туохт. Улаханнык тыаһаан-ууһаан сабыта сырбат (чаҕылҕан, холорук туһунан). ☉ Трещать, грохотать, ударять с треском (о громе, молнии, вихре)
Паровоз айаныгар киирэн, дохсун тыал дапсыырданан, улам түргэтээн, үөрэн-көтөн, үлүһүйэн барда. Амма Аччыгыйа
Халлаан хайыта барыах хабараан этиҥэ Хатан чаҕылҕан дапсыырданан хабырдык эттэҕинэ, кэтэһэ иһийэрбит. М. Ефимов
[Соноҕос] Туйаҕын тыаһа Ньиргиэр этиҥнии ньириһийдэ, Холлоҕостоох уотунан уһуурда, Сааллар чаҕылҕан дапсыырданна. П. Ядрихинскай

сыһ. Уһун баҕайытык; уһуннук төхтүрүйтэлээн. ☉ Долго, протяжно; подолгу
[Өлөксөй] Остуолга бүк түһэн олордо, Уһун-уһуннук уһуурда. С. Васильев
Анфиса өр саҥарбакка, аан хоско дьыбааҥҥа дьылыйан, уһун-уһуннук Аркадий диэки көрүтэлии олорбута. Н. Габышев
Ася дьиибэргээбиттии эрин, онтон мин сирэйбин уһун-уһуннук көрүтэлиир. «Чолбон»

аат дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ ыраах түгэх өттүнэн буоларын бэлиэтииргэ туттуллан, чопчу суолталаах миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Употребляется при обозначении чего-л., по отдалённым, глубинным местам которого совершается действие, и выражает конкретно-пространственные отношения (по отдалённым местам)
Улуу муоралары Улаҕаларынан урбачыйан, Киэҥ сирдэри Кэтэхтэринэн тэлэкэчийэн, Омук-омук сидэрин Уорҕаларынан оломноон [баран өлбүппүт ордук]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Улуу дойдуну Улаҕатынан Уһуурда. С. Данилов
Орто дойдуну улаҕатынан Улуу кыайыыны уруйдуур Ураа ньиргийдэ. С. Васильев
2. Хайааһын ким, туох эмэ кэтэх өттүнэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении чего-л., вдоль дальней, задней стороны которого совершается действие (за). Сайылыкка бу күөлү улаҕатынан барыллар
□ Тиэргэннэрин улаҕатынан ааһар кыракый аппа талаҕар чыычаахтар чыбыгыраһаллар. Н. Якутскай

аат дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ орто чааһынан оҥоһулларын бэлиэтээн, чопчу миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает конкретно-пространственные отношения, управляя винительным падежом и употребляясь при обозначении предмета, в средней части которого совершается действие (посередине, по)
Сол күн бэрэссэдээтэллээх суруксут охсуспуттар үһү диэн …… сис тыалары ортолорунан, алаастары үрдүлэринэн, үрэхтэри усталарынан, балаҕаннар, сайылыктар аайы хоп-сип, тыл-өс тарҕана түспүт. Күндэ
Биһиги эмиэ биир суол устун паарканы ортотунан баран истибит. Амма Аччыгыйа
Тарбыйах, ынах маҥырыырын истээт, ийэм ыҥырдаҕа дии санаан, алааһы ортотунан, бэттэх, тиэргэн диэки, сүүрэн тэбинэн испит. Суорун Омоллоон
Ол бадарааны ортотунан олохтоохтор оҥорбут суоллара баар эбит. М. Доҕордуурап
2. Хайааһын туох эмэ нөҥүө оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, через который совершается действие (через, сквозь)
Оннооҕор, Дайыыла, ликбез эрэ үөрэхтээх, нэһиилэ ыскылааттаан ааҕар-суруйар киһи, ааспыт сэриигэ кутаа уот бөҕөнү ортотунан ааһан, хайҕал бөҕөнү хайҕанан, уордьаны, мэтээли түөһүгэр килэччи иилинэн кэлбитэ ээ. Софр. Данилов
Мин сырыттым, тыалы тыыран, силбиги кэһэн, Умайар куйаас күннэри ортолорунан туораан. С. Данилов
Ууну-хаары ортотунан Уһуурданнар-кыһыырданнар, Куорат дьоно, тахса-тахса, Куугуната турбуттара. Күннүк Уурастыырап
Тумуроваҕа дьону ортотунан тиийэн кэлэр. А. Фёдоров
3. Хайааһын буолар эйгэтин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении среды, зоны совершения действия (среди, под)
Дьону ортотунан дьоруолаан сырыттахха, көрбөттөр, Саһыаҥ-кирийиэҥ да, булбуттара баар буолуо. Амма Аччыгыйа
Хас да мүнүүтэ устатыгар ытыс тыаһа куугунуу турарын ортотунан өрөбөлүүссүйэ ырыалара ньиргистилэр. Эрилик Эристиин
Уоллаах кыыс бороҥурбут дьиэлэрдээх Ленин проспегынан иккиэйэҕин ардаҕы ортотунан хаамсан иһэллэр. Л. Попов
4. Хайааһын оҥоһуллар үрдүгүн бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении чего-л., по средней высоте которого совершается действие (по середине, по среднему уровню)
Киһилэрэ толоон хоту бүүрүгэр тиийэн, титириктэри ортолорунан буола наһаа үрдээн көстөн баран, мэлис гынан хаалла. Амма Аччыгыйа
Арай тэҥкэ тииттэри ортотунан тас үөһэ тутуһан кубалар көтөн тылбаарыҥнаһан иһэллэр. Т. Сметанин

I
туохт.
1. Оргууй аҕай биир тэҥник сыыйылла үөһэ диэки уһун (хол., буруо, туман туһунан). ☉ Медленно и плавно подниматься вверх (о дыме, тумане)
Алаас тула өттүттэн түптэ буруота унаарбыт. С. Данилов
Тарпыт табахтарын буруота үрдүлэригэр кыра былыт буолан, унаара устаҥныы сылдьар. А. Сыромятникова
Онно-манна отуулар күкээркэй буруолара күөх халлааҥҥа унаара уста турдулар. А. Бэрияк
2. Чараас буруонан бүрүллүбүт курдук тунааран көһүн. ☉ Подёрнуться лёгкой дымкой, туманом
Оччоҕо ол көстөр мырааммыт Күөх торҕо өҥүнэн унаарыа. Күннүк Уурастыырап
Унааран көһүннэ ахтар сайылыгым, Түптэтин буруотунан өрө күдээрийэн. Л. Попов
Күөх төлөн тунаарар Кэрии тыа кэтэҕэр Солко долгуннуу унааран Ситтэ сир симэҕэ. Баал Хабырыыс
3. Кыра тыалтан чуумпутук, холкутук, нус-хас долгулдьуй (уу ньуурун, үүнээйи туһунан). ☉ Спокойно, безмятежно колыхаться от лёгкого дуновения ветра (о водной глади, о растениях)
Ол үрэх уҥуоргу өттө урут бүтүннүү араҕас көмүс подсолнуҕунан, сэлиэһинэй бурдугунан уйаара-кэйээрэ суох унааран олорор буолара. Суорун Омоллоон
Онно, сыһыы толооҥҥо Бурдук буһан саһарда, Долгун курдук унааран Оргууй аҕай тыалырда. С. Васильев. Өрүстэрдии унаара Үрэх уута устар. Н. Туобулаахап
4. Киһи хараҕа ыларын тухары киэҥнэлэмэн буолан нэлэһийэн сыт (киэҥ иэннээх сыһыы, толоон, халлаан туһунан). ☉ Занимать необозримое широкое пространство, простираться
Устатаулаҕата көстүбэт Унаарар Улуу киэҥ сыһыы Айгыр налыр киистэлээх Аарыма Арыы дууп ойуур. С. Васильев
Баар буолбут ыраах саҕахха Тиийэ унаарар бааһына. Бу кэлэн күндээрийэр харахха Буһан эрэр бурдук долгуна. Р. Баҕатаайыскай
Халлаан, көҕөрө унааран, үрдүк да үрдүк. П. Аввакумов
5. көсп. Наҕыл, холку куоласкынан саҥар. ☉ Говорить спокойным, мягким голосом
«Суун, Тиихээн, чэйдиэхпит, бастакы оҕурсуу амсайыахпыт», — Мотуруона кулгааҕы сымнатар намыын саҥата тэпилииссэ диэкиттэн унаарда. Э. Соколов
6. көсп. Бытааннык, холкутук, аа-дьуо аас, уһун (күн-дьыл туһунан). ☉ Медленно, неторопливо идти, течь, тянуться (о времени)
Ол күнүм унааран бүппүтэ, Билигин эн суоххун, дьэ, сэгээр. Эллэй
Эйэ илгэтинэн тыынар, Күөх саас сыллара унаардыннар. И. Эртюков
Сүрдээх үчүгэй түүл курдук Ол саас унааран ааспыт. Баал Хабырыыс
7. Туохтан да ымыттыбат, долгуйбат курдук холкутук туттан тугу эмэ гын. ☉ Делать что-л. спокойно, безмятежно, бесстрастно
Сүрэҕи нүөлүтэ көрөр Сүрдээх үчүгэй харахтар Уоттарын сахпакка эрэ Унаара көрөр буолбуттар. И. Эртюков
II
1. даҕ.
1. Устата-улаҕата көстүбэт, тунаарыйа дьиримнээн көстөр. ☉ Широкий, ровный, простирающийся вдаль, подёрнутый лёгкой дымкой
Унаар байҕал обургу Уотунан өрө уһуурда, Оонньуу-көрүлүү долгуйда. Эллэй
Уҥуоргуттан иһэр киһи Отон саҕа оччоон көстөр Кэтит унаар хочотугар Кэбиһии бара турар. Д. Апросимов
Мин бэйэм да билбэппин, Ол унаар толооннортон Ордороро сүрэҕим Улуу тойон Мүрүнү. Дьолбут к.
2. Уһун, субурхай. ☉ Длинный, протяжённый
Унаар саламаны тартылар. П. Ойуунускай
Түүлээх дөлөҕөһүн сэлэтин Төргүүтүгэр баанна. Тоҕус былас уһуннаах Унаар салама улкумдьутун тутуурданна! Саха фольк. Лоҥкууда бөһүөлэк унаар уһун уулуссатын кылбаа маҥан остуолбалар кырылаччы туран киэргэттилэр. М. Доҕордуурап
3. Биир тэҥ холкутук, бытааннык үөһэ диэки тахсар (буруо, туман туһунан). ☉ Поднимающийся вверх медленно и плавно; спокойно, мягко курящийся (о дыме, тумане)
Ыылаах тиэргэн ыраатта, Дьоллоох тиэргэн тунуйда, Унаар түптэ олохсуйда. Саха нар. ыр. II
Саах сыбахтаах Саха туруору балаҕана Оҥкучах алаас үрдүгэр Унаар буруону субуйда. С. Васильев
4. Туох да сүпсүлгэнэ суох, холку, чуумпу, сынньалаҥ (хол., киэһэ, түүн, күн-дьыл туһунан). ☉ Тихий, спокойный, без суеты и тревог, размеренный (вечер, ночь)
Тыалар, сирдэр тыын ыланнар Унаар түүҥҥэ Уһун күҥҥэ Наҥнастылар, Налыстылар. И. Эртюков
Уоттаах куйаас уостуута, Унаар киэһэ буолуута Тиэргэннэргэ субуйбут Буруо сыта тунуйбут. С. Тимофеев. Оҕо аймах мунньустар Күөх айылҕа тапталыгар, Уонна үрүҥ түүн устар Унаар солко туналыгар. А. Бурцев
5. көсп. Өр кэмнээх, уһуннук турар (хол., уһун куйаас туһунан). ☉ Продолжительный, долгий (о жаре)
Үтүө дьыл өҥөйдө, Унаар куйаас оонньоото, Күдэн куйаас көрүлээтэ, Сиэрэй сэбирдэх силигилээтэ. Саха фольк. Улуу дойдум уһуктубут, Оһуор ойуу хамсаабыт, Унаар куйаас уолуйбут. С. Зверев
Унаар куйаастар буолаллар, Уһун ардахтар куталлар. С. Васильев
6. көсп. Наҕыллык иһиллэр, бытаан, холку, нарын (ырыа, муусука туһунан). ☉ Протяжный, медленный, тягучий (о песне, музыке). Иэйиим күөдьүйэн, күүһүрэн, Курус да буоллар дьол түстээх Унаар ырыа үөскүүр аргыый. Түһүлгэҕэ т.
2. аат суолт.
1. Салгын сылыйан саҕах, халлаан буруолаах курдук буолан тунаарыйан көстүүтэ. ☉ Лёгкая дымка, синеватый (иногда сизый) туман, появляющиеся с наступлением тёплых дней, марево
Тыа мутукчата ситэн, хойдон, айылҕа күөх унаарынан киэркэйбит. Амма Аччыгыйа
Билигин саас саамай үчүгэй кэмэ — сир дойду ситэн-силигилээн, күөх унаар урсуҥҥа сууланан, уста-долгуйа турар. А. Бэрияк
Халлаан кытта көҕөрүмтүйэ тунаарбыт. Кырдьаҕастар унаар түспүт диэччилэр. Быһата, сааскы салгын самнаархай кэмэ. Ити аата саас кэлиитэ. ВН СС
2. Киһи хараҕа ылар бараммат биир көстүү. ☉ Безбрежные дали, необозримо широкое пространство
Өртөн ыла эриэккэс Биир баҕа санаалаахпын, Аарыма бэс буоламмын Лена чэлгиэн унаарын Харабыллаан, манаан туруом. Н. Тобуруокап
Хамсаабат тунал салгын, Долгуйбат уу унаара, Үчүгэйиэн ыам ыйын Киэһэтэ сиргэ баара! И. Гоголев
ср. монг. унийар, бур. уняар ‘дым; дымка, туман, марево’