аат. Туох эмэ улаханынан (устатынан, туоратынан уонна үрдүгүнэн бүтүннүү) сабардыыр кээмэйэ, тилэри киэбэ. ☉ Объём. Геометрическай кууп сабардама. Уу сабардама. Бэрэбинэ сабардама
□ Балык ууга тимириитигэр хабаҕын сабардама аччыыр, оччоҕо балык өлүү ыйааһына улаатар
Ол балык түргэнник тимирэригэр көмөлөһөр. ББЕ З
Доруобай бараан түөһүн сабардама улахан, иһэ кыра, көҥдөй көхсө уһун, кэтит. ДьСИи

аат. Суон умнастаах, төбөтүгэр үөһэ диэки субуруһан үүнэр кыһыллыҥы күөх өҥнөөх үгүс куоластаах, төрдүттэн үүнэр уһун кэтит сэбирдэхтээх сүөһү сиир ото. ☉ Бекмания (род травянистых растений)
Киэҥ алаас оттонор үөс ходуһата кулун кутуруга, бэттиэмэ, чоокура отунан үүнүү бөҕөтүн үүммүт. М. Тимофеев
Тумуллардаах толоон сыһыыларга тоҕус салаалаах чоокура күөх от долгуйар. ПАК ИК
Мин чугастааҕы Өлөҥнөөх от үрэҕэр чоокура күөх оту тоҕустаах хотуурунан тоҕута силэйэн, биэс уонча суотайдаах хадьымалы таһаардым. КФА СБ

I
аат., эргэр. Баай киһи өллөҕүнэ, кини аймахтарыгар уонна үлэһиттэргэ уҥуоҕун алдьаппакка, мүһэмүһэ түҥэтэргэ анаан өлөрүллэр сүөһү. ☉ Скотина, специально забиваемая для раздачи мяса родственникам и работникам богатого покойника (тушу разделывали на цельные части по суставам, не перерубая костей).
◊ Садаҕа быһыы эргэр. — сахаҕа былыр баай киһи көмүллэригэр тоҕуска тиийэ сүөһүнү өлөрөн, мүһэ-мүһэ бысталаан, онно баар дьоҥҥо түҥэтэн биэрии. ☉ Старинный якутский обычай: при погребении богатого покойника мясо специально по этому случаю забитой скотины цельными частями раздают всем присутствующим (забивали до девяти голов скота и туши разделывали только по суставам, не перерубая костей, что связано с культом умирающего и воскресающего зверя)
Аны садаҕа быһыыта саҕаламмыта: улахан төрүт-уус киһи буолан тоҕус сылгыны үөстээн өлөрбүттэрэ. Далан
Баай киһи өллөҕүнэ хоолдьуга аттаах, садаҕа быһыылаах, кут араартарыылаах. БСИ ЛНКИСО-1938
ср. тюрк. садака, садага ‘жертва; милостыня, пожертвование; поминки; религиозный обряд жертвоприношения’
II
даҕ., фольк. Уһун, кэтит салбахтардаах, күтүр улахан салбах-салбах буолан көстөр быһыылаах (хол., мифкэ кэпсэнэр үс бастаах, икки салаалаах сүдү улахан кутуруктаах моҕой кыылы этэргэ). ☉ Огромный, со многими мощными разветвлениями (напр., о мифическом трёхглавом змее с огромным раздвоенным хвостом). Үс хос бастаах, икки салаа кутуруктаах садаҕа уот моҕой
□ Ылдьаа боруруок оҕонньор, Ыга түллэ кыыһыран, Уот садаҕа саабылатынан Уулаах хара былыттары, Илдьи-тэлэ сынньан, Илин кыйдаан кэбистэ дуу? С. Васильев
[Оҕо хотой кыыл] санаабыт сирин хоту салбар баһа салалынна, садаҕа кутуруга тимиэрийдэ. Эрилик Эристиин

даҕ.
1. Туоратынан киэҥ, иэннээх. ☉ Широкий (большой в поперечнике)
Кэтит кур. Кэтит сарын. Кэтит өрүс.  Хос ортотугар кэтит олох маска тиэрэ түһэн, Уйбаан оҕонньор …… нухарыйа олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Бу өрүс чычаас. Кэтитинэн да киһи өрүс диэн ааттыар сатаммат. Т. Сметанин
2. үрд. Уйаара-кэйээрэ, улаҕата биллибэт киэҥ (үксүгэр дойду, халлаан, муора эҥин туһунан). ☉ Обширный, необозримый, беспредельный, безграничный (обычно о стране, океане, небе и др.)
Килбиэннээх халлааным кэтит иэнигэр, Кини үрдүнэн хоодуот хотой Төгүрүйэтөгүрүйэ чаҥырҕаата. П. Ойуунускай
Муора, эн кэтит киэҥ таһааҥ Муҥкук санаабын киэр үүрдэ. Дьуон Дьаҥылы
Тула уйаара-кэйээрэ биллибэт, оччолорго киһи-сүөһү үөскээн-үөдүйэн иччилии илик кэтит, киэҥ тайҕата иҥиэттэн сыппыта. Н. Заболоцкай
3. көсп., үрд. Бөҕө туруктаах, бигэ, халбаҥнаабат көрүҥнээх (үксүгэр байылыат олох, баай-дуол туһунан). ☉ Прочный, основательный, крепкий (обычно о зажиточном хозяйстве)
Кини киһи да кэп суоруна, кэтит ордуута долгуйан мөхсөн хамсаатаҕына — кыырпах кыра таастар лачыгырыы тоҕуннулар. Ньургун Боотур
Улуу абаҕам — үрдүк Чоочо Киэҥ ыырын киэптээтим, Кэтит баайын үрэйдим. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Үтүө кэскиллээх, соргулаах. ☉ Раздольный, с размахом; обширный
Килбиэннээх кэтит чигдибин Кирдииркиртитэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай
[Баай Барылаах] Киэҥ тэлгэһэ саҕа Кэтит сэксэни тэрийдим! Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэлэр кэрэ кэскилбит иннигэр, Кэтит олохпут туһугар …… Кэннибитинэн кэхтиэхпит суоҕа! С. Зверев
Уһун, кэтит, сырдык суол оҕо дьоҥҥо тыргыллар. Эллэй
♦ Кэтит кэскил (кэскиллээх) — дьоллоох-соргулаах, инники өттүгэр туругурар кыахтаах. ☉ Счастливая судьба, крепкая, надежная счастливая будущность (имеющий счастье в будущем)
Икки атахтаах Кэтит кэскилэ, дьоллоох олоҕо отчут-масчыт, кулут күүһүнэн оҥоһуллубута. П. Ойуунускай
Кэтит кэскиллээх Кэрэ кыыс оҕону кэргэннэниҥ. С. Зверев
Кэтит кэһии — көр кэһии I. Уйгу-быйаҥы олохтоно, кэтит кэһиини тэллэхтэнэ, …… алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас чачыры анньа киирдиннэр. Ньургун Боотур. Кэтит суолун кэһимэ (уһун суолун оймоомо) фольк. — улуу, сүдү уонна кутталлаах киһиэхэ (бухатыырга) мэһэйдэһимэ, суолугар туора турума. ☉ Не переходи его широкую дорогу (не перебегай его длинную дорогу — формула-предупреждение об опасности противиться грозным, сильным богатырям)
Кэтит суолун Кэспэт буолуҥ, Уһун суолун Оймообот буолуҥ. П. Ойуунускай. Кэтит (кэнчээрилээх) уруулаах (киэҥ аймахтаах) фольк. — дириҥ силистээх, киэҥ улахан халыҥ уруулаах-аймахтаах (онон өлөн-охтон биэриэм суоҕа диэн этэр олук). ☉ Имеющий большую родню, глубокую родословную (фольк. формула, обозначающая, что с говорящим не просто справиться, что он не пропадет)
Мин диэтэх киһи эн эрэйдээх курдук буолуом дуо? Киэҥ аймахтаах, кэтит уруулаах киһибин. Ньургун Боотур
Доҕорум …… кэтит кэнчээрилээх буолууһуккун! П. Ойуунускай