аат.
1. Туох эмэ үгэнэ, үгэннээн буола турара. ☉ Разгар, кульминация чего-л.; пыл, душевный подъём
Уонча сыл буолан баран, оҥорон таһаарар тэрилтэлэри кииннээһин уонна идэтитии уххана саҕаламмыта. В. Титов
Сэргэхсийии, көҕүйүү уххана методическай киин иһинэн устуудьуйа тэриллэригэр төрүөт буолбута. К. Уткин
Дьэ, онно буолуо, бастаан утаа туоратыһыы, сылаас миэстэни була сатааһын уххана, бэрт былдьаһыы. Лоһуура
2. көсп. Туох эмэ сабыдыала, угуйуута, тардыыта. ☉ Влияние чего-л., впечатление от чего-л.
Кинилэр тапталларын ис дьиҥин билбэккэ сылдьан, саба быраҕан сиилээһин-хоһулааһын ухханыгар хаптардаҕа. У. Ойуур
Мин эмиэ ол уххаҥҥа киирэн олорон, бу айымньылары ылан арыйталаабытым. «Сахаада»
Оттон дьон сиртэн-халлаантан ойдон, тулалыыр айылҕаттан тэйэн, кэпсээннэрин ухханыгар бигэнэ олорбуттара. «ХС»
♦ Аан Уххан I көр аал III
Кыһаҕа уот оттон баран, кырдьаҕас уус аал уот иччитин Хатан Тэмиэрийэни, Аан Ухханы аатын ааттаан, алгыс тылын саҕалыыра. МАП ЧУу. Аан уххан II көр аан II. Ол кэмтэн Михаил Ефимович Николаев аан уххан салайааччы буола үүнэн тахсыбыта. Быдан уххан үрд. — быдан дьылларга; үйэлэр тухары. ☉ На долгие годы; навеки
Дьэ онон, эһэбит, быралыйар быдан уххан быраһаай! И. Гоголев
Аал уотум, алаһа дьиэм барахсан, хаһан да хагдарыйары билимэ, куруутун чэчирии-чэлгийэ тур, быдан уххан бырастыы буоллун! «ХС»
◊ Аһаабыт уххаҥҥар үлэлээ — аһаат даҕаны, тот эрдэххинэ үлэлээ. ☉ Работать пока сыт, сразу после еды. Отчуттар аһаабыт ухханнарыгар хоторуулаахтык үлэлээбиттэрэ. Тымныы уххана — тымныы оройо диэн курдук (көр тымныы). Аҕалара тымныы ухханыгар да бултуу барара

I
аат.
1. Айылҕаттан бэриллибит уһулуччулаах дьоҕур. ☉ Выдающиеся врождённые качества, талант
Чаҕылҕан айар талаана сайдан, ситэн, кинигэттэн кинигэ ахсын наһаа уустугурдуллубут уобарастартан, иирчэхбаарчах этиилэртэн улам босхолонон испитэ. Софр. Данилов
Кини [Амма Аччыгыйа] саныырынан талаан — айылҕа күндү бэлэҕэ, нарын-намчы дьоллоох дьоҕур. ФЕВ УТУ
Үгэ олус уустук уонна суруйарга ыарахан пуорманан ааҕыллар, онон үгэһит талаан сэдэхтик үөскүүр. ВГМ НСПТ
2. Айылҕаттан бэриллибит уһулуччулаах дьоҕурдаах киһи. ☉ Человек, обладающий выдающимися врождёнными качествами, способностями, талант
Кини [П.А. Ойуунускай] үүнэр талааннары …… иитии, таба суолга таһаарыы үлэтигэр ураты суолтаны биэрэрэ. «ХС»
Онтон сотору, икки сыл үөрэммиттэрин кэннэ, устуудьуйалара эмискэ сабыллан, бэрт элбэх талаан ыһыллан хаалар. ӨӨ ДДьДТ
Бу модун талаан [Александр Дюма] барыта икки сүүс биэс уон арамааны уонна сүүрбэ биэс пьесаны суруйан хаалларбыт. «ЭК»
русск. талант
II
аат. Дьол-соргу тосхойуута, туохха эмэ табыллыы, сатаныы. ☉ Счастье, удача, везение, желательный исход дела
Таастыы лачыгырыыр тарбаҕыҥ талаана биллин. П. Ойуунускай
Нэһиилэ Кыл тыына кырдырҕаан, Сур тыына сурдурҕаан Өрөгөй көрдөһө, Талаан тардыһа сытта. С. Васильев
Ити күөрэйэн эрэр күннүү, Инникиҥ үчүгэй буолуоҕа, Олоххор тохтообокко үүнүү, Өрөгөй талааныҥ үрдүөҕэ. И. Эртюков
ср. хак., бур. талаан, казах. талан ‘счастье’
III
аат. Туох эмэ уу ньуурун хамсатыыта, долгутуута (хол., кус күөлгэ түстэҕинэ үөскүүр кэҥээн иһэр иилэр, биллэр-биллибэт долгуннар). ☉ Круги на воде (от соприкосновения чего-л. твёрдого с её поверхностью)
[Кустар] түһэн баран, уу талаана сүтүөр диэри ону-маны одуулаһан, иһиллии олорбохтоот, уу иһэ-иһэлэр сапсыммахтаатылар, онтон ууга моонньуларын уга-уга аһаан ньалыгыратан бардылар. Р. Кулаковскай
[Дьөгүөр оҕонньор] күһүн сүөлбэргэ маннааҕар ордук хараҥа буолааччы да, түспүт куһу ууга талаанынан көрөн ытыллар буолуллара дии санаата. В. Иванов
Сотору-сотору бөдөҥ соболор өрүтэ ыстаммахтыыллар. Талааннара тиэрбэс-тиэрбэс тараанньыктанан эриллимэхтии түһээт, тула тарҕанан, устунан уостан, сүтэн хаалаллар. И. Сосин
ср. эвенк. талан ‘круг на воде (от брошенного предмета)’ < эвенк. тала ‘мыться’

1. ыс диэнтэн бэй., атын. туһ. Дьүһүнэ көстүбэт гына киртийбит саркаахтаах муоста үрдүгэр бөх-сыыс ыһылла сытар. Эрилик Эристиин
   Үөһэ ойбут күн уота тыган, сарадах сардаҥа ыһылла эккирээтэ. Л. Попов
   Ходуһаларга ыһыллар туораахтаах оттору сайын иккитэ охсуохха сөп. ААФ ОИОИС
2. Биир кэлимҥин, сааһыламмыккын сүтэр, арахсыталаа (тугу эмэ этэргэ). ☉ Разбалтываться, распадаться, разваливаться, ломаться (о чём-л.)
   Турку хаһан баҕарар ханньас гынан ыһыллан хаалыах айылаах хаадьаҥнаабыт тэрил. С. Маисов
   Ыһыллыбыт тыллары сааһылаан этии оҥорторор ордук туһалаах. КИИ МКТТҮө
   Быа икки уһугун сарыынан бытырыыстаан баран, ыһыллыбат гына хам тигэллэр. НБФ-МУу СОБ
3. Бытанан үрүө-тараа бар, онон-манан биирдии-биирдии биитэр бөлөхтөһөн араҕыс. ☉ Разбегаться (в разные стороны), расходиться (по одному или мелкими группами)
   Кулууптан кыргыттар үтүрүһэ-үтүрүһэ ыһыллан тахсан, массыына тула өттүгэр иилиһиннилэр. Э. Соколов
   Эмискэ халлаан намтаабыт былыта сыыйа тардыллан ыһыллан барда. С. Маисов
   Саҥардыы улаатан эрэр эдэр сүөһүлэр куйаас түстэ да, онно-манна ыһыллан хаалыахтарын сөп. ЖЕА ТС
   △ Бииргэ сылдьан баран, арахса тарҕан (хол., дьон бөлөҕүн этэргэ). ☉ Разлетаться по миру (о людях)
   Ол биһикпит төһө нус-бараан төрүттээх да, оччонон билиилээх, олоххо эрэллээх ымыы ыччат ыһылла көтөр. А. Чугунов
4. көсп. Биир сомоҕо буолан бүт, тустуспа араҕыс, үрэлин. ☉ Распасться, развалиться, прийти в упадок, раздробиться
   Дойду баайын үллэстэр туһунан киҥир-хаҥыр кэпсэтии сойуус ыһыллыан инниттэн саҕаламмыта. Н. Борисов
   Бу кэмҥэ олохпут укулаата уларыйан, сопхуостар ыһыллан, кыччаан киирэн бардылар. КК
   Ырыынак кэмэ саҕаланаатын кытта урукку тэрилтэлэр ыһылланнар, дьон бөҕө үлэтэ суох хаалбыта. ААП ҮКТ
   Икки сыл үөрэммиттэрин кэннэ, устуудьуйалара сабыллан, бэрт элбэх талаан ыһыллан хаалар. ӨӨ ДДьДТ
   △ Тус-туһунан бар, араҕыс (кэргэнниилэри этэргэ); үрэлин (ыалы этэргэ). ☉ Разводиться (о супружеской паре); разваливаться (о семье)
   Сорох эдэр ыаллар кыыһырса түстүлэр да, сонно ыһыллаары хаайаллар. ЧКС ОДьИи
   Ыал олоҕо ыһылыннаҕа ити, тустаахха ыарахан. ЛМ А
5. көсп. Тэрээһинэ, ситимэ суох буол, үрэлин. ☉ Терять стройность, системность
   Аспирантура дьыалата олус ыһылынна, ким эмэ онон дьарыктанар киһи баар дуо? Далан
   Василина ыгылыйан этиэхтээх сытыы тыла-өһө ыһыллан хаалла. У. Ойуур
   Хомойуох иһин, суруйааччы архыыба ыһыллыбыт, өссө сороҕо сүппүт быһыылаах. КНЗ ТС
   6
   ыһыллаҥнаа 2 диэн курдук. Бөтүрүүс эрэйдээх, сиэгэн кыыл курдук, сүүрэн ыһыллыбытынан барда ээ! Амма Аччыгыйа
   Ноолур уола Хоноһо торбуйах сонунан далбаатыы-далбаатыы, мэнэрийэн ыһылынна. И. Гоголев
   Дьөһөгөй оҕолоро барахсаттар сиэллэрэ, кутуруктара ыһыллан олорор. С. Маисов
   ◊ Ырыа <-тойук> ыһыллар — ырыа (-тойук) кутуллан олорор, ырыа(-тойук) бөҕө саҕаланар. ☉ Разливаться (о музыке)
   Үөрүүлээх-көтүүлээх, сэргэх ырыа ыһыллар. Амма Аччыгыйа
   Хормуоска эҥээттэн, ырыа-тойук ыһылла түспүтэ. Р. Баҕатаайыскай
   Ырыа ыһылла сылдьарын, үҥкүү үргүлдьү барарын саастаах дьон бары сөбүлүүр. К. Уткин. Ыһыллар тооручча (торучча) көр тооручча. Ыһыллар тооруччаны быйыл үүннэриэххэ наада
   ср. др.-тюрк. сачыл ‘быть рассыпанным, рассеянным, разбросанным, развеянным; разбрызгиваться, моросить’