возвр. от утахтаа = утолять жажду; иметь, брать с собой питьё; кымыһынан утахтан = утолять жажду кумысом.

кугдарый диэнтэн холб. туһ. Ити уу тиийбэтэх, угуттаабатах-утахтаабатах кураайы хордоҕосторо кугдарыһан тураллар. Амма Аччыгыйа

утахтаа I диэнтэн дьаһ. туһ. Кымыһынан утахтатта
□ Быстыахтара дуо, остоолбо бүтэй күрүөнү эргийэн, дьиэҕэ киирэн кыыһын утахтатта. ПНИ АДХ

даҕ. Сиигэ суох, куура хаппыт. ☉ Засушливый
Кураайы кырдал. — Ити уу тиийбэтэх, угуттаабатах-утахтаабатах кураайы хордоҕосторо кугдарыһан тураллар. Амма Аччыгыйа
Үс сүүс биэс уон килэмиэтир сири сатыы, монгуол кураайы истиэптэринэн айаннаабыттара. И. Федосеев

аат. Туох эмэ дэлэйэ, элбэҕэ. ☉ Обилие, изобилие чего-л.
Дьон күскэмин саҕана ыраахтааҕы суолун тардыахха баар. ПЭК СЯЯ
Үс хонук иһигэр Үрүҥ күскэминэн аһатаннар, Өлбөт мэҥэ уутунан утахтааннар, Уруккута диэн туох этэй, Уонунан ордук гына мөлбөттүлэр. ТТИГ КХКК

утахтаа I диэнтэн бэй
туһ. Арылыйа устар Ангара өрүс Ыраас-дьэҥкир Уруйдаах уутунан Утахтанан олордум. А. Софронов
Имииһит Алаар сиэнэ …… Маппыр барбах аҕай кэмпиэтинэн, бирээнньигинэн, нуучча үрүҥ хааһытынан аһылыктаммыт, сүөгэйинэн, ыаммыт үүтүнэн утахтаммыт. Л. Попов
От охсор, үлэлиир кэммэр чэйи испэт этим, аҥаардас кымыһынан утахтанарым. В. Протодьяконов

аат.
1. фольк. Киһиэхэ күүс-күдэх биэрэр улахан иҥэмтэлээх аһылык, сүмэ. ☉ Жидкая пища или напиток, обладающие живительной силой, восстанавливающие жизненную энергию. Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, сөлөгөйүнэн утахтааҥ, Дьулуруйар Ньургун Боотур оҕоккойбун! Ньургун Боотур
Үрдүк дьүрүс халлааннаах Өлбөт мэҥэ уутун үрүҥ сөлөгөйү түһэрдилэр. П. Ядрихинскай
Үстээх харчы саҕа Үрүҥ сөлөгөйү Атан биэрбит айахпар Алҕаан баран Түһэрэн кэбистэ. С. Тарасов
2. үрд. Үүт ас, үрүҥ ас. ☉ Молочная пища
Сайылык салгына сылгы-ынах сүөһү этин итиитинэн, көлөһүннээх сытынан уонна үрүҥ сөлөгөйүнэн имэрийэ илгийэр. Л. Попов
Өҥүрүк куйаас түстэ. Үрүҥ сөлөгөй үлүннэ, үчүгэй бөҕө буолла. М. Доҕордуурап
Сүөһү киһиэхэ махтала — кини биэрэр үрүҥ илгэтэ, хойуу сөлөгөйө. Бу айыы дьонун тыынын уһаппыт ас буолар. В. Кондаков
ср. туркм. сүлекей ‘слюна’

туохт.
1. Киэҥ сири (улахан миэстэни) ыл, былдьаа. ☉ Занимать собой много места, большую площадь, территорию
Собуот аҕыс биэрэстэ усталаах наһаа киэҥ сири сабардаан олорор. Н. Якутскай
Аан тэлэччи аһылынна. Аркадий кыһыл улахан сирэйдээх уонна ааны бүтүннүүтүн сабардыыр сүөдэгэр киһини элэс көрөн хаалла. Н. Габышев
Тыалар урукку истиэптэри уонна кыра туундаралары сабардаабыттар, онно тиит, хатыҥ, харыйа, бэс, тэтиҥ, талах …… үүнэллэр эбит. БИГ ӨҮөС
△ Улахаҥҥынан тугу эмэ хаххалаа, бүөлээ. ☉ Закрывать, заслонять собой что-л. (напр., солнце, небо)
Күнү көхсүнэн бүөлүүр, Ыйы ытыһынан сабардыыр Уол оҕо уһук туйгуна, бухатыыр киһи Буулаҕа бэрдэ буолла. П. Ойуунускай
Санныҥ халлааны сабардыы Дабдайбытын иннигэр, Истэр чуор кулгааххын Түүнэн саба бүөлэтэн, Истиэххин истибэтэххин. П. Ядрихинскай
△ Тарҕанан, халыйан тугу эмэ саба хаххалаа, сап, толор (хол., былыты, ууну этэргэ). ☉ Двигаясь (напр., об облаках) или прибывая (о воде), покрывать собой какое-л. широкое пространство
Саха сирин сабардаары Саба түспүт саҥа хаары Ордорбокко ириэрээри, Олоччутун мэлитээри Ынырыктык ардаата, Ыаҕаһынан куппахтаата. Күннүк Уурастыырап
[Уу] Толооннору толорбут. Алаастарга тахсыбыт, Уолба күөллэри утахтаабыт, байҕал курдук дэбилийэн Бары сири сабардаабыт. С. Зверев
Былыт, түргэнник өрө сабардаан, тэнийэн тахсан иһэр. Д. Таас
△ Элбэх буолан тоҕо суулун, тоҕо ааҥнаа. ☉ Идти, двигаться куда-л. в большом количестве, толпой, массой; наступать
Чэй эрэ, Норуоккун муннуттан сиэтээри, Ньохчоҕор-бөкчөгөр систээри Сааланан-саадахтанан Сабардаан кэлбит Хаанымсах фашистары, Хаба ортолорунан хараҕалыы анньаҥҥын, Сытыы бииҥ устун Сылаас хааннарын Сыккырат эрэ, [Кылыһыам]! С. Васильев
Эн буруйа суоххун, бүүс-бүтүннүү сабардаан тиийиэхпит. Онно кинилэр ыйаахтанныннар да хайаатыннар. А. Сыромятникова
2. Дьонтон сөбүлэҥэ суох туох эмэ элбэҕи (хол., сири) ылан бас билэн туһан, апчарый. ☉ Занимать, прибирать к рукам, присваивать что-л. (напр., землю), завладевать чем-л.
Дорообо, саҥа сир, хапытаал хайата Эйиигин, эн баайгын сабардаан сыппыта. Дорообо, бу Аанды хайатын таалата! П. Ойуунускай
Сир үтүөтүн, ходуһа бастыҥын барытын [Чоочо] сабардаан олорор. В. Протодьяконов
Ити уон икки сыл ааспытын кэннэ били Сэмэн дьиэтин-уотун, дойдутун-сирин барытын Дэлиһиэй сабардаан кэбиспит. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үгүһү, элбэх дьону, норуоту саба баттаан аҥаардастыы баһылаа, баттаа. ☉ Покорять кого-что-л.; господствовать над кем-чем-л. [Ыстапаанньыйа:] Мэхээлэ оҕонньор баай күүһэ сабардаан турар диир ээ. Уо, дьэ сабардаан да турар… Күндэ
Россия үрдүнэн сабардаан турар батталы, сүгэни өрө тутан, сутурҕалыырга ыҥыран, …… көскө атаарыллыбыт Николай Гаврилович Чернышевскай, остуруогуттан тэлэһийэн, унньуктаах уһун күннэрин атаара сылдьара. П. Филиппов
Колчак былааһа бүтүн Сибиир үрдүнэн сабардаабыт сураҕа тарҕаммыта. «ХС»
△ Саба баттаа, саба куус (киһи санаатын, иэйиитин туһунан). ☉ Охватывать, переполнять кого-л. (о мыслях, чувствах)
Эмээхсин энискэннээх тыллара дьиэ иһигэр хараҥа былыттыы ыардык сабардаан уһуннулар. М. Доҕордуурап
Бу ыар баттык санаа сабардаабыт икки-үс күннэрэ кинилэргэ иккиэннэригэр олус уһаан ааспыттара. Г. Колесов
Ядернай сэрии сабардаабыт кутталын туоратта. «Кыым»
4. Туох эмэ бүтүннүүтүн үрдүнэн кэл, буол (хол., хараҥаны, курааны, тымныыны этэргэ). ☉ Наступать, устанавливаться, воцаряться где-л. (напр., о темноте, засухе, морозах)
Уу чуумпу тулаҕын сабардаан, Утуктаан буорайар кэмнэргэр Чугас дуу, ыраах дуу эмискэ Дуорайан саа тыаһа сатарыа. Күннүк Уурастыырап
Умайар уот кураан саха сирин үрдүнэн сабардаабыта. Н. Якутскай
Сып-сытыы баҕайытык сабардаан турар тымныы салгыны бүтүннүүтүн эймэтэн, боробуос, кыламмахтаан ылаыла, …… күрүлээн көһөн кэллэ. Эрилик Эристиин
Хайыы-сахха киэһэ буолан, боруор хараҥа дьиэ таһын сабардаабыта. И. Никифоров
5. Ханна, туохха эмэ барытыгар тиий, барытын хап. ☉ Распространяться повсюду, охватывать что-л. [Арыгы дьаалы] Саха сирин барытын сабардаата, Тоҥус сирин ордорбокко тунуйда, Чукча сиригэр тиийэ Чуураадыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саҕатын-иитин сабаҕалаан Санаа сатаан сабардаабат Вселеннэй эбэбэр Эҥин дьикти элбэҕэр Эрэнэбин. Күннүк Уурастыырап
Саха кыраайын сабардыы Сайдыы тэнийэн, саҥардыы Сааскы ылааҥы халлаанныы Сандал уотунан кутаалыыр Сарыаллаах кэмигэр кэлбиппит. П. Тобуруокап

аат.
1. Ханна эмэ ыраах сылдьыы, ыраах барыы (үксүгэр улахан сыаллаах-соруктаах, тэриниилээх). ☉ Дальняя поездка, путешествие, путь, дорога (обычно трудная, длительная и хорошо снаряженная). Айаҥҥа тэрин, айаҥҥа хомун
□ Айан аргыстаах, суол доҕордоох (өс хоһ.)
Ыраах айаҥҥа, кутталлаах суолга таптыыр кэргэнин ыытыан төһө да баҕарбатар, Ньургуһун сөбүлэһэригэр эрэ тиийэр. Н. Якутскай
Бэрт эрчимнээх куоластаах дьахтар саҥата араадьыйаланан сөмөлүөттэр айаннарын иһитиннэрэн субурутар. Амма Аччыгыйа
Ыраах айаннартан ыран, сылайан, Төһө да сындалыйан истэрбин, Эн тускунан бу саҥа ырыаларбын Мин алмаас оҕуруолуу тиһэбин. С. Данилов
2. Ыраах барар, сылдьар суол, барыы хайысхата. ☉ Направление движения, путь, дорога
Биһиги айаммытын эмиэ намыһах сэппэрээк талахтаах үрдүк сыыр бүөлүү түһэ сытар. Н. Заболоцкай
3. Барыы, баран иһии түргэнэ. ☉ Темп, скорость пути
Мин урукку айаммар холоотоххо ордук күүскэ көтүөм. Ньургун Боотур
Өйдөөх сүөһүлэр [ыттар] иччилэрэ тиэтэппит саҥатын истэннэр, айаннарын эбэн биэрдилэр. Н. Заболоцкай
Түргэн электровоз барахсан Түрбүйэн-күрбүйэн түспүтэ, Аттанан «дьаамыттан» арахсан, Айана эбиллэн испитэ. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Инники диэки барыы, сайдыы. ☉ Путь развития, продвижение по ступеням развития
Мин иннибэр Киэҥ суол Арыллан-күлүмүрдүү сытар. Ыҥырбытыҥ эн миигин, хомсомуол, Дьолго көтүтэр айаҥҥар. П. Тулааһынап
Күн аайы суол солуур этибит Өспөт дьол айанын аартыгар. С. Данилов
Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Көлө атахтарын олбу-солбу үктээн, сүүрүү-хаамыы икки ардынан барыыта. ☉ Медленная рысь (средний аллюр)
Суһал айаннаах ат. СГФ СКТ
Айан сэлии икки ардынан атаралаабыт суола, кылы тарпыт курдук, көбүс-көнөтүк дыргыйа сытар. Л. Попов
♦ Аҕыс арахсыылаах айан хатын — эрэйдээх, оһоллоох-моһоллоох ыарахан уһун айан (айаны улуутутан, айан моһолуттан саллан этии). ☉ Долгая, изнурительная дорога, полная тяжелых испытаний (букв. со многими распутьями госпожа-дорога — следует ехать с большими предосторожностями)
Үрүҥ Уолан убайым түгэҕэ биллибэт күрэ ииҥҥэ тимирэн хаалла, тоҕус мөҕөһүннээх суол оһолугар, аҕыс арахсыылаах айан хатын алдьархайыгар түбэспит. ПЭК ОНЛЯ II. Айан аанын ас — уһун айаҥҥа турун. ☉ Начать долгий путь, отправиться в дальнюю дорогу
Айан аанын аһан, Ахсым суолу тэлэйэн Айа чаачар курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
◊ Айан киһитэ — ыраахтан саҥа кэлбит эбэтэр ыраата бараары тэриммит киһи; ыраахтан иһэр киһи. ☉ Только что приехавший или собирающийся в дальнюю дорогу человек; путник
Айан киһитэ киэҥ суолу таптыыр (өс хоһ.). Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Айан киһитэ ааспыта буолуо, суол киһитэ тутайбыта буолуо — Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, сөлөгөйүнэн утахтааҥ! Ньургун Боотур. Айан суола — чугас эргининэн буолбакка, ыраата барар суол; ыраахха барар элбэх сырыылаах киэҥ суол. ☉ Большая проезжая дорога, большак
Айан суолугар туора охтубут харыйа курдук киһи (өс хоһ.). Айан суолунан биир маҥан аттаах мааны баҕайы киһи ааһан иһэн, тосту кинилэр диэки туораан, айаннатан мэҥилитэн кэллэ. Күндэ
Суккун Сонноох Суут албын үс оҕуһунан айан суолун устун куораттаан иһэр эбит. Суорун Омоллоон
Сиһин көннөрбүт айан суола Күнүскү сылааны умнан, Сииги бүрүнэн кылбачыйа Сытар сынньанан ахан! Н. Дьяконов. Айан суолун тут — олохтоох кыра суолтан улахан айан суолугар киир; ыраах айаҥҥа турун. ☉ Выходить на большую проезжую дорогу (с узкой местной); держать дальний путь
Күһүнүгэр Аркашалыын, тус-туһунан чаастарга түбэһэн, уһун айан суолун туппуппут. П. Аввакумов. Айан талыы — дьахтар оҕолоноругар бастакы улахан талыыта. ☉ Первые продолжительные родовые схватки
Ийэм эрэйдээххэ, Айан талыыны Арҕаһынан киллэрэн, Абытайдатан барбыттааҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айан талыыта номнуо аара суолга ааһан, хороҥ …… талыыта кургумун иһинэн куппутунан барбыта. Н. Заболоцкай. Айан тыала — кылгас кэмҥэ күрүскүрүс кэлэн ааһар сирилэс тыал. ☉ Порывистый ветер
Оһох уота ыкса түүн Улам өһөн барара, Ураатыгар айан тыала Улуйбахтаан ааһара. Күннүк Уурастыырап
Ол иһин аргыстаһабын айан тыалын, Санаабын байытабын саҥа сирдэринэн. С. Данилов
Айан тыалыгар көтөхтөрөн Арыт тиэтэйэ, бытаара, Хоту сөрүүкүү көттөхтөрө Кавказ чараас былыттара. И. Эртюков. Айан хааһа (куһа, көтөрө) — соҕурууттан айаннаан иһэр, эбэтэр соҕуруу айаннаан иһэр хаас (кус, көтөр). ☉ Птицы, улетающие на юг или прилетающие с юга (перелетные птицы)
Саас онно харалдьык тахсара, Үрэх хааһыгар ньургуһун үүнэрэ, Ааһар этилэр айан хаастара, Оннук усталлара оҕо саас күннэрэ. С. Данилов
Арыы элээнин иэнигэр Айан кустара аарыыллар, Оһуор сибэкки симэҕэр Ойуур лыахтар оонньууллар. И. Чаҕылҕан
Сынньаныахпыт этэ диэн сорохтор соҕурууттан хоту, оттон сорохтор хотуттан соҕуруу көтөллөр. Адьас айан көтөрүн курдук баҕайыларбыт. И. Данилов. Айан харыллата кэпс., күл.-ооннь. — эрдээх үтүө айанньыт, айаҥҥа үөрүйэх, сатабыллаах киһи. ☉ Человек, привычный к дороге, сноровистый (букв. дорожный сокол)
Хата, айан харыллата буолуо эбиккин ээ, миигиннээҕэр баҕас ордуккун, оҕонньор кыыс эрэйдээбэккэ иһэриттэн үөрэрин эттэ. А. Сыромятникова. Айаҥҥа (айан суолургар) тур (турун) — ыраах барар быһыынан тэринэн айаҥҥын саҕалаа. ☉ Отправляться в далекий путь, начать свое путешествие
Кини айаныгар саҥардыы турбут быһыылаах, сылайбатах, эрчимнээхтик сыыйыта тэбэн сырдырҕата турбут. Амма Аччыгыйа
Улахан аартык устунан Угуйар айаҥҥа турдум. С. Руфов
Буурҕалаах буомнары нөҥүөлээн түсүһэн, Суолталаах киэҥ айан суолугар туруннуҥ. Күннүк Уурастыырап. <Тоҕус кулугулаах> дорҕоон (дорҕоонноох) айан суола — киэҥник биллэр, сураҕырар, ыраах барар, элбэх киһи сылдьар суола (толорутун фольк. улуутутан, киэргэтэн этии). ☉ Широко известная, оживленная проезжая дорога (украшающий эпитет в фольк.)
Дорҕоон айан суолугар Араас киһи түмсүбүт. А. Абаҕыыныскай
Дорҕоонноох айаҥҥа Турдаҕым диэн буоллун, Сүүрүккэ, долгуҥҥа Сүктэрдэ олоҕум. Дьуон Дьаҥылы
Амаан-дьамаан айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан, Элэм эстэн, Былам быстан …… Аан дойдубуттан …… ааттаспытым. С. Зверев
Тибилгэн айан суола көр хоролҕон айан суола. Киэҥ алааһы ортотунан ааһар тибилгэн айан суолун кытыытыгар аарыма тиит үүнэн турарын көрбүккүт дуо? Софр. Данилов. Тэргэн айан суола — суоллартан эрэ бары өттүнэн уһулуччу чорбойор суол (киэҥинэн, сырыытынан, оҥоһуутунан дэхситинэн эҥин). ☉ Самая оживленная большая и лучшая трактовая дорога
Исай аҕатын пааматынньыга Дьокуускайтан Покровскайдыыр тэргэн айан суолугар турар. «ХС». Ходьороҥ айан — түргэн, сиэлии-сүүрүү былаастаах суһал, тиэтэл сырыы, хаамыы. ☉ Быстрый, между бегом и рысью, торопливый ход
Оннооҕор тротуарынан сылдьар сатыы дьон биир кэм ходьороҥ айанынан хаамсаллар. Н. Якутскай
Холлороон айан суола көр холлороон. Манна төттөрү-таары сыбдырыһан, холлороон айан суолун таһаарыммыттар. Амма Аччыгыйа. Хоролҕон айан суола — киэҥ-куоҥ, сылдьыһыылаах, дэхси көнө суол. ☉ Оживленная утоптанная широкая прямая дорога
Үөһэ аҕыйахта атыллаатар эрэ хоролҕон айан суолугар киирэр. М. Чооруоһап
ср. тюрк.-монг. айан, айаҥ ‘путь’, ‘путешествие’

I
1. аат.
1. миф. Орто дойду дьонун, сүөһүтүн-аһын айбыт, кинилэргэ үтүөнү оҥорор, Үөһээ дойдуга олохтоох сырдык тыыннар үрдүк биистэр (христианскай религия таҥараларын курдуктар). ☉ Общее название высших существ, олицетворяющих доброе начало (примерно соответствует христианским божествам)
Наар үчүгэйи айа, оҥоро турар, дьон аймаҕы араҥаччылыыр айыылар бааллара буолуо диэн былыргы сахаларга өйдөбүл үөскээбит. Саха фольк. Мөлтөх буолан, Миигин араҥаччылыах айылаах Араас сырдык айыылары айбытым. Кинилэргэ сүгүрүйэрим, Кинилэртэн көрдөһөрүм. И. Гоголев
2. Үөһээ дойдуга олохтоох үрдүк биистэринэн айыллыбыт, кинилэринэн араҥаччыланар Орто дойдуга олорор бары — барыта («үтүө», «үтүө санаалаах» диэн өйдөбүллээх). ☉ Все, что создано божествами, покровительствуемое ими (имеет дополнительный оттенок: «доброе», «добрая суть»)
[Эркээни:] Кырыктаах батыйанан далбаатаммыт боотурдааҕар Аан дойду амарах иччитин аһатар Сиэллээх удьааны туппут Айыы киһитин мин быдан ордоробун. И. Гоголев. Айан киһитэ ааспыта буолуо, Суол киһитэ тутайбыта буолуо, Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, Сөлөгөйүнэн утахтааҥ, Дьулуруйар Ньургун Боотур оҕоккобун! Ньургун Боотур
Тыый, тукаларыам, ол хотон иһиттэн айыы сүөһүтэ ханна барыай. В. Яковлев
3. фольк. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа сахалар, кинилэр олорор дойдулара, кинилэри өстөөх биистэртэн харыстыыр, көмүскүүр дьоннор (бухатыырдар, удаҕаннар эҥиннэр). ☉ В олонхо, сказках — якуты, страна якутов, их защитники от враждебных сил (богатыри, шаманки и др.)
Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, айыы сириттэн арахсан барда, күн дойдутуттан тэлэһийэн барда. Саха фольк. Холлоҕос быһаҕаһын саҕа кутаа уотунан кини диэки өрө уһуутаан кэбиспитэ …… киһини хаба ортотунан кэлбитин айыы бухатыыра халбарыс гынан биэрдэ. Ньургун Боотур
Айыым кыыһа барахсан Көҥүл салгынтан көтөҕүллэн Субу куорхаан эрэрин көрөммүн, Уҥуохтуун хамсаатым, сүрэхтиин эппэйдим. С. Зверев
4. эргэр. Дьылҕа, оҥоруу, анал. ☉ Судьба, рок, участь. Эн айыыҥ инньэ, мин айыым инньэ («биһиги дьылҕабыт, аналбыт тус-туспа, онон бииргэ сылдьар, олорор кыахпыт суох, арахсабыт» диэн ис хоһоонноох көһөр олук)
5. эргэр. Илэ хаампыт улахан үөр (өлөн баран дьоҥҥо илэ көстө сылдьар, ордук урууларын, чугас дьонун моһуоктуур, кыайан уоскуйбатах киһи кута). ☉ Наиболее известная и страшная душа покойника (не нашедшая успокоения и причиняющая различные беспокойства живым людям, особенно близким). Кини өлөн баран үөр буолар. Чугас эргиннээҕи нэһилиэктэр, улуустар туой Болугур айыыта диэн ааттаан, ытыктыыллар …… айыы оҥостоллор, алгыыллар, көрдөһөллөр. Саха фольк.
2. даҕ. суолт. Үтүө, сырдык. ☉ Добрый, добросердечный. Айыы санаалаах киһи
□ Бу тыллар буолбатах — ырыалар, Таптаабыт сүрэхтэн саҕыллар, Абылыы, долгута дуорайар Айыы хаан тып-тыыннаах ырыалар. С. Данилов
«Хайа айыы санаалаах кэлэн абыраатыҥ буолла», — диэтэ оронтон дьахтар саҥата. Софр. Данилов
Маша диэн айыы майгылаах-сигилилээх эдэркээн ас таһааччы биһиги Саҥа дьыллааҕы остуолбутугар сыһыарыллыбыт. С. Данилов
♦ Айыы сирин ардаҕырдан (сылдьар киһи) көр күн сирин көппөҕүрдэн (сылдьар киһи). Айыы сириттэн араҕыс — Орто дойдуттан, күн сириттэн сүт, өл. ☉ Уйти из жизни, умереть (букв. расстаться с божественным миром)
Санаабын таппатаххытына, элбэх өлүү-сүтүү көтөллөөх, аан холорук аргыстаах айыы сириттэн арахсыам. «ХС». Айыы сирэ аһаҕас (күн сирэ көҥдөй) — Орто дойду киэҥ, онон ханна баҕарар барыахха, олоруохха сөп (үксүгэр атаҕастаппыт киһи атаҕастаммыт сириттэн барар кыахтааҕын туһунан этии). ☉ Земля широка (букв. земля добрая (добрых божеств) открыта, подсолнечный мир свободен — обычно говорят, когда терпят обиду где-л. и утешаются тем, что можно оставить это место)
Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй — Хаан өһөҕүнэн хатыспыт, Харах уутунан аалсыспыт Аат дьонун аттыттан …… Бүтэй Бүлүү өрүс хотуну Өксөйөн да көрдөҕүм. С. Зверев
Киниэхэ киирэн, чэгиэн эппин сэймэктэтиэм, хара хааммын тохторуом суоҕа. Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас. В. Протодьяконов
Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй, сырыттын, — аҕам мас-таас курдук этэн кэбиспитэ. «ХС». Айыыта киирбит — үчүгэй майгыта киирбит, аламаҕай буолбут. ☉ Он в добром расположении духа, в хорошем настроении
Сүөдэриҥ айыыта киирдэҕинэ сүрдээх үтүө киһи, доҕор! Амма Аччыгыйа
Муҥхалаах муҥур баһылык айыыта киирдэҕинэ: «Ити тулаайахха биир сүүр балыгы ордук ойуулаан биэриҥ!» — диэн көбдьүөрэр. И. Гоголев
Кини [Аллахов] аргыһа …… Хатыҥ угун хантан эрэ …… өр үлэһэн булан, үҥүүтүгэр олордуммут этэ. Дьэ ол иһин айыыта итиччэ киирэн иһэр. Н. Заболоцкай
Айыыта холлор (төллөр) көр аҕынньыта төллөр (холлор). Төһөлөөх уолаттар таҥара кыраабыт сибиинньэ халбаһытын сииллэрий? Туй-сиэ, киһи айыыта төллүөх! Н. Островскай (тылб.). Ол айыыта онон — мэлийэн, сүтэн турар (ким эрэ ханна эрэ барбытын, онтон ыла мэлийбитин эбэтэр туох эрэ сүтэн көстүбэтин дьиибэргээн этии). ☉ Пропал без вести (говорится с оттенком удивления, когда кто-л. был, затем куда-то ушел, исчез, потерялся и его поныне нет или что-то потерялось безвозвратно)
Кыыһа мааҕыын сарсыарда оскуолаҕа барбыта, ол айыыта онон. Н. Заболоцкай
Сүөдэр ботуруонун угар халампааһын хаатын сүтэрбитэ, ол айыыта онон. «ХС»
◊ Айыы аймаҕа (күн улууһа) миф. — 1) дьон-сэргэ; сахалар бүтүннүүлэрэ (нор. айымнь. абааһы аймаҕар утары туруоруллар). ☉ Весь народ; доброе племя якутов (в фольк. противопоставляется племени злых духов, абаасы)
Айыы аймаҕын араҥаччылаатын диэн айбытым, Күн улууһун көмүскээтин диэн оҥорбутум [Ньургун Боотуру]. Ньургун Боотур
Айыы аймаҕын араҥаччылаатаххына да араҥаччылыах эн эрэ буолуо диэммин көрдөһөөрү ыҥыртаран аҕаллым. П. Ойуунускай; 2) Үөһээ дойдуга олорор, Орто дойдуну араҥаччылыыр үрдүк айыылар хомуур ааттара. ☉ Собирательное название высших добрых божеств, обитающих на небе и покровительствующих всем обитателям Среднего мира
Микиитэ айыы аймаҕар, күн улууһугар тиийэн тыл эттэ. Амма Аччыгыйа
Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым [диир үөһэттэн дьахтар]. Саха фольк. Айыы аймаҕын Алгыыр эрэ этибит, Абааһы аймаҕын Ааттаһар эрэ этибит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айыы дьоно көр айыы аймаҕа (күн улууһа). [Ойуун] унньуктаах уһун айан суолун тобулан Орто дойдуга эргиллэн кэлиэр диэри айыы дьонун араҥаччылыылларыгар көрдөстө [үөһээ биистэртэн]. И. Гоголев. Айыым таҥарам! — олус сөҕөн, долгуйан, уолуйан, куттанан саҥа аллайыы (нуучча итэҕэлиттэн, саҥа алл. киирии). ☉ Боже мой! (межд., выражающее крайнее удивление, волнение, ужас)
[Ааныка:] О, айыым-таҥарам! Туох үлүгэрэй! Туохха-туохха тиэрдэҕин? Оо, айыым-таҥарам! Хата тыыннаах орпуппун. Болот Боотур
Айыым-таҥарам, кимнээхтэр эрэ истэхтэрэ буолла! А. Сыромятникова
«Айыым-таҥарам, дьэ дьэргэтэн сыт да сыт!»— диэн Буров Митя итийбит оһох үрдүгэр сэппэрээги бырахпытын кэннэ саҥа аллайда. «ХС». Айыы намыһын эргэр. — удаҕаннары, сорох көтөрдөрү ытыктаан, киэргэтэн этэр кубулуйбат эпитет. ☉ Постоянный украшающий эпитет, употребляется по отношению к почитаемым небесным красавицам-шаманкам, некоторым особо почитаемым птицам
Айыы намыһын удаҕаннардаах Арҕаһыттан тэһииннээх Ахтар айыы аймаҕын Аҕата-ийэтэ буолбуттар эбит. П. Ойуунускай
Оннук чугастан кини [Чуура] ити айыы намыһын көтөрдөрүн [кыталыктары] көрө илигэ. Л. Попов. Айыы ойууна — абааһыга кыырбат, үтүө тыыннары, айыылары эрэ кытта «бодоруһар» ойуун. ☉ Белый шаман (шаман, общающийся только с добрыми духами-айыы, а не злыми). Айыы ойууна — үрүҥ ойуун. Кини үөһээ үтүө санаалаах айыылартан-таҥаралартан бэйэтин дьонугарсэргэтигэр араас көмөнү көрдөһөр. Саха сэһ
1977
Биһиги төрдүбүт Эргис диэн айыы ойууна эбитэ үһү. Саха сэһ. II. Эллэйтэн алта уол төрүүр: Лабыҥха Сүүрүк, кини сытыы-хотуу, алгыстаах, хойут айыы ойууна буолбут. Саха сэһ. I. <Үрүҥ> Айыы <Аар> Тойон миф. — саха итэҕэлинэн, аан дойдуну, киһини-сүөһүнү, тыынар тыыннааҕы айбыт, киһиэхэ куту иҥэрбит, үөһээ халлааҥҥа олорор, бары айыылартан саамай үрдүкү, сүдү айыы. ☉ По поверью якутов, верховное существо, стоящее выше всех айыы, добрый дух, создатель мира, управляющий всей Вселенной, ниспосылающий детей и влияющий на плодородие земли, размножение скота и т. д. (букв. <Белый> Создатель-Господин). ПЭК СЯЯ
Аралы халлаан алаһалаах, Аһыныылаах санаалаах Айыы тойон аҕабыт дайдыны айарыгар …… Алыһы даа айда этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сөҕөлөөннөөх түһэхтээх, Сүөгэй айаан аартыктаах Үрүҥ айыы тойон эһэтигэр Үс төгүл өрө уунан Айах тутан алҕаата. С. Зверев. Айыы Тойон таҥара — христианскай итэҕэлинэн, барыны айбыт таҥара; таҥара мөссүөнэ. ☉ Христианский бог; икона
[Варвара (таҥара диэки көрөр):] Көрдөһөбүн, Айыы Тойон таҥара, сиргэ дьоллообут икки оҕобун былдьаама, харыстаа! С. Ефремов
[Онтоон (таҥаратын диэки хайыһан туран, тобуктуур):] Айбыт Айыым Тойон таҥарам, Усуус курустуоһум, иһит, быыһаа-абыраа. Күндэ
Аймахтарын дууһаларын Айыы Тойон таҥараттан Абырыырга көрдөстө. Күннүк Уурастыырап
Дьөһөгөй айыы көр дьөһөгөй. Сылгы сүөһү айыыһыта Дьөһөгөй айыыттан төлкөлөөх. Нор. ырыаһ. Арҕаһыттан тэһииннээх Аһыныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймаҕа Орто улуу дойду Уруйдаах уорҕатыгар олохсуйан үөскээбит. Саха нар. ыр. II
II
ай диэнтэн хай
аата. Историяны айыы аҥаардас «уһулуччулаах» эрэ омуктар аналлара буолбатах. Суорун Омоллоон
Биһиги айыыларбыт ордук киэҥ дириҥ далааһыннаах буолуохтаах, киһи сүрэҕин, киһи дууһатын ордук уустук-ураннык көрдөрүөхтээх. П. Ойуунускай
Чабырҕах — саха норуотун тылынан айыытыттан биир саамай сытыы көрдөөх сатирическай формата. Саха фольк. Үлэ, охсуһуу, тугу эмэни Дьоҥҥо туһалааҕы айыы — Ити буолар үлэһит киһини Үйэтитэр үрдүк айыы. И. Эртюков
III
аат. («й» мурун дорҕ.). Олоҕурбут сиэри-майгыны кэһии; христианскай итэҕэл бобууларын, сиэрдэрин кэһии. ☉ Поступок, нарушающий принятые запреты, обычаи-обряды, установления, предписания, правила христианской веры; грех
[Уйбаан:] Айыы баарын да иһин, айыытааҕар күн кыһалҕата улахан. А. Софронов
Былыр монгол сири алдьатары айыынан ааҕара. И. Федосеев. Аҕам тугу көрдөһөр да, толорон иһээр, Толорботоххуна кэнэҕэс айыы буолуо. Саха фольк.
△ Ыар буруйу оҥоруу, ыар буруй (хайаан да иэстэбиллээх, сэттээх-сэмэлээх). ☉ Тяжкий проступок, тяжелая вина, преступление (непременно влекущее за собой наказание, расплату)
Халыҥ айыы, хара буруй (өс хоһ.). Хабырылла Сүөдэркэ элбэх айыыны оҥорбут киһи, туох аанньа үһүө, дууһата далай айыыга барара биллэр. Н. Павлов
[Мартыын:] Хараҥа айыыны оҥорторума, Алдьархайы тохтот, хайаан да тохтот! И. Гоголев
♦ Айыыбын тугу кистиэмий көр айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй). Айыыга киир (бар) — 1) ханнык эмэ сэмэлэнэр быһыыны, кыра буруйу оҥор (урут айыыта суох киһи). ☉ Впасть в грех, согрешить, совершить какой-л. предосудительный проступок (о человеке, ранее не замеченном в подобных поступках)
«Адьас айыыга киирбэтэҕиҥ дуо?» — дириэктэр кыыһырбыта ааһан, дьиибэлээхтик күлэн ымайда. Н. Лугинов
[Баһылай:] Куһаҕан, акаары киһиттэн сылтаан киһи айыыга барара диэн ити буоллаҕа. А. Софронов; 2) көсп., кэпс. туохха эмэ, кыратык да буоллар кыттыыны ыл (үксүгэр күл.-ооннь. дэгэттээх). ☉ Делать что-л., участвовать в чем-л. (хотя бы в самой малой степени, часто с шутливым оттенком). Мин бүгүн үлэлээн айыыга киирбэтим. Баһылай бултаары күнү быһа сылдьыбыт да, туохха да түбэспэтэх, айыыга киирбэтэх. Айыыгын эт — 1) таҥараны итэҕэйээччи туох айыыны оҥорбутун аҕабыыкка кэпсиир (оччоҕо айыыта «сууйуллар»). ☉ Исповедоваться
Чочуобунаны сэттэ сааһын туолан айыы этээри, сайын аҕабыыт кэлбитигэр Хачыгыр аҕатын кытта сылдьан көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Куһаҕан киҥнээх Баһылай Боппуок аҕабыыт дөйүҥү Сыҕаайап кинээс айыытын этитэр. Амма Аччыгыйа
Таҥара иннигэр сөһүргэстээн Айыыбын этэрим. Айыым олус элбэх эбит этэ. И. Гоголев; 2) кэпс. тылгын ылыннараары араастаан итэҕэтэ сатаа; таҥараны ахтан андаҕай. ☉ Делать различные заверения, добиваясь согласия; клясться именем бога. Айыыны быһа эттэххэ — этиллиэ да суоҕу кырдьыгынан туруору эттэххэ. ☉ Если говорить правду напрямик (хотя это предосудительно, но не боясь греха)
Айыыны быһа эттэххэ, бу эһиги эҥин-дьүһүн буоллаххытына, хайа кэннигэ хаалар киһи баар буоллаҕына бэйэҕитигэр да үчүгэй буолуо. Д. Таас
Арай, айыыны быһа эттэххэ, мин оҕом Аргунтай бардаҕына, Баргузин бириискэтин эн тыла суох ийэҥ Сотто аһынан салгыа этэ дуо? Эрилик Эристиин. Айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй) — ханнык эмэ сэмэлэниэн сөптөөх дьайыы оҥоһуллубута ааспытын кэннэ, ону билинэрдии, сэмэлиирдии этии. ☉ Если правду говорить (было дело — признание-откровение по истечении совершения предосудительного поступка, букв. что греха таить)
Этэриҥ сөп, ол гынан баран, манна айыыны кистээбэккэ эттэххэ, сорох эдэр дьон нухарыйан хааланнар, кырдьаҕас бастаан тугу диэбитин истибэккэ хааллылар. «ХС»
Аны кэлэн айыыны тугу кистэниллиэй, урут обургу да соҕус боппуруостары бэйэҕэ куттала суоҕунан быһаарыы да баар буолара. Н. Лугинов. Айыыта таайар (тардар, таарыйар) — киһи куһаҕан буоллаҕына урут оҥорбут буруйугар-айыытыгар, ол сэтигэр куһаҕан буолбут диэн этии. ☉ Расплачиваться за былые грехи, проступки
Айыылаах айыыта таайар (өс ном.). Маппыыһа эрэ Сэмэн, таҥара суох дии-дии хаһыытыыра, ол айыыта таарыйдаҕа буолуо дии саныыбын [оҕото өлүүтүгэр]. А. Софронов
Күммэр мин да андаҕайан, Кириэппэстэри ыларым. Кэнники ол айыым таайан, Кэлэрэ кэмсинии ыара. С. Данилов
Ханнык айыым таайан бу айылаах хара сорго хаптардамый? Суорун Омоллоон. Айыыта <харата> туолар — урут оҥорбут буруйа-сэмэтэ ситэн, ол сэтигэр улаханнык тэмтэрийэр, куһаҕан буолар. ☉ Настало время расплаты (букв. переполнились его прегрешения — так думают, если кто-л. безнаказанно совершал предосудительные проступки и затем начинает терпеть всякие мытарства)
Халахай Аана …… диэн эмээхсиҥҥэ эйигин дьукаах анаабыттар. Айыыта туолбут киһи дьукаахтаһар дууһата үһү. М. Доҕордуурап
[Суоттуга] тиийиэх диэтэххэ, Уһун мусхааттаах суол буоллаҕа. Ардыгар саныыгын, быһатын эттэххэ, «Айыым бу туоллаҕа». С. Васильев
Үтүмэни умсарбыта, айыытахарата туоллаҕа. А. Сыромятникова. Тэҥн. айыыта таайар (тардар, таарыйар); үтэһэтэ туолар. Айыыны этии — 1) таҥараны итэҕэйээччи, таҥара иннигэр буруйун аҕабыыкка кэпсээн «айыытын сууйуута». ☉ Исповедь
Мин туох киһим туһунан эттэххэ, мин романтическай соҕустук айыыбын этиибин эн биирдэ хайыы-үйэ истэн турардааххын. Э. Войнич (тылб.); 2) кими эмэ туохха эрэ итэҕэтэ сатааһын, таҥаранан андаҕайыы. ☉ Клятва, убеждение именем бога (склоняя кого-л. к чему-л). Ол айыытыгар — урут ханнык эмэ сэмэлэнэр, буруйданар суолу оҥорбутун иһин, итэҕэл быһыытынан, билигин таҥара накааһын көрөр. ☉ Расплачивается, мучается за свои прежние грехи (несет божье наказание)
Саллар сааспар хааман сири хороппотох хотуммун. Ол айыыбар бу үлүгэр иэдэйдим. М. Доҕордуурап
Атын дьон куһаҕан буолтарын сэһэн оҥостор үгэстээх этим. Ол айыыбар түбэһиннэрдэ диэх курдук. Н. Неустроев
IV
сыһ., кэпс.
1. Олох букатын, туох да иннигэр. ☉ Ни за что, никак, ни под каким видом
[Мөрүөн] кэтэспэхтээн көрөн баран, төннөрүгэр тиийдэ. Дьонноро дьиэттэн тэйиччи барыахтара диэн айыы. Д. Таас
2. Ураты, дьикти. ☉ Необычайно чудесно, особенно
Кыыһа чугаһаан кэллэ, тупсубута, туртайбыта айыы үлүгэр. Н. Заболоцкай
♦ Айыы иннигэр кэпс. — туох да иннигэр, олох (буолунуо суоҕа) ☉ Ни за что (не согласится кто-л. на что-л.)
Ол бэтэринээр оҕону ыҥырбытым да, айыы иннигэр кэлиэ суоҕа. «ХС»
V
саҥа алл. («й» мурун дорҕ.). Соһуйууну, дьиибэргээһини, сэмэлээһини көрдөрөр. ☉ Выражает испуг, изумление, осуждение: ой! о! Айыы, оттон тоҕо киһи суолугар туора ууран биэрбиккиний [бултуур сэби], ханан барыамый? Амма Аччыгыйа
«Аата айыытын!» — диэтэ хотун сөхпүттүк. Н. Заболоцкай
— Мин эмиэ, баҕар, эн курдук дьылҕалаах буолуом. — Айыы, биэбэкээм, инньэ диэмэ. М. Доҕордуурап