побуд. от уурастаа=.

несов. разг. акаарытый, мэниктээ; бугуй, уурастаа (о лошади).

Өһөс, уурастаа (сүөһү туһунан). ☉ Упрямиться, упираться
Атым муҥнааҕы наһаа кытаанахтык тутума, кэтимэхтээн барыа суоҕа. С. Сарыг-оол (тылб.)

кэбис I 2 диэнтэн төхт
көрүҥ. Куударалаах хойуу баттаҕа саба түспүтүн кыйахаммыттыы кэҕис гынан кэбиһитэлээтэ. М. Доҕордуурап
Чаров бүдүрүйбүтэ буолуталыыр, өссө туран кэбиһитэлиир — уурастыыр аттыы. Р. Баҕатаайыскай

туохт., кэпс. Эбиэстэ кутан биэр, эбиэстэ сиэт (сылгыга). ☉ Давать в прикорм овёс (лошади)
«Киэһэ, сарсыарда уулатан, эбиэстэтиэм. Аны эттээх ат, айаннаан иһэн уурастаан хаалыа», — диир Кисээр. В. Миронов
[Ат] күһүнүн баайыллар кэмигэр иккитэ эбиэстэтиллэр. АНП ССХТ

көр мадьалыт. Онуоха бухатыыр киһи …… Ойон-тэбэн туран, Оргуйан оонньоколуу олорор Олгуй солуур күөһү Көтөҕөн мадьылытан т а һ а ар а н - - А р а ҕ а с с а н д а л ы о с т у о л у г а р - - Ө р өһөлөөн кэбистэ. Күннүк Уурастыы рап

туохт. «Маа» диэн улаханнык сатарыччы искиттэн саҥа таһаар (ынах туһунан). ☉ Мычать (о корове)
Ыттара да үрбэт, ынахтара да маҥыраабат, киһилэрэ да кэпсэппэт, саастарын тухары утуйа сытар дэриэбинэ ыал баар үһү (тааб.: киһи уҥуоҕа). Титииктэргэ сүөһү кэлэн, Т о р б о с , ынах маҥыраата. Күннүк Уурастыы рап. Саадьаҥка мин диэки сүр баҕайытык көрөн бүлтээрис гыннаран кэбистэ уонна маҥыраан лаҥкынатта. Р. Кулаковскай
ср. каракалп. бакырау ‘реветь (о животных)’, др.-тюрк. маҥра ‘кричать, орать’

саҥа алл. Сүөһүнү, сылгыны үүрэргэр түргэтэтэр хаһыы. ☉ Крик, понукающий скот (стадо скота), коня (табун лошадей) двигаться быстрее
Һай-һат! Саллырҕаччы сиэлэн иһиий! Уурастаамаар! Мин бэрт былдьаһааччы Буолбатахпын, ол да буоллар Кыһыыта бэрт, дьонтон хаалар. И. Гоголев
Таһырдьа ынахтар маҥыраһаллара, били соҕотох биэлээхтэрэ кистээн аймаһыйбыта, онуоха эбии һай-һат, һуу-һаа диэн саҥа айдаана [кыыс кулгааҕар] ынырыктык иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Хара Кыыс [ынах аата] кэлээтин төрөөбүтэ, дьэ һай-һат буола түспүппүт. В. Иванов
♦ Һай-һат диэ — 1) элбэх сүөһүлэн, сүөһүнэн байан бар. ☉ Развести огромное количество скота, разбогатеть крупным рогатым скотом и лошадьми. Кэлин кинилэр һай-һат диэн кыаҕыран барбыттара; 2) үрдүк ситиһиилэн, балаһыанньаҥ тубус, өрө таҕыс. ☉ Добиваться больших успехов, достигнуть высот, находиться в лучшем положении
Халаммыт норуоттар ииммиттэрэ-сүппүттэрэ, олох сайдыыта ол континеннарга бытаарбыта, ол оннугар Европа норуоттара «һай-һат» диэбиттэрэ, тыыллан-сайдан тахсыбыттара. Далан
Улахан өйдөөх-санаалаах, киэҥ билиилээх дьон баар буоллахтарына эрэ төрөөбүт Сахабыт сирин «һай-һат» дэтиэхпит. В. Протодьяконов
Өрдөөҕүтэ манна эмиэ улахан күөл баарын Боппуоктар көһөрөн олус киэҥ, олус үүнүүлээх ходуһа таһаарбыттар, онтон ыла «һайһат» диэн байан барбыттар. «ХС»

там гыннар кэпс. — ыйыстан кэбис, иһэн кэбис (үксүгэр арыгыны этэргэ). ☉ соотв. промочить горло (обычно вином, водкой)
Саҥа атастыылар икки кыһыл сыыһын дуоннаах уһатыахтара дуо — начаас там гыннаран кэбиспиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
[Сэргэй:] Оттон кыратык там гыннардыҥ да, кэнники, хата, испэт киһини сэмэлиигин, сыҥалаан туран иһэрдэҕин. Л. Габышев. Чэ, уолаттаар, кыратык там гыннарыҥытыый… Улдьаа Харалы. Там да гыммата кэпс. — 1) букатын топпото; төрүт астыммакка хаалла (аһа кыра буолан). ☉ соотв. ни в одном глазу (совершенно не пьян; совсем не наелся)
[Уолаттар] Аҕыйах пиибэҕэ там да гымматылар. Күрүлгэн
Ас барахсан үчүгэй да амтаннаах буолар эбит! Там да гыммата, хата ордук аһыан баҕарда. «ХС»; 2) тугунан эмэ астыммата. ☉ Остаться неудовлетворённым чем-л.. Кини Күннүк Уурастыырап «Лоокууттуун кэпсэтии» диэн хоһоонун нойосуус лап-бааччы ааҕан биэрбитэ
Бэйэтэ поэма саҕа, киһи күннүктээн ааҕыах балачча уһун хоһооно этэ да, там да гымматах курдук туттубута — биир даҕаны тылга уурастаан ылбатаҕа. С. Руфов; 3) кими эмэ тулуппата, киһилээбэтэ (үксүгэр күрэхтэһиигэ). ☉ Легко справляться с кем-л., легко, без усилия побеждать, осиливать кого-л. (в состязаниях)
— Оччугуйун көрүмэҥ, баҕар ити киһиҥ иһигэр буорахтаах ыччат буолуоҕа. — Э-э, суох, көрөн туран, Күүстээх Көстөкүүн кинини там да гыныа суоҕа. «ХС»
ср. узб. там ‘вкус, смак; привкус’

туохт.
1. Бүтүн туруккун сүтэр, буорту буол. ☉ Терять целость, быть испорченным, поврежденным
Таҥыннахха алдьаммат аҥас, аһаатахха бүппэт ас диэн суох ээ. Амма Аччыгыйа
Өксүүнньэ били баҕайыны [баҕа оҕотун] маһынан ылан, алдьаммыт бөх ыаҕаһыгар уган, дьиэ кэннинээҕи былыргы даҥ оҥкучаҕар таһааран бырахта. Күндэ
Легковой газик алдьанан турар. Софр. Данилов
△ кэпс. Сааскы халаантан көтөҕүлүн-кумалан (өрүс, күөл мууһун туһунан). ☉ Ломаться, крошиться (о льде во время половодья)
Кыһыллары Лена өрүс мууһа алдьаныытыгар тириэртэхпитинэ, Иркутскайтан кэлэр кыһыл этэрээттэри кытта күөн көрсөрбүт мүччүрүйбэт суол буолар. Эрилик Эристиин
Көлүйэҕэ уу киирбититтэн мууһа көтөҕүллэн, алдьанан улахан ырбыы тахсыбыта эрэһэ долгунунан дьиримниир. М. Доҕордуурап
△ Ороскуоттанан, сиэниллэн бар (кэрдэн, быһан ылыллар ууруу хаһаас ас туһунан). ☉ Быть распечатанным, начинать растрачиваться (о запасенном продукте, к-рый можно расходовать, разрубая на части). Бу киэһэ атах эт алдьанна
□ Таҥас суунуллар, киэргэниллэр, Саҥа ырбаахы тигиннилэр
Сэлиэһинэй тардылынна, Хаһаас арыы ас алдьанна. Дьуон Дьаҥылы
2. Уруккуттан уларыйан, буорту буолан, мөкүтүйэн хаал (хол., буочар, бэрээдэк эҥин). ☉ Потерять первоначальный вид, портиться, ухудшаться (напр., о почерке, порядке, дисциплине)
Кини [Өрүүсэ аҕатын] буочара хаһан да алдьаммат. А. Сыромятникова
Мунньахтара буоллаҕына бэрээдэгэ алдьанан, мунньах дьаабыта суох буолан хаалла. Эрилик Эристиин
Алдьаммыт бэрээдэк хат көнөн биэрэр диэн кэлиэ дуо, урут биир хааһахха киирэр, аҥаара эрэ батта. Н. Заболоцкай
△ Урукку туруккуттан тас көрүҥҥүнэн сүүйтэр, мөлтөөн-ахсаан көһүн. ☉ Терять вид, ухудшаться; быть усталым, измученным
Быһыым-таһаам да алдьанна. «ХС»
△ көсп. Ыраас, ылааҥы туран хаҕыстык тыалыран, ардахтаан, тибиилэнэн бар (халлаан, күн-дьыл туһунан). ☉ Вдруг испортиться, ухудшаться (о погоде)
Халлаан бүгүн алдьаммыт! Н. Заболоцкай
Погода дьэ алдьанна, доҕор! Н. Лугинов
3. Уоруу, халааһын түмүгэр арылын (хатааһыннаах, сабыылаах тутууну, малы этэргэ). ☉ Быть взломанным (с целью ограбления — напр., об амбаре, складе)
[Маабыра:] Ол ампаар алдьаммытыгар биһигини туох сыһыаннаах дьону дьэҥдьийэллэр? А. Софронов
4. Сатаан сылдьыллыбат буол, туһаҕыттан таҕыс (суол-иис туһунан). ☉ Стать непроходимой, быть поврежденной в результате распутицы (о дороге)
Алдьанаары турар сааскы суол чигдитин тоҥ буоруттан логлорута тэбиэлээн таһаартыыр. Күннүк Уурастыырап
Аттар алдьаммыт суол устун үнүөхтэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Суол алдьанан, уу-хаар тахсан эрэр. М. Доҕордуурап
Сопхуос киин сиртэн ырааҕа күһүн-саас суол-иис алдьанар, быстарык кэмигэр эрэ биллэр. Н. Лугинов
5. кэпс. Олус тыҥааһыннаах, кыаҕы таһынан түллүүнү тулуйумуна улаханнык эмсэҕэлээ, быстан өл-сүт. ☉ Надрываться от перенапряжения, погибать, издыхать (от непосильной нагрузки)
Этэ алдьанан өлөөрү сылдьар аты сир солуурга аҕалбыттара өлөн хаалла. Күндэ
Сүнэ Тархан Дьокуускай куоракка киирэ сылдьан тугу эрэ ыараханы көтөҕөн алдьанан өлбүтэ үһү. Саха сэһ. I
6. көсп. Араас быһылаантан (сэрииттэн, айылҕа алдьархайдарыттан эҥинтэн) улаханнык сатарый, дьиэгэний (хол., куорат, дойду, олох эҥин). ☉ Терпеть бедствия, разорение (напр., из-за войны, стихийных бедствий — о стране, населении и т. д.)
Субуруччу сут дьыллар буоланнар, кыра дьон олоҕо алдьыммыта. Эрилик Эристиин
Алдьаммыт дойдуҥ хараҕын уутунан Ахсынньы ардаҕа түһэрэ. И. Эртюков
Оо, холкуос алдьаннаҕа, Улахан ороскуот таҕыстаҕа. С. Васильев
△ кэпс. Сатарый, ыһылын (дьиэ кэргэн, ыал табыллыбатах олоҕун туһунан). ☉ Разрушаться, расстраиваться (о несчастливой семейной жизни, семье)
Оҕо тойонум, куһаҕан, чэпчэки дьахтарга түбэһэн алдьанаары гыннаҕа диэн, аһына сылдьабын. А. Софронов
«Балтыҥ олоҕо алдьанан эрэрэ баар дии, улахан иэдээн», — диэтэ Владимир Килович. Н. Лугинов
△ Туох эрэ куһаҕан содулуттан эһин-быһын, улахан ороскуокка тэбилин, дьадай-быстар (ыал, хаһаайыстыба, дьон туһунан.). ☉ Из-за подследствий каких-л. обстоятельств терпеть разорение, бедствие, попадать в очень трудное, непоправимое положение
Арыгыттан алдьаммыт, испииртэн иэдэйбит (өс хоһ.). Туманныыр туораан, уурастаан хаалан, Сургууһут ата кыайбыта, онно дьон бөҕө алдьаммыттара. Д. Таас
Аһатар-сиэтэр илгэбин Алҕас-алҕас биэрэммин Аан курдук алдьанным, Иин курдук иҥнэһинним. Эллэй
7. көсп. Туохтан эрэ тэптэрэн атаҕар турбат, туолбат кыахха киир (хол., былаан). ☉ Быть под угрозой срыва, начать срываться (обычно из-за незначительного повода — о планах, намерениях)
Абдуркулла баар эрэ биир бүөмчү санаабыт былаана алдьаммытыттан курутуйбут киһи быһыытынан, сир диэки хайыһан, атаҕын ыыраахтарын хаста олордо. Эрилик Эристиин. Кэлиэ суоҕа диэмэ, Кэпсэтиибит алдьаммат, Кэскил олох кэлтэйбэт, Кэриэс көрүүҥ буолбат. Саха фольк.
△ Туохтан эрэ тэптэрэн табыллыма, куһаҕан, мөкү өттүгүнэн көһүн. ☉ Терпеть неудачу, предстать в неприглядном, ненормальном, худшем виде
Хайа, доҕоор! Эн аны, киһиргээн этэн бараҥҥын, кыайан сүүрбэккэ алдьанаайабытый. Эрилик Эристиин
Аахаймтыата суохпутуттан алдьаммыт дьоммут. Софр. Данилов
Чэ, тукаам, этэҥҥэ сырыт, алҕас үктээн алдьанаайаҕын. Л. Попов
Илби сытыйан буорайбыт Эһэ наһаа муҥатыйбыт: Аһаҕас гына хаһынаммын Арҕахпар уу киирэн алдьанным. Болот Боотур
△ Улахан туһата, көдьүүһэ суох аас; онноманна аралдьыйыыттан туһата суохтук, оччо көдьүүһэ суохтук саҕалан (үлэ күнүн, бириэмэ, сезон эҥин туһунан). ☉ Начинаться неэффективно; теряться зря, по пустякам (напр., о рабочем времени, сезоне, годе)
Үлүгэрим да эбит, Күнүм алдьанна, Күтүр улахан Ороскуот буолла. Күндэ
Түөһэйбит аҕам ыалга барарын сылгылаан да күнүм алдьанар буолара. Амма Аччыгыйа
Ууттан хостуохха диэри, «сезона» алдьаммыт киһиэхэ мин саабын биэриэм. Н. Заболоцкай
Утуйар уум алдьанна, Атыннык туран айманна. С. Васильев
◊ Аата (аата-суола) алдьаммыт көр аат. Илиитэ алдьаммыт көр илии. Киҥэ (киҥэ-наара) алдьаммыт көр киҥ, киҥнаар. Майгыта (майгыта-сигилитэ) алдьаммыт көр майгы, майгы-сигили. Ньиэрбэтэ алдьаммыт көр ньиэрбэ. Отуора алдьанна көр отуор. Санаата алдьанна көр санаа. Сирэйэ-хараҕа алдьанна көр сирэй-харах. Сүрэхтэрэ-быардара алдьанна көр сүрэхбыар. Хаана (хаана-сиинэ) алдьанна көр хаан