с. 1. (по гл. размножить) элбэтии; ууһатыы; 2. (по гл. размножиться) элбээһин; ууһааһын; бесполое размножение буоһаабакка ууһааһын.

аат. Кэрчиктэргэ үллэрии; үүнээйини кэрчиктэринэн олордорго бэлэмнээһин. ☉ Деление на отрезки; подготовка черенков, черенкование
Силистэринэн ууһатыыга үксүн кэрчиктээһининэн туһаналлар — силис кэрчиктэринэн ууһаталлар. КВА Б

сыһ., кэпс. Тугу эмэ туора, кириэстии быһа охсор гына. ☉ Накрест. Бу сурааһыны кириэстэһиннэрэ иккис сурааһыны тарт
◊ Кириэстэһиннэрэ рифма — устуруока көтө-көтө рифма. ☉ Перекрестная рифма
[Күннүк Уурастыырап «Кыыс» хоһоонун] устуруокалара кириэстэһиннэрэ рифмаларынан дьаарыстанан суруллубуттар. ССЛИО. Кириэстэһиннэрэ ууһатыы сүөһү иит. — саҥа боруоданы таһаараары эбэтэр хаачыстыбатын тупсараары биир боруоданы атын боруоданы кытта тиксиһиннэрэн ууһатыы. ☉ Скрещивание разных пород животных или птиц для улучшения их качеств или выведения новой породы или
Чоппуусканы бөдөҥсүтэр наадатыгар табаарынай пиэрмэлэргэ кириэстэһиннэрэ ууһатыыны туттуохха сөп. СИиТ

элбэт диэнтэн атын
туһ. Гректэр уолаттарын улаатан истэхтэрин аайы сүүрүүнэн, тустуунан, ырааҕы уонна үрдүгү ыстаныынан дьарыктаныылара элбэтиллэн иһэрэ. КФП БАаДИ
Сүөһүнү ууһатыы графигын быйылгы сыл саҥатытан тутустахха эһиил төрөлкөй төрүөх ылыллыаҕа, эти ылыы элбэтиллиэҕэ. «Кыым»

даҕ.
1. Ыарахан, уустук, элбэх түбүктээх, аһара ноҕуруускалаах (үксүгэр үлэ туһунан). ☉ Тяжелый, сложный, напряженный (обычно о работе)
Саллаат олоҕо, сынньалаҥнык сыта, уйгуга олоро үөрэммит киһиэхэ, киэптээһиннээх быһыылааҕа. Ф. Софронов
Оччолорго оройуоҥҥа түөрт уонча оскуола баара, соҕотох иниспиэктэргэ киэптээһиннээх үлэ этэ. ТМ ЫМК. Сылгыны үөрдээн ууһатыы уустуктаах, улахан түбүктээх, киэптээһиннээх үлэ. «ХС»
2. Киһи кыаҕын таһынан, кыаллыбат да курдук. ☉ Чрезмерный, на пределе (о работе, нагрузке)
Биригэдьиир быһыытынан да санаатахпына, олус киэптээһиннээх былаан буолбут. М. Доҕордуурап
Туохха барытыгар киэптээһиннээх соругу ылынар куолу. В. Яковлев
Эбэһээтэлистибэ, киэптээһиннээх эрээри …… үлэһит күүһү үлэҕэ сатаан аттаран туруордахха, кыаллар кыахтаах. «Кыым»

ыа I диэнтэн хай. аата. аат. Ийэ сүөһүнү (хол., ынаҕы) эмиийдэрин тардыалаан, үүтүн ыган сүүрдүү. ☉ Доение, дойка
Оттон ыаһын, төрөтүү-ууһатыы, көрүү-харайыы — ол ыанньыксыттар киэннэрэ. Далан
Ынахтарын майгыларын аны билэн, ыаһыҥҥа хорсун соҕустук ылсыстылар. В. Яковлев
Эдэр ыанньыксыттар ынаҕы этэтэ суох ыаһын туох ордуктааҕын кимхайа иннинэ өйдөөбүттэрэ уонна олохтообуттара. М. Доҕордуурап
◊ Туппаҕынан ыаһын — ынаҕы ыах иннинэ ньирэйгэ эмнэрбэккэ эрэ, көннөрү илиинэн туппахтаан этэрэн ыаһын. ☉ Доение без припуска телёнка к корове
Тукаам, ынаҕы туппаҕынан ыаһын соҕуруу дойдуга олохтоммута ыраатта. М. Доҕордуурап
Михаил Кутуков ынаҕы туппаҕынан ыаһыны биир бастакынан саҕалаабыта. «ХС»

туохт. Туох эмэ дьыаланан күүскэ дьарыктанан элбэхтик кэлбар. ☉ Хлопотать, бегать, суетиться по какому-л. делу
Төһө да барарбыт түөрт-биэс хонук баар буоллар, Ниналыын тута сүпсүгүрбүттэрэ, кэлбиттэрэ-барбыттара, сүүрбүттэрэ-көппүттэрэ. Далан
Күнү быһа сүүрэбинкөтөбүн да түбүгүм аҕыйыахтааҕар элбээн иһэр курдук. Н. Лугинов
Тофалария табаларын Муомаҕа аҕалан ууһатыыга Николай Егорович элбэхтик сүүрдэ-көттө, үгүс эрэйи көрүстэ, араас тылы-өһү да иһиттэ. АНТ ДьҮС

удьуордаа диэнтэн хай
аата. Удьуордааһын, утумнааһын улахан суолталааҕын сахалар былыргыттан билэллэрэ уонна онно улахан болҕомтону уураллара. В. Кондаков
Удьуордааһын диэн оҕо төрөппүттэрин үлэлэрин интэриэһиргээн, кинилэргэ көмө-ньыма буола сылдьан идэҕэ үөрэниитэ буолуон сөп. ОАП ОДьТС
Биэни эмиэ атыыр курдук талаллар, удьуордааһынынан уонна тас көрүҥүнэн омсото суоҕа ууһатыыга хаалларыллар. ҮБНьТ

I
1. аат., т.-х. Сүөһү эбэтэр сорох харамайдар уонна мас, ыарҕа үүнээйилэр биир көрүҥнэрин иһинэн араарыллар туох эмэ ураты бэлиэлээх араастара. ☉ Разновидность в пределах одного вида домашних и некоторых других животных, а также древесных и кустарниковых растений, отличающаяся какими-л. особыми признаками — порода. Сүөһү боруодатын тупсарыы. Симментальскай боруода
□ Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов
Саха да боруодатыгар бөдөҥ ыт баар буолар эбит этэ. Р. Кулаковскай
Ити наардаһан, чаастаһан, өрүтэ үөмэхтэһэн турар араас боруода мастаах тыалар ыраахтан эрэ көрдөххүнэ киһини киллэримээри туора турунан кэбиспит курдук буолаллар. Амма Аччыгыйа
2. даҕ. суолт. Хайа эмэ боруодаҕа киирсэр эбэтэр тупсарыллыбыт боруодалаах. ☉ Какой-л. породы или относящийся к улучшенной породе, породистый (о домашних животных). Орловскай боруода ат. Боруода ынах
□ Дьөгүөссэ олохтоох саха боруодата сылгыны ууһатыыны итэҕэйбэтин …… эттэ. В. Протодьяконов
Били бэйэбит биэс боруода биэлэрбититтэн төрөөбүт оҕолоро аҕаларын-ийэлэрин икки ардыларынан көрүҥнээх буолан хааллылар. Эрилик Эристиин
«Да, мэлдьи урут, хонууга даҕаны урут, манна даҕаны», — диир Ростов, күүгэннирэ тириппит донской боруода атын илиитинэн имэрийэ-имэрийэ. Л. Толстой (тылб.)
△ Үчүгэй боруодалаах сүөһүнү ууһатарга аналлаах (үксүн оҕуһу этиллэр). ☉ Используемый для улучшения породы скота; племенной (о быке)
Холкуос симменталь боруода оҕуһа мөҥүрээн лиҥкинэппитэ Лоҥкууда толооннорун үрдүлэринэн тардыллан барар. М. Доҕордуурап
II
аат., геол. Атыттары кытта бииргэ сир хаҕа буолар минерал (ураты таас, буор). ☉ Минерал, составляющий наравне с другими земную кору, порода. Хайа боруодалара. Сөҥүү боруодалара
□ Алмаастаах боруоданы сууйуу уустук үлэтигэр илии үлэтэ икки эрэ түбэлтэҕэ туттуллар. И. Данилов
Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар. ДНА СХБКК

1. тиксис диэнтэн дьаһ. туһ. Аа-дьуо акыҥнаан туран, дүлүҥнэрин хардарыта анньан, тиксиһиннэрэн биэрдэ. В. Миронов
2. Кимнээҕи эмэ бэйэ-бэйэлэрин кытта көрсүһүннэр, булсуһуннар. ☉ Сводить кого-л. с кем-л., помогать кому-л. встретиться с кем-л.
   Биһигини тиксиһиннэрбит суол поэзия этэ. Күнүстэритүүннэри хоһоон суруйарбыт. Софр. Данилов
   Уоллаах кыыһы тиксиһиннэрэн кэбиһэллэр. Эдэрдэр уураһаллар. Суорун Омоллоон
   Сарсыҥҥытыгар сэрэбиэй Москва уобалаһын маастара В. Борисовы кытта тиксиһиннэрбитэ. ССТ
3. бэт., бот. Сүөһү боруодатын эбэтэр үүнээйини суордун тупсаран биэрэр сыалтан атын боруоданы, суорду кытта холботолоо, иссиһиннэр. ☉ Соединять разные породы, сорта для получения улучшенных экземпляров, скрещивать (о домашних животных, растениях)
   Сүөһүнү тупсарыыга түргэн уонна биллибит ньыманан атын-атын боруодалары тиксиһиннэрэн ууһатыы буолар. ПСБ ТИиПҮ
   Яктары дьиэтитэр, ынах сүөһүнү кытта тиксиһиннэрэн элбэх эттээх, хойуу үүттээх сиэнчэр сүөһүлэри үөскэтэр үлэнэн ордук киэҥник Монголия селекционердара дьарыктаналлар. ГКН МҮАа
4. кэпс. Кими, тугу эмэ бэйэ-бэйэлэригэр киксэрэн биэрэн киирсиһиннэр, охсуһуннар. ☉ Подстрекать, побуждать к драке кого-л., науськивать, натравливать друг на друга
   Анараа иккис бандьыыт оҕустары тиксиһиннэрэ сатыы сылдьар. Н. Заболоцкай
   Убайдара кыыһыран бараллар. Иккиэннэрин умсарыта анньыалаан, тиксиһиннэрэн көрөллөр. Улдьаа Харалы
   — Ити Дубов, дьэ, доруобай киһи. — Гончаренконы кытары тиксиһиннэрбит киһи! Хайалара кыайыа дии саныыгын? А. Фадеев (тылб.)