сүлүстээ диэнтэн бэй. туһ. [Куралай Кустук] дьэ эбии өһөҕө үллэн, өһө-сааһа сүлүстэнэн, …… охсуһуу киэнэ содуомнааҕар утаппыттыы баҕаран, өрө кыбдьыгырыы, эккирии турда. Д. Апросимов

харыстаа I диэнтэн бэй., атын
туһ. Ийэлээх аҕата соҕотох оҕолорун суола көнө дэхси буоларын туһугар туохтарын да харыстаммат этилэр. Н. Лугинов
Биэбэйиэм, кытаатан доруобуйаҕын харыстанар буол. Дьүөгэ Ааныстыырап
Фёдор харыстаммакка, тиэтэйэ-саарайа уонна утаппыттыы үлэлиирэ. СЮ ЫБ

туохт. Убаҕаһы (ууну, арыгыны) иһэн «кылк-кылк» гына тыаһат. ☉ Издавать булькающие звуки, глотая какую-л. жидкость
Петр Бакланов графины моонньуттан харбаан ылбыта да, иһэн кыллырҕаппыта. Н. Якутскай
[Балыыһаҕа] оҕонньорум олус аһанньаҥ буолан сордоото, түүннэри туран мотуйар, тугу эрэ иһэн кыллырҕатар, айаҕа чамыргыыр, сыпсырыйар. Н. Габышев
Дьүөгэтэ аҕалан биэрбит ыстакааннаах уутун утаппыттыы иһэн кыллырҕатта. В. Ойуурускай

уой-аай буол (диэ) кэпс. — дэлби соһуй-өмүр. ☉ Удивляться, пугаться громко, ойкать
[Учуутал эдьиий] Уой-аай диэбэккэ, Уопсастыбаннай үлэҕэ Утаппыттыы ылларан, …… Айымньылаах буоларга Айыллыбыт эбит! Р. Баҕатаайыскай
Уой-аай буоллулар, Уҥуталыы сыстылар. С. Тимофеев
Дьон күнүһүн кэлэллэрэ. Кинилэр [бөрөлөр] көрүлээбит суолларын-иистэрин көрөн уой-аай буолаллара. А. Кривошапкин (тылб.)

даҕ. Хабархай соҕус (амтан); киһи бэлэһин аһытар (сыт). ☉ Горьковатый (вкус); едкий (запах)
Сиигирбит хаар ыылаах уонна отуу буруотун хабархайдыҥы сыта холбоһон, туохха да холобура суох үчүгэй. Амма Аччыгыйа
Уол чороону сэрэммиттии ылан, хабархайдыҥы амтаннаах тымныы кымыһы утаппыттыы ыйырбахтыыр. Уустаах Избеков
Отум уута хабархайдыҥы амтаннааҕа, барбыт чэй курдук дьүһүннээҕэ. АЕД КЧ

1. кэт диэнтэн дьаһ. туһ. [Боккуойа:] Миэхэ Хабырыыска кэтэрдиэхпин саҕынньахта, сүгэһэрдэ, хайыһарда, айата таһааран кулу. П. Ойуунускай
   [Мохсоҕол:] Анньыһар Боотур, биһиэхэ эмиэ Адаҕа кэтэрдээри кэллиҥ дуо? И. Гоголев
   Ньиэмэс саллаата миигин уун-утары ыстыыгынан кэтэрдэн истэҕинэ, Иван Смирнов …… атынан тэбистэрбит эбит. А. Бэрияк
2. Олус утаппыттыы иҥсэлээхтик түргэнник элбэҕи ис. ☉ Испытывая жажду, с жадностью пить (быстро, много)
   Хороҕор сотолоох чороонтон ап-аһыы кымыһы кэтэрдэбин. Н. Лугинов
   ♦ Кэбин кэтэрт — кими эмэ ким эрэ табыллыбатах дьылҕатын курдук оҥор, оннук дьылҕатын хатылат. ☉ Заставить кого-л. повторить чью-л. тяжелую участь, разделить чью-л. несчастную судьбу. Убайым Ньургун Боотур обургу кэллэҕинэ — ир суолбун ирдиэҕэ, тор суолбун тордуоҕа, мин кэппин бэйэҕэр кэтэрдиэҕэ. Ньургун Боотур
   Биһиги да үчүгэй буолар күммүт хаһан эрэ күндээрэн кэлиэ, оччоҕо бэйэҥ кэпкин кэтэрдиллиэ! Н. Түгүнүүрэп. Сор хаанын кэтэрт — олус эрэйдээ, муҥнаа-сордоо. ☉ Извести, замучить кого-л. чем-л.
   Татьяна сибигинэйэ былаастаан кэпсии олордо: Сымыйа дьыала тэрийэн сор хааммытын кэтэрдэн эрэр. М. Попов

I
аат. Күөлгэ үөскүүр сырдык өрөҕөлөөх хараҥа систээх кыра балык. ☉ Гольян озёрный
Уоһук ытыыытыы тымтай түгэҕин одуулаһар: аҕыйах мунду уонна быччыкы эрэ баар. Н. Якутскай
Доропуун оҕонньор, били эспит тууларын хат сөргүтэн мунду бөҕөтүн хостоон эрэрдии субуйа-суккуйа олордо. Н. Заболоцкай
Күөлтэн ч у г а с , булгунньах тэллэҕэр кулуһуну күөдьүччү оттон, мундуну үөлэн, чэй өрү нэн аһаары олорбуппут. Н. Габышев
♦ Кытыа мунду (буол) көр кытыа. Куралай Кустук дьэ эбии өһөҕө үллэн, өһө-сааһа умайан, хаана чаккыраан, бүтүннүү кытыа мунду б у о л а н …… охсуһуу киэнэ содуомнааҕар утаппыттыы баҕаран, өрө кыбдьыгырыы турда. Д. Апросимов. Мунду булумах (буол) — булкуллан, тугу да күттүөннээҕи быһаарбат, оҥорбот курдук буол. ☉ Запутаться в мыслях, быть сбитым с толку
Тиэхээс төбөтүн иһэ мунду булумах. Өр утуйбакка сытан, сарсыҥҥы муҥха дьонун санаан таҕыста. Н. Босиков
«Күнүскүбүн ыан баран тии йиэм», — диэбит ийэтин саҥата иһил лэргэ дылы гынар. Устунан сыбах сыбыы турар дьахталлар көһүннүлэр. Барыта мунду булумах. Н. Босиков
Мунду миинин курдук — барбатах балык миинин курдук диэн курдук (көр балык). Бырабылыанньа дьиэтин иһэ ыы-быччары. Мунду миинин курдук будулуччу көрбүт, кыпкыһыл сирэйдээх холуочук дьон тэлбиҥнэһэллэр. П. Егоров
Улуу д ь ы л обургу мунду миинин курдук Буһуруктуйан киирэн барда. С. Зверев
Иккиэйэх хаалан бараннар бы рааттыылар үп-үрүҥ тумаҥҥа бү рүттэрэн, күннэрин көрбөккө, мунду миинин курдук бүдүө-бадыа иһигэр сылдьан бултаатылар. «ХС». Мунду сырыыта — олус түргэн, суһал кэлии-барыы, сыыдам сырыы. ☉ Стремительное движение вза двперёд
Оччолорго эдэр-сэнэх буоламмыт сырыыбыт мунду сырыыта буолар. В. Иванов
ср. эвенк. пунну ‘гольян’
II
аат. Туох эмэ тимир сэп алдьанан, кэбирээн эрэр сирин бөҕөргөтөргө сыһыарыллар абырах, самалык. ☉ Планка или пластинка, железка, припаянная для скрепления двух частей ч его-л. металлического
Мунду уур. ПЭК СЯЯ
Хотуур төбөтүгэр тимир ууһа мунду уурбут. СГФ СКТ

1. туохт.
2. Ыраахтан бэттэх диэки сыҕарый, хамсаа; сыҕарыйан ханна, туохха эмэ тиий. ☉ Приходить, приезжать, прибывать, подходить
   Кэлэн аһааҥ. Сөмөлүөтүнэн кэллим.  Семен Иванович туран остуолга кэллэ. Т. Сметанин
   Биһиги тааҥкаларбыт лүһүгүрэһэн кэллилэр. Т. Сметанин
   От-мас көҕөрөн, көтөр-сүүрэр кэлэн барбыта. И. Данилов
3. Ханна эмэ баар буолан хаал. ☉ Оказаться, очутиться где-л. Түүн үөһүн саҕана аҕалара кэллэ. Суорун Омоллоон
   Кини тас Монголияҕа кэлбитэ ыраатта. Эрилик Эристиин
   Ол саас көтөрсүүрэр хойуутук кэлбитэ. Т. Сметанин
4. Кэм, дьыл көстүүтүн туһунан: буол, саҕалан. ☉ Наступить, настать (о времени, состоянии)
   Саас кэлэн, хаар ууллан, чалбахтар тахсаллар. Эллэй
   Хаар кэлээри гыммыт: сир никсийбит, отмас налыйбыт, көтөр-сүүрэр чычаарбыт. Болот Боотур
   Бар дьон ардах кэлээрэй диэн утаппыттыы баҕараллар да, халлаан ардыах быһыыта биллибэт. М. Доҕордуурап
   Кинилэргэ эбиэт кэмэ кэллэ: миин истилэр, эт сиэтилэр. Софр. Данилов
5. Туһааннаах сиргэ тиэрдилин, баар буол. ☉ Доставляться, быть доставленным куда-л. Ыраахтааҕыттан киһиэхэ эрэ мэтээл кэлбэт. Н. Неустроев
   Аармыйаҕа сылдьар кыра уолуттан сурук кэлэн тоһуйбут. Софр. Данилов
   «Доҕоруҥ ньургуннук өллө», — диир соһумар биллэрии кэлбитэ. Эллэй
   Көмө күүппэтэх сирбиттэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
6. Иннигэр көстө түс, бу баар буол (хол., тиийиэхтээх сириҥ). ☉ Появляться, показаться, возникать, являться глазам (о местности)
   Ойуур бүтэн, оллурдаахболлурдаах киэҥ сир кэллэ. Т. Сметанин
   Тиийиэхтээх сирэ кэлбэт, Дьиҥэ, уол суолун билбэт. Күннүк Уурастыырап
   Иннигэр сотору соҕус үрэх көҥүһүн муостата кэлиэхтээх. М. Чооруоһап
7. Тарҕанан, киһи муннугар биллэр буол, тунуй (сыт туһунан). ☉ Достигать кого-чего-л., доноситься (о запахе)
   Бу күөх окко олор, сэгээр, мутукча сыта манна кэлэр. Эллэй
   Буруо сыта кэлэр. И. Гоголев
   Дьиэ иһиттэн ас минньигэс сыта кэлэр. Н. Павлов
8. Иһиллэр буол, иһилин. ☉ Достигать слуха кого-л., раздаваться, доноситься (о звуке)
   Бэйи, бу хантан муусука тыаһа кэлэрий? Суорун Омоллоон
   Тэлиэгэ тыаһа улам чугаһаан, кинилэр диэки кэлэн иһэр. Эрилик Эристиин
   Тыас субу кэллэ. Р. Кулаковскай
9. Тарҕана тык, тиий (сырдык, сылаас). ☉ Греть, светить, доходить до кого-чего-л., достигать кого-чего-л. (о тепле, свете)
   Үрүҥ күн сырдыга биһиэхэ тыкпатаҕа, оттор уоппут сылааһа биһиэхэ кэлбэтэҕэ. Суорун Омоллоон
   Бу ыас хараҥаҕа аҥаардас сулустартан эрэ сырдык кэлэр дии санаама. В. Яковлев
10. Дьэҥкэ, ырылхай буола үөскээн таҕыс, чопчу билин (хол., санаа). ☉ Возникать, приходить, появляться (напр., о желании, мысли)
    Ол кэмнэр, ахтыллан, мин өйбөр кэлэннэр, Оҕо саас оһуордаах күннэрин санаатым. Күннүк Уурастыырап
    Сеня бүгүҥҥү күннээҕи эрэйдэммит сылаата кэлэн эмискэ саба түспүттүү, илиитэ-атаҕа сэниэтэ суох буоллулар. Н. Лугинов
    Николай Гаврилович онуманы сэһэргэһиэх санаата кэлбитэ. П. Филиппов
11. Төһө эрэ буолан таҕыс (туох эмэ түмүгэ курдук). ☉ Получаться; доставаться; добываться (о чем-л. как результате деятельности)
    Бырама диэн күөлтэн бэрт элбэх собо балык кэлбитин үллэстибиттэр. Саха фольк. Бу дойдуттан сааһыгар аҕыс уон бугултан ордук кэлбитин өйдөөбөппүн. Амма Аччыгыйа
    Сыл тахсар аһа кэлэн, Оҕонньор үөһэ тыынар. Күннүк Уурастыырап
12. Эбилин, баар таһымҥыттан элбээ. ☉ Увеличиваться в объеме, прибывать (о воде)
    [Өрүскэ] бөлүүн уу кэлбит. Амма Аччыгыйа
    Лоҥкуудаҕа үс сыл субуруччу уу кэллэ. М. Доҕордуурап
13. Ханнык эмэ хайааһын, быһаарыы кэнниттэн тугу эмэ ситис. ☉ Достигать, добиваться чего-л. (в результате каких-л. действий), приходить к чему-л. (решению, выводу)
    Саха норуота манныкка [албан аакка] бэйэтин героизмын уонна тулуурдаах сыратын түмүгэр эрэ кэлбитэ. Суорун Омоллоон
    Маннык түмүккэ кэллэ. Н. Габышев
    Өр кэпсэттилэр да, ханнык да быһаарыыга кэлбэтилэр. Н. Заболоцкай
14. Туох эмэ иһиттэн, быыһыттан таска таҕыс. ☉ Выступить, проступить, показаться (о чем-л. жидком); навернуться, набежать (напр., о слезах)
    Бурхалей хараҕын уута халыйан кэлэр. Эрилик Эристиин
    Сыыҥтаан бар гыннарда. Муннуттан кэлбити кэрэхсээбиттии, ытыһын одууласта, …… түргэнник илгэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
    [Ынах эмиийиттэн] туох да кэлбэт, хааппыланан эрэ тахсар, сыстаҥнас баҕайы. В. Яковлев
15. кэпс. Кимиэхэ эмэ кэргэн, ойох буол. ☉ Выходить замуж, становиться чьей-л. женой
    [Күлүк:] Ол кыыһын мин билсэн, кини миэхэ кэлиэх буолан, мин кинини хайаан да ылыах буолан, тыл бэрсибиппит. А. Софронов
    Ол кыыс сөбүлээбэт буоллаҕына миэхэ кэлиэ суоҕа. Н. Неустроев
    Итэҕэйэбин барытын, Анфиса. Хайдах бааргынан — кэл миэхэ! Н. Габышев
16. кэпс. Ханыылаахтык, элбэхтик үөскээ, ууһаа. ☉ Размножаться, плодиться, множиться
    Аҕам аах сүөһүлэрэ кэлбэккэ дьадайан испиттэрэ. Суорун Омоллоон
    «Кэлбэт ыал, — диир норуот номоҕо, — Иирсээннээх буолааччы өрүүтүн». Р. Баҕатаайыскай
    [Чугас урууларын] быһа холуйан, алта уонча киһи буолуо диэччи. Сахалыы быһатын эттэххэ, кэлбит ийэ ууһун киһитэ эбит. «ХС»
17. көмө туохт. суолт.
18. Хайааһын эмискэ, соһуччу саҕаланарын эбэтэр оҥоһуллар күүһэ эбиллэн иһэрин көрдөрөр. ☉ Обозначает неожиданное начало или энергичное нарастание какого-л. действия
    Өрүс икки өттүнээҕи хайалар чабырҕайдарыгар уоттар умайан кэллилэр. Суорун Омоллоон
    Уолчаан уһуктан чэмэличчи көрөн кэлэр. Н. Якутскай
    Эмиэ куттал улаатан кэллэ. Эрилик Эристиин
    Бириэмэ-бириэмэнэн кыдьыгыран, уҥуоҕа кыйыттан кэлэр. М. Чооруоһап
19. Хайааччы биир туруктан атын турукка киирэрин көрдөрөр. ☉ Показывает смену состояния (названного основным гл.)
    Микиитэ уһуктан кэлбитэ, хараҥа буолбут. Амма Аччыгыйа
    Ылдьаана иэдэстэрэ итийэн кэлбиттэрин биллэ. Софр. Данилов
    Чыычаах [киһи аата] өйдөнөн кэллэ, иһин түгэҕиттэн иҥсэлээхтик өрө мэҥийэн уһуутаата. И. Гоголев
    Ганята күлэрэ …… эбии бэргээн кэллэ. В. Яковлев
    Ытыы туран эмиэ күлэн кэллим. Н. Тарабукин (тылб.)
    ♦ Букатын кэлбиттии (кэлбит курдук) — хаһан да өлбөт, куруутун тыыннаах сылдьар курдук. ☉ Будто навечно пришел на эту землю, будто бессмертен
    Кини курдук бу орто дойдуга букатын кэлбиттии сананар киһи суоҕа эбээт! В. Гаврильева. Бэттэх кэлиэх курдук — ама буолуох, үтүөрүөх курдук. ☉ Есть надежда на выздоровление
    Үп, кэлэрин ыллаҕына… Оҕом бэттэх диэки кэллэр эрэ. Амма Аччыгыйа
    Иһэ кэлбит көр ис IV. [Ынах] Буугунуур, Бууннуур, иһэ кэлбэт, Иэтэн биэрбэт. С. Тимофеев
    Кэлэр сирэ кэлии үүтэ, барар сирэ баҕана үүтэ буолла — көр баҕана. Кэлэр сирэ кэлии үүтэ, барар сирэ баҕана үүтэ буолан, санаа бөҕөҕө түһэн, түүн үөһүн саҕана саҥардыы нухарыйан эрдэҕинэ, ааны тоҥсуйан дирбийдилэр. Р. Кулаковскай
    Кэлэр сирбит кэлии үүтэ, барар сирбит баҕана үүтэ буолан муҥурданан, имик-самык оһохпут иннигэр ыар-баттык санааҕа ылларан олорбуппут. А. Кондратьев. Кэлэри кытта кэлсэр, барары кытта барсар — биир сиргэ таба олорбот, кэл да бар буолар киһи (оҕо). ☉ Непоседа (о ребенке). Кэлэри кэтэҕиттэн туппут, барары баһыттан туппут — тугу эмэ (хол., үлэни, сырыыны) дуона суоҕунан моһуоктуур, атахтыыр. ☉ Тормозить дело всякими пустяками. Санаата кэлбэт — кими-тугу эмэ сөбүлээбэт; гыныан баҕарбат, баҕата суох. ☉ Нет желания делать что-л.; душа не лежит к кому-чему-л.
    Собо диэн кэлээхтиэ дуо, быйыл балык мөлтөх быһыылаах. Эбэ тоҕо эрэ санаата кэлбэтэх. Н. Неустроев
    Дьиэтин иһигэр ону-маны үлэлиэн санаата кэлбэт, туппута барыта илиититтэн мүччү түһэр. «ХС»
    Мантан ыла саҥата суох сырыттылар. Бэйэ-бэйэлэрин кытта кэпсэтиһиэхтэрин да санаалара кэлбэт. «ХС». Санаата кэлэн — ис сүрэҕиттэн баҕаран, өрө көтөҕүллэн. ☉ Охотно, с охотой, желанием, рвением, настроением (делать что-л.)
    Ыанньыксыттар санаалара кэлэн, үлэлэрэ-хамнастара күүрэн, күүркэйэн истэ. С. Никифоров
    Дьиҥинэн ыллахха, Сергей звеневодтуон сөп этэ, санаата кэлэн баарынан-суоҕунан үлэлиэ этэ. В. Яковлев
    Кини санаата кэлэн уһаммыт киһитигэр тугу барытын бэрт өр үйэлээх, модьу-таҕа, үчүгэй гына оҥороро. К. Уткин
    ◊ Уута кэллэ — утуктаата, утуйуон баҕарда. ☉ Клонить ко сну
    Ыстапаан сытта да, уута букатын кэлбэтэ. А. Софронов
    Күөрэгэй хамсаабакка олорор буолан уута кэллэ. Т. Сметанин
    Ананий хас да хонукка утуйбатах буолан, уута кэлэн хараҕа силимнэһэ-силимнэһэ, утуктаан барда. М. Доҕордуурап
    др.-тюрк., тюрк. кэл, гел