туохт.
1. Дириҥник тыыныталаан, искиттэн уһун-уһуннук салгынна үрэн таһаарталаа (хол., ыалдьан). ☉ Тяжело вздыхая, делать продолжительный выдох (напр., от боли)
Элбэх киһи үмүөрүһэн тиийбиттэригэр, биэ өрүтэ уһуура-уһуура, төттөрү-таары сиэлэн кынтаһыйда. Күннүк Уурастыырап
[Токоно оҕонньор] Хамсатын хаһан хачыгыратта, Уохтаах табаҕы уурунан, Убаҕас унаар буруону Уһууран таһаарда. С. Васильев
Яков кыайан утуйбата, хата, мөхсөн, уһууран, оронугар эргийбэхтээн киирэн барда. Н. Заболоцкай
2. Буруонан биитэр итиинэн оргуйа олор, сырылаччы үр. ☉ Обдавать паром, жаром
Уот хараҥа халлааны иҥсэлээхтик салаамахтаан, уһуура турда. Софр. Данилов
[Эһэ] бастаан сааны сэрэнэн-сэрэнэн сытырҕалаан көрдө, уотунан-күөһүнэн уһууруо, дэлби ыстанан тыаһыа диэбиттии туттар. Р. Кулаковскай
Бронепоезд субу кэлбит, сурдургуур, бурдургуур, уһуурар. Д. Кустуров
3. Үрэр курдук уһуутуур тыаһы таһаар (хол., тыал). ☉ Поднять гудящий шум (напр., о ветре)
Халыан холорук хаһыыран, Хаҥыл биһикпин хачайдаабыта, Омуннаах буурҕа уһууран, Оттоох уйабын бигээбитэ. С. Васильев
Киэҥ туундараҕа Муустаах байҕал кимиэллээхтик да уһуурар буолар эбит. А. Сыромятникова
Кыыдааннаах тымныынан хаарыйан Бусхаат тыал уһуура да турдун — Ийэлии итиитик айхаллаан Көрсүөҕэ хотугу мин дойдум! П. Ламутскай (тылб.)
◊ <Кутаа уотунан> өрө уһуур — күлүбүрүү умайа-умайа өрө көтөн таҕыс. ☉ Полыхая, взвиться, взметнуться вверх (о пламени)
Маҥнай Везувий үрдүнэн хара буруо халлааҥҥа тиийэ өрө уһууран тахсыбыта. Н. Якутскай
Массыына хара тордох буруонан бургучуйда, онтон эмискэ иһиттэн сүүнэ улахан кыһыл төлөн өрө уһууран таҕыста. И. Никифоров
Аракыаталар тыаһаанууһаан, уот оноҕос буола өрө уһууран, хараҥа халлааҥҥа өрө харбаһан тахсаллара. И. Федосеев
[Кыргыһыы кэмигэр] кутаа уотунан өрө уһууран, дьиэлэр сууллаллара, тыас-уус, буулдьалар быысталы биэрбэккэ чыыбыгырас тыастарыгар киһи арааран өйдүөх буолбатах. А. Бэрияк
ср. тюрк. уч ‘парить’

I
туохт.
1. Устаҕынан улаатан ис. ☉ Становиться длиннее, вытягиваться, растягиваться в длину
Саҥа уһаан эрэр күөх от, оҕус тыынарын абааһы көрөн аһарар курдук, үрэл-үрэл гынан биэрэр. Күннүк Уурастыырап
Сыарҕа суола быыстала суох сыыйыллан, уһаан истэ. М. Доҕордуурап
Онно күөх да күөх иирэлэр Уһуу, нуоҕайа үүнэллэр. Итиэннэ ырыа чыычаахтар Эргиччи өрүү элбэхтэр. И. Эртюков
2. Уһуннук, өр кэмҥэ буол, бар (хол., кэми этэргэ). ☉ Длиться, затягиваться (напр., о времени)
Никиитэ туһугар үс ый үс сыл курдук уһаан, хаһан да буолбатах салгымтыалаах сайын ааспыта. Н. Лугинов
Кэпсэтии улам кэҥээн, уһаан, субу сибилигин тирээн турар боппуруоска хабааннаах буолан истэ. В. Протодьяконов
Өймөкөөҥҥө кыһын уһуура биллэр сир, ол да буоллар, быйыл манна саас олус хойутаата. Н. Заболоцкай
3. Ханна эмэ уһуннук сырыт, өр буол, тардылын. ☉ Находиться, оставаться где-л. дольше, чем нужно, задерживаться
Ньукуу атыыһыт уонна Бэдэр Харах кинилэр үүтээннэригэр уһаабыттара. И. Гоголев
Суоппуйа уһаабат, сотору кэлэр уонна кырбас-кырбас буспут уҥуохтаах ынах этэ аҕалбытыттан бэрсэр. С. Маисов
Сайын мин туох эрэ наадаҕа кэлэн, Дьокуускайга уһаабытым. Венера
4. көсп., кэпс. Өссө да уһуннук олор. ☉ Прожить дольше, чем кто-л. Арай, кыыһа кэлэригэр тиийбит буоллун! Төһө эрэ үөрэр, дьоллонор этэ, баҕар, биир эмэ сыл уһуо эбитэ буолуо. М. Попов
Оҕонньор эрэйдээх, оронугар сытыарбыттарын кэннэ уһаабатаҕа. С. Маисов. Оо, оҕонньор эрэйдээх бииргэ кырдьыбыт доҕоруттан хаалан уһаабатах. НТП ТББ
5. тыл үөр. Биир дорҕоонунан эбиллэн биэрэн, уһуннук иһилин (аһаҕас дорҕоону этэргэ). ☉ Удлиняться (о гласном звуке)
Аһаҕас дорҕоон уһаатаҕына уонна дьуптуонунан солбуйдахха, олох атын тыллар тахсаллар. КИИ СТ-2
Аһаҕас дорҕоон уһаатаҕына, тыл суолтата уларыйар эбит диэн түмүккэ кэлэллэр. КИИ МКТТҮө
♦ Буруота уһаабыт — уһуннук олор, уһун үйэлэн. ☉ Жить долго, отличаться долголетием
Кытаат, биэбэкэм, бука диэн кыһан, сатаатар оҕолорум буруолара уһаатын. М. Доҕордуурап
Илиитэ уһаабыт көр илии. «Баҕар, илиим уһаатаҕына, соҕотохто кур түү курдук анньан кэбистэхпинэ — ыт курдук өлөн хааллаҕына, туһам туох буолуой?» — дии санаата. Ньургун Боотур
Эн холбос, биһигинэ суох ыттыы өлүөҥ, бассабыыктар илиилэрэ уһаан турар. И. Никифоров
Кэннэ уһаабыт (ырааппыт), иннэ кылгаабыт (чугаһаабыт) — иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> диэн курдук (көр илин I). Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, Кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс. Соно уһаабыт кэпс. — тиийинэр-түгэнэр буолбут, байылыаттык олорор, кыаҕырбыт. ☉ Жить в достатке, быть обеспеченным, разбогатеть
Суох, син биир үрүҥ күн үтүөтүн көрө иликпин, син биир сонум уһаабат, оһоҕоһум сонообот. Суорун Омоллоон. Тыына уһаата көр тыын II. Киһилэрэ онтон ыла тыына уһаан, үтүөрэн киирэн барбыт
◊ Күн уһаата (уһуур) көр күн
Ити аата, дьэ, күн уһаан, саас чугаһаан истэҕэ. Н. Лугинов
Саас күн ылаарыччы уһаан, дьиэ иһэ дьэҥкэрэ сырдаан, киһи көхсө-быара дьэгдьийиэх курдук буолан турар. Эрилик Эристиин
Сааһыары күн уһаан, халлаан дьэҥкэрбититтэн Амма хайалара туналыһан көстөллөр. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк., тюрк. уза ‘тянуться’
II
уһаа айах көр айах II
Лочугурас ойуулаах Уһаа айаҕы Уустуктаан субуруттулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уһаа айах — маһын сааһа туруору гына хаһан оҥоһуллубут кымыс иһитэ. СНЕ ӨОДь
Уохтаах кымыһы Ойуулаах удьаанан Уһаа айах аайы куттулар. ГНА ТС

туохт. Уһуу-уһуу кылгаан көһүн. ☉ Быть, казаться то длинным, то коротким, вытягиваться-укорачиваться
Бэл, күлүгүм хааман истэхпинэ, Остуоруйа аптааҕыныы уһууркылгыыр. И. Гоголев
Хаас моонньо, тумса, кыната уу долгунугар уһаан-кылгаан ибигирии хамсаата. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Улам уһаан, кэтирээн, кэҥээн бар. ☉ Постепенно удлиняться, становиться шире
Сэттэ уон үрэх сиэлэн-хааман дьигиһийэн киирэн уһаан-кэҥээн, сир ийэ буолан сириэдийбит эбит. Ньургун Боотур
Кэрэ кэлим түһүлгэбит Уһаан-кэҥээн истин, Налыы, дабаан аайыттан Нарын, наскыл налыйдын! С. Зверев
Туруйалаах хочото, онон-манан бүгүйэх буолабуола, уһаан-кэҥээн бара турар. В. Протодьяконов
2. көсп. Туохха эмэ тардыллан, өр буол, сырыт; уһуннук буол. ☉ Задерживаться (о ком-л.); затягиваться (о чём-л.)
Дууһа баһынан төлөнөр нолуогу түһэрбиттэрин этэн мөккүстүлэр, онон кэпсэтии уһаан-кэҥээн барар чинчилэннэ. Болот Боотур
Биһиги Сенябыт ыксаатаҕына өссө бытаарар, ыгылыйдаҕына, дьэ, наҕылыгар түспүттүү, уһаан-кэҥээн хаалар дьиибэ кыдьыктаах. Н. Лугинов
Бу дьыаланы эрдэ, уһуу-кэҥии илигинэ, ирдэһиэххэ наада. «Кыым»

туохт.
1. Уламулам уһаан, тэнийэ тарҕан. ☉ Тянуться вдаль и вширь
Кини иннигэр Лоҥкууда үрэх, сырҕан эһэ арҕаһын түүтүн курдук, хара ыарҕанан бүрүллэн уһаан-тэнийэн сытта. М. Доҕордуурап
2. көсп. Тугу эмэ оҥоруохтаах кэмҥин аһара бар, олус уһуннук оҥор. ☉ Делать что-л. очень долго, затягивать
Эрдэттэн сатаан былааннаммат араатар буоламмын, мин уһаан-тэнийэн, итийэн-кутуйан бардаҕым буолуо. Амма Аччыгыйа
Григорий Иванович кэпсээнэ уһаан-тэнийэн истэ. П. Филиппов
Ыалдьыт сэһэнин-сэппэнин саҕалыахча-саҕалаабакка олус уһаан-тэнийэн бараары гыммытыгар, дьиэлээх киһи тулуйбатах-тэһийбэтэх. С. Маисов

тыаһы үт. туохт. Уһуурар, чуһуурар тыаһы таһаар. ☉ Производить тонкий, режущий слух звук, свист, свистеть. Буулдьа тыаһа уһууран-чуһууран олорор

1) удлиняться, становиться длиннее; уолбут уҥуоҕунан уһаабыт наш сын вытянулся, стал выше ростом; 2) удлиняться, становиться продолжительнее; затягиваться; күн уһаата дни удлинились; уоппускабыт уһаата отпуск у нас увеличился; мунньах уһаата собрание затянулось.

пыхать, обдавать (жаром, огнём).