аат., кэпс. Кыра, бытархай собо. ☉ Мелкий карась
Мэхээлэҕэ икки-үс быччыкы тиксибитэ. Күннүк Уурастыырап
Наара суох көрбүтэ, кинини олордубут сирдэринэн мас тэриэлкэҕэ киһи нэһиилэ уҥуохтаан сиир быччыкылара кэккэлэспиттэр. Софр. Данилов
Мунду, быччыкы былыргы сорох дьон олоҕор олус улахан, өлөрү-тиллэри даҕаны быһаарар суолталаахтар этэ. Багдарыын Сүлбэ

I
тэлибирээ диэнтэн холб. туһ. [Хатыҥ сэбирдэхтэрэ] үөрбүт-көппүт курдук, дьиэрэҥкэйдии, тэлибирэһэ турдулар. Софр. Данилов
Туһахтарга субу аҕай иҥнибит икки хабдьы ыарҕа быыһыгар өрө тэлибирэстилэр. Болот Боотур
Талахха саспыт чыычаахтар хат төннөн кэлэн, көтө-көтө түһэн тэлибирэстилэр. «ХС»
II
Биир кэм тэлибирии, ибигирии хамсыыр. ☉ Трепещущий, дрожащий
[Арыгы] Дьороҕор сотолооҕу Токур уҥуохтуур, Тэлибирэс бэйэлээҕи Тэллийэ оҥорор. Өксөкүлээх Өлөксөй
Махтанабын эһиэхэ, мааны хатыҥнарбар, Тэлибирэс сэбирдэххит сипсиэригэр. М. Ефимов
Таҥара кыраабыт маһабын, Тэлибирэс тэтиҥмин. М. Тимофеев

даҕ.
1. Олус киҥнээх, кыыһырдаҕына суостаах. ☉ Свирепый, грозный в гневе
Эһэ уордаах да, арҕахха сытар (өс хоһ.). Улуу дьаалы уордаах ыраахтааҕы Сүрдээх дьүүлүгэр, ынырыктаах ыйааҕар …… мин түбэстим. Саха фольк. Илья Иванович кыыһырдаҕына уордаах даҕаны. А. Сыромятникова
2. көсп. Киһини дьулатар, салыннарар, оннук күүстээх, улахан. ☉ Суровый, жестокий, лютый (о чём-л.)
Биһигини …… Уордаах тымныы Мускуйан-мускуйан Уһаарыылаах уҥуохтаабыта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уордаах суос дьылларбыт аастылар... Эллэй
Уордаах этиҥ дэлбэритэ барда. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Ханнык эмэ өҥүнэн кырааскалаа, сап. ☉ Покрыть каким-л. цветом, окрасить
Верандатын тас өттүн хараҥа от күөҕэ дьүһүннээтэ.  Аан ийэ дойдуну үүт курдук дьүһүннээн, күлүк курдук ырбаахылаан утутар баар үһү (тааб.: туман). Кыһын кыыһа кыскыыр сата Кыыдааннаахтык айаннаата, Маһы-оту туналыйа Маҥан хаары ыспахтаата, …… Алаастары, тыаны, ууну Ала чуоҕур дьүһүннээтэ. Күннүк Уурастыырап
2. Ханнык өҥнөөҕүн, быһыытын быһааран кэпсээ, ойуулаа (үксүн сүөһү туһунан). ☉ Определить, описать масть, наружность, внешний вид (обычно домашних животных)
Ол кини хас, ханнык сүөһүлээҕин мин тугу билэн суруйтарыамый, арай иэстээччи билэн, бэйэҥ этэн, дьүһүннээн суруйтарыаҥ этэ. А. Софронов
«Чэ, хата, суруксут, ити сүөһүнү, таҥаһы уоппустаа!» - диэтэ кинээс. Суруксут ааҕан, дьүһүннээн, сыаналаан биэртэрин суруйа олордо. Эрилик Эристиин
3. Истээччини, ааҕааччыны сэргэхситэр гына тугу эмэ бары өттүттэн ойуулаан сэһэргээ эбэтэр суруй. ☉ Изобразить, описать что-л. образно (чтобы заинтересовать слушателя, читателя)
Улуу Москва куорат Бу эбит буоллаҕа диэммин, Ол-бу диэки одуулаан көрбүтүм, - Дьүһүнүн үтүөтүн Дьүһүннүөхпүн өйүм хоппото. Саха нар. ыр. III
Кини [Добролюбов] ол саарыстыба дьонун сигилилэрин [буржуазнай олоҕу] бу курдук дьүһүннээн көрдөрбүтэ. Суорун Омоллоон
Куораты, собуоту туойарга Хоһооммун хонууттан булбутум. Арааһы дьүһүннээн айарга Алыптаах айахтаах буолбутум. Күннүк Уурастыырап
4. Атын көрүҥнээ. ☉ Изменить кому-л. внешний вид, облик
[Арыгы] Үтүө мөссүөннээҕи Өлбөөркөй дьүһүннүүр, Дьороҕор сотолооҕу Токур уҥуохтуур. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ачыкы нөҥүө тэрбэлдьиспит төгүрүк харахтара кинини дохсун дьүһүннүүллэр. Амма Аччыгыйа
Хатан ыстаал бөрүөлээхтэр Хаарыйыылаах туустаах гына Хаһыат аайы суруйдулар, Уустук уран тарбахтаахтар Омсо-одуу дьүһүннээннэр Ойуу аайы оҥордулар. П. Тобуруокап
◊ Дьүһүннүүр туохтуур көр туохтуур
Дьүһүннүүр туохтуурдар суолталарынан үксүн киһи хараҕынан көрөрүн хоһуйаллар.  Дьүһүннүүр туохтуурдар хас да араастаахтар. ХЛН СТГ
Дьүһүннүүр тыл көр тыл. [Кулаковскай] Саха тыла баай, ордук дьүһүннүүр тыллара сайдыылаах диирэ. Суорун Омоллоон
Дьүһүннүүр тыллары аннынан сотон иһиҥ. ХЛН СТГ
Саха дьүһүннүүр тылын саҕа нууччалыы быһаарарга ыарахан суох: биир бэргэн тылынан хартыынаҕа көстөрдүү хоһуйан этиини. Далан

1. аат. Сытыйан, бытарыйа сылдьар буолбут мас; оннук мас көөбүлэ. ☉ Сгнившее, гнилое трухлявое дерево; сыпучая сухая масса такого дерева, труха
   Тоҥмут киһини Уһун Бачыык сүбэтинэн илии-атах тиийэринэн бары саба түһэн ньылбы сыгынньахтаабыттара уонна кураанах эмэҕи ытыһан ыла-ыла, этин-сиинин имэрийэн итиэрбиттэрэ. С. Тумат
   Дьэллик ардахха сытыйбыт эмэҕи уокка бырахпытыгар үрүҥ күл, кыһыл кыым өрө ыһыахтанна. И. Никифоров
   Ону таһынан таба, тайах тириитин имитэн сарыы оҥороллоругар, таҥастыылларыгар хатыҥ эмэҕин тутталлара биллэр. АЭ ТЫС
   Эмэхтэн хайа охсон аҕалан, кырдьаҕаска биэрдилэр. Ону ылаат, олоро түстэ да, кыыс оҕо уонна сылгы эмэгэтин оҥорон кэбистэ. ИСА
2. даҕ. суолт.
3. Сытыйан кэбирээбит, бытарыйа сылдьар буолбут. ☉ Гнилой, рассыпающийся от гнили, трухлявый
   Эмэх сыгынахтарга, төҥүргэстэргэ түөрт сиргэ уот анньар. Суорун Омоллоон
   Тыал …… биир лаппа суон эмэх тиити силистэри-мутуктары түөрэ сүргэйэн түһэрэр. С. Маисов
   Уот иҥэр кутталлаах дөбдүргэн, хаппыт туорпа, кураанах былыык, хатыҥ мас олохтоох, эбэтэр эмэх мастаах ойуурдаах сирдэри өртүүрү туттунуллуохтаах. ПАЕ ОС
4. көсп. Кырдьыбыт, кырдьан туһалыырын ааспыт (киһи). ☉ Старый, дряхлый (человек)
   Манна тоҕус уоннарын туолан токуйа кырдьыбыт эмэх эмээхситтэр эрэ бааллар! Н. Якутскай
   Олох эмэх буолбут эмээхситтэри кытта сэриилэһээри эйигин саллаат оҥостубут эбиттэр дии. И. Гоголев
   Эмэх бэйэм Эдэрим эргиллэн, Ынчык оннугар Ырыа ыллыыбын. И. Чаҕылҕан
   Ээх, инньэ диэ, эйигин эмэх эмээхсини кытта сэлэһэ олоруо үһү. ЛМ А
   ♦ Суулуу туппут сууҥ киһи, эрийэ туппут эмэх киһи — айылҕаттан дьахтары кытта сылдьыһар кыаҕа суох киһи. ☉ Человек, по природе не способный к половому акту (букв. человек, как свёрнутая шерсть, человек, как завёрнутая гнилушка). Эмэх маһы эргитэ тарпыкка дылы — оннооҕор туһа тахсыбат буолбут кырдьаҕастан туһаныан баҕарар. ☉ соотв. с паршивой овцы хоть шерсти клок (букв. подобно тому, как повернуть гнилой валежник [с целью использовать его]). Эмэх уҥуохтаабыт, этирик түөстээбит — кими эмэ наһаа баттаан, көлөһүннээн ыарыһах оҥорбут. ☉ Довести кого-л. до болезненного истощения (напр., жестоким обращением; букв. сделавший чьи-л. кости гнилыми, груди — ребристой доской [т. е. выступающими от худобы рёбрами])
   ср. монг. өмх ‘гнилой, трухлявый, обветшалый’