөбүтэ оһоҕостонон хаалбыт этэ. «ХС»

аат. Үксүн ойуулаах кэрэ дьүһүннээх тэрэгэр кынаттардаах, үрүмэччиттэн улахан сибэкки сүмэтин оборор көтөр үөн. ☉ Бабочка (крупная разновидность)
Лыахтар сибэкки сүмэтинэн аһылыктаналлар.  Лыах айаҕын уорганнара куруһуналыы эриллибит оборор хоботок көрүҥнээхтэр. Обороругар лыах хоботогун көннөрөн нектарник иһигэр киллэрэр. ББЕ З
Күөх хонууну үрдүнэн эҥин араас сонунтан сонун дьүһүннээх лыахтар …… тэлибирэһэ көтөллөр. Эрилик Эристиин
◊ Абааһы лыаҕа — боруҥуйга көтөр болоорхой лыах. ☉ Бражник (ночная бабочка). Ойуун лыаҕа кэпс. — үрүҥ лыах. ☉ Бабочка-белянка. Таҥара лыаҕа — толбоннордоох араҕастыҥы дьүһүннээх улахан лыах. ☉ Махаон
Тэппэй, …… хортууһун уста биэрэн, сибэккилэр ортолоругар таллаҥныы олорор таҥара лыаҕыгар үөмпүтүнэн барбыта. Далан
манс. лоарх

даҕ.
1. Хабырыттан, үллүтэлээн тахсыбыт. ☉ Пупырышчатый
Уулаах хабырыттаҕас личинкалар кээмэйдэринэн горуох сиэмэтин саҕа буолаллар. ССЫа
Хабырыттаҕас хатырыктардаах, Кэтит тэрэгэр кутуруктардаах. А-ИМН ОЫЭБЫ
2. кэпс. Биир тэҥ ньалҕаархай буолбатах, мырчыстаҕас, быллырыттаҕас курдук оҥоһуулаах (таҥас). ☉ Имеющий неровную поверхность, шероховатый (о материи)
Кыыс Хотун хабырыттаҕас солко саҥа ырбаахытын кэттэ. А. Сыромятникова
Хабырыттаҕас бөдөҥ ойуулаах, бытырыыстаах былаатын ороон таһаарда. Ойуку
Бэйэтиттэн биллэ-биллибэт хабырыттаҕас ойуулаах матырыйаалы талыллар. Күрүлгэн
3. көсп. Олус күүстээх, тыйыс (тымныыны этэргэ). ☉ Лютый, жгучий (о морозе)
Хабырыттаҕас тымныылаах кыһын ааһан, саас кэлэн, тула барыта сырдыы, сэргэхсийэ түстэ. «ББ»

аат. Аһыйбыт үүттэн оҥоһуллар үрүҥ ас. ☉ Творог (приготовляемый из скисшегося молока)
Тууйастаах иэдьэгэйдэрин билигин да тыыппакка сүбэлэстилэр. Амма Аччыгыйа
Бэҕэһээ Мурсай ойоҕо, элбэх баҕайы иэдьэгэйи ыга турдаҕына, ааны өҥөйөн туран ытыспын тоһуйбуппар, өрүү тылланаҕын диэн, дэлби мөхпүтэ. Эрилик Эристиин
Хаппыт иэдьэгэйи хобордооххо кутан аҕалан, остуолга уурда. Р. Кулаковскай
Сакаастаабыт аспыт үксэ үрүҥ астан буолла. Хойуу сүөгэй, убаҕас сүөгэй, үүт, кымыс, иэдьэгэй онтон да атын. С. Васильев
♦ Иэдьэгэй мэйии фольк. - акаары, тугу да толкуйдаабат, быһаарбат. ☉ Тупица, мякинная голова
Куба буолабуола!.. Ар-дьаалы!.. Туох аанньатыгар туоска суруллубут үһү? Туналыйбытын тухары толору көҥдөй, иэдьэгэй мэйии буолбат дуо кини. П. Ойуунускай
«Торуой хаамар үгэскин Тосту быһа хаалларан, Төрөппүт дьон үлэтигэр Көмөлөһөр туһунан Иэдьэгэй эт мэйиигэр Эмиэ өйдөөн көр!» - диэтэ. Р. Баҕатаайыскай. Иэдьэгэй эттээх фольк. - кэбирэх эттээх. ☉ Человек с нежным, белым, легко ранимым телом
Ол Үөһээ дойду үлүскэннээхтэрин улуу моҕой уот тыыннарын ириҥэ мэйиилээх, иэдьэгэй эттээх урааҥхай саха барахсан тулуйуо дии санаабаппын. П. Ойуунускай
Иэдьэгэй эттээх Иринньэх оҕо Эрдэхтэн ыла, Иҥсэлээх тойот Илимэр иҥнэн, Иинэҕэс мастыы Эриллэ хатан, Имиллэ үүнэн Испитим баара. Эллэй
◊ Иэдьэгэй уута - иэдьэгэйи оҥорорго тахсар убаҕас. ☉ Жидкий отстой творога, сыворотка
Салҕалаан тиийээхтээн иэдьэгэй уутун истэ. П. Ойуунускай
Хайыы-үйэҕэ балтараа нэдиэлэ буолла аҥаардас от силиһинэн уонна аһыы иэдьэгэй уутунан аһаабытым. Пьесалар-1960. Иэдьэгэй эрбэһин - сыыс от көрүҥэ. ☉ Вид сорной травы. Бу сири иэдьэгэй эрбэһин былдьаабыт. Иэдьэгэй эриэн - быдьына-быдьына харалаах эриэн (сүөһү өҥүн туһунан). ☉ В крапинку, крапчатый (о масти коровы)
Иэдьэгэй эриэн ынах.  Мукугур муостаах, муунта үүттээх Буомтуйбут хара ынахпытын Тэрэгэр муостаах, кэдэгэр систээх, Боппууда үүттээх иэдьэгэй эриэн Боруода ынах солбуйда. С. Зверев
ср. монг. эдьэгэй 'сметана'

I
ас диэнтэн хай
аата. Хамначчыт дьахтар, төрүт да аанньа аһаабат эрэйдээх, күлүүһү аһыытыгар тарбахтара титирэстээн, мөхсөн ылбыттарын, Болот көрөн ааспыта. Н. Заболоцкай
Ханнык да улуу саҥаны аһыы халлаантан түспэтин поэт тус бэйэтин айымньыта ырылыччы көрдөрөр. «ХС»
Эмиэ да саҥа күн тыргыллар — Аҥаардас биһиэхэ ананан, Саҥаны аһыыга ананан. С. Данилов
II
аат.
1. Сиэмэх кыыллар уонна сорох атын да харамайдар балталарын иннинэн үүнэр уһун, уһуктаах тиистэрэ. ☉ Клыки хищных зверей и некоторых других животных
Алаа Моҕус хамсаабат буолбут. [Бөрө] дьэ иҥиир тараһатын ардай аһыытынан тоҕу тардан кээһэр. Саха фольк. [Мэхээлэчээн] кэннин хайыһан көрбүтэ, сүүнэ улахан сур бөрө аһыылара туртайбытынан кинини эккирэтэн субуруйан иһэр эбит. Т. Сметанин
[Бөрөм] үрдүгэр үктээри атахпын өрө көтөҕөн эрдэхпинэ, кыылым ырдьыгынаат, ынырык аһыылара килэстилэр, ойон турда. «ХС». Тэҥн. анаҕас, мохсоҕол
△ Киһи тииһин тас өттүгэр, үөһэ соҕуһунан үүнэр хос тиис. ☉ Глазной зуб, или клык верхней челюсти
Нэһилиэктэртэн киирэн үрүт-үрдүлэригэр үллүктэнэ турар суорҕан саҕа биэдэмэс кумааҕыларын үрдүнэн арай кини ачыкылаах аһыыта килэҥниир. Амма Аччыгыйа
«Чэ, икки киһи кэлиҥ, кыайыаххытынан маста көтөҕөн киллэриҥ», — диэн били дьуһуурунай киһи, күлэн аһыылара атыгыраан көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ биитин кырыылара, уһуга. ☉ Острые края, лезвие, жало чего-л.. Сүгэ аһыыта. Баһымньы аһыыта
□ [Хаппытыан] ол сылдьан, биир күн мас суора туран, тэрэгэр сүгэ аһыытынан алҕас уҥа атаҕын тойон тарбаҕын хайа охсон, атаҕа суох буолан хаалбыта. А. Неустроева. Үтэһэ кыһан эт үөллүлэр, чохороон аһыытынан сото чоҥкутун охсон силии оборон сиэтилэр, быартан тэлэ быһан ыраахтан уокка сырайдылар. БН ЫБ
ср. тюрк. аҕыг ‘клык’
III
1. даҕ.
1. Киһи кыайан элбэҕи сиэбэт, испэт ураты сытыы, кытаанах амтаннаах. ☉ Обладающий своеобразным острым вкусом; крепкий, горький
Барыта ыксал, аһыы хартыыһаҕа чачайбыт киһилии, икки хараҕын уута сарт түстэ, онуоха аҕылаан эрэ кэбистэ уонна өрө хатыыстаспытын кубулуппата. Эрилик Эристиин
Кыра баҕайы аһыы отону таах төннүөхтээҕэр итигэстээбитинэн бардылар. А. Федоров. Аһыы, кураххай амтаннаахтарын [дьаабылыкалары] эмти ытыран, амсайан эрэ көрөөт, сөбүлээбэтэхпитинэ сиргэ быраҕабыт. Н. Якутскай
2. Наһаа хабархай, киһи өр тулуйбат (сыт туһунан). ☉ Резкий, вызывающий раздражение, горький, кислый, едкий (о запахе)
«Үспүйүөн суолугар сыҥсыыр табаҕы дуу, атын аһыы сыттаах эми дуу куппут», — диэбит пограничник хомойбут куолаһынан. Н. Якутскай
Хойуу буруо хабархай аһыы сыта дьон хараҕын аһытар, тыыннарын хаайар, тумнара сыһар. В. Протодьяконов
Халҕаммыт дьэ аһылынна, аһыы көлөһүн уонна кырааска сытынан аҥкылыс гынна. Н. Габышев
2. аат суолт.
1. Киһи кыайан тулуйбат эбэтэр элбэҕи сиэбэт, испэт туох эмэ сытыы, кытаанах амтаннааҕа. ☉ Кислота, горечь; острота, крепость чего-л.
Сотору соҕус буола-буола сиикэй эриэхэни ууга буһаран сии сатыыллар да, аһыыта, амтана куһаҕана бэрт. Н. Павлов
[Араҕастыҥы туус] аһыытынан тууска тиийбэт буолан баран кураххай, ордук сиэрэтиҥи амтаннаах. И. Данилов
2. көсп. Кутурҕан, санаарҕабыл, мунчаарыы. ☉ Горе, печаль, скорбь
Өлбүт киһи аһыыта үс хонуктаах (өс хоһ.). Кэтириис эмээхсин соҕотох оҕотун аһыытыгар баттатан сылдьар. Амма Аччыгыйа
Норуот ол дириҥ аһыытын [А.С. Пушкины өлөрүүнү], модун уордайыытын оччотооҕуга соччо биллэкөстө илик эдэр М.Ю. Лермонтов «Поэт өлүүтэ» диэн хоһоонугар эппитэ. Софр. Данилов
♦ Аһыы уу кэпс. — арыгы (үксүгэр үрүҥ арыгы). ☉ Спиртное (в основном спирт, водка)
Бу дойду дьоно аһыы ууну — арыгыны отой испэттэрэ, табаҕы тардар киһи тарбаҕынан эрэ ааҕыллар аҕыйаҕа, куһаҕан ыыс-бурут тыллары туттан этиспэттэрэ киһи хараҕар тута быраҕыллар. «Кыым»
Үтүө, кураан күннэргэ звено биир эмэ киһитэ «аһыы ууну» эккирэтэ сырыттаҕына, үлэ тохтуур, таһаарыыта намтыыр. «ЭК»
Аһыы ууну ас оҥостубут Арамаанап суоппар Аттыгар тиийэн, Ньыыпантап Ньыыкан, Ньылбыйа былаастаан, Хабарҕатын тыкта, Хараҕын хамнатта. Р. Баҕатаайыскай. Олох аһыыта-ньулууна — киһи олоҕун устатыгар көрсүһэр ыарахан-чэпчэки түгэннэрэ, үөрүүтэ, хомойуута. ☉ Трудные и радостные моменты, невзгоды и удачи, встречающиеся в жизни человека
Онто суох, мутугунан быраҕар муҥур үйэҕэ, олох аһыытын-ньулуунун, кэнэҕэс да кэмсиммэт гына, билэн хаалар ордук. Болот Боотур
Мин олох аһыытынньулуунун амсайбыт, олох туһунан ырыҥалаан, арааһы эргитэ саныыр улахан дьоҥҥо анаан суруйабын. В. Яковлев
Көхсүлэриттэн көрөн хаалбытым, оҕонньотторум барахсаттар, дьыл-күн өксүөнүн эрэ буолбакка, олохпут бары аһыытын-ньулуунун, бары сүөгэйинсүмэтин сүгэ сылдьар курдук көһүннүлэр. С. Федотов