м. 1. (птицы, самолёта) өрө көтүү, көтөн тахсыы; 2. перен. өрө кетүү, ере кыы-райыы; взлёт фантазии фантазия ере кетүүтэ.

с. 1. (мысленное представление) санааһын, санаан көрүү, баар курдук санааһын; живое воображение субу баар курдук санаан көрүү; 2. (творческая фантазия) санаа, өй.өйууһа; 3. (домысел, плод фантазии) өйтөн булуу.

аат. Поэзия поэт бэйэтин ис санаатын, иэйиитин этэн суруйар көрүҥэ. ☉ Вид поэзии, выражающий чувства и переживания поэта, лирика. Таптал лиирикэтэ. Гражданскай лиирикэ.  Ааҕааччылар П. Тобуруокап нарын уонна уйан лиирикэтин кини ис дууһатыттан иэйэн суруйарынан, бараммат-хороммот фантазиятынан уонна юморынан, хоһоонун чочуллуутунан билэллэр. «ХС»
Биэриим мин күндү бэлэхпин Бу лиирикэм кинигэтин. Баал Хабырыыс

сыһ.
1. Сыыспакка, сыыспат гына (ыт). ☉ Метко, без промаха (стрелять)
Үчүгэй сирэ оройуон үрдүнэн биир бастыҥ бултаах, үчүгэй булчуттардаах сир. Кинилэр бэргэнник ыталларын, көхтөөхтүк бултуулларын ол сааскы кус «арда» көрдөрбүтэ. Н. Заболоцкай
Биһиги зенитчиктэрбит ол көтөр абааһылары бэргэнник табан түһэрэллэр. ССС
Тоороной күн туратура Тоотоҥноон тыаҕа бултуура. Бэркэ баһылаабыт кини Бэргэнник ытар идэни. П. Дмитриев
2. көсп. Хомоҕойдук, уус-ураннык (эт). ☉ Метко, складно, красноречиво (сказать, говорить)
Таабырыҥҥа, норуот фантазиятын киэргэтиэн баҕардаҕына, бэрт чугастааҕы дьиэ эргиннээҕи да суолу, бэргэнник хоһуйан таһаар. Саха фольк. [Семен Никифоров] табыллыбыт айымньыларыгар геройдарын психологиятын дириҥник, бэргэнник арыйан көрдөрөр, кинилэр ис туруктарын итэҕэтиилээхтик ойуулуур. Софр. Данилов
Чаҕылхай Максим Аммосов диэн бэргэнник сыаналаабыта бэйэтин ииппит, үөрэппит уолун Емельян Ярославскай. П. Филиппов

туохт.
1. Кэҕин, кэлбэт буол, кириргээ (итэҕэл өйдөбүлүнэн, Байанайы санаатын тугунан эмэ кэҕиннэрдэххэ, булт тосхойбот буолан хаалар). ☉ Прекращаться, переставать ловиться, попадаться (вследствие нарушения каких-л. связанных с охотничьими поверьями запретов — о дичи)
Мин тымтайдаах балык үрдүгэр хаһыытаатахха, балык ханнан быһыкка киирбэт диэни бэркэ билэбин. В. Иванов
Хара тыаны эймэтимэ — булдуҥ ханныа. КОК
Хат дьахтар булт баһын сиэтэҕинэ, булчут булда ханныахтаах. А-ИМН ОЫЭБЫ
2. Тохтоон, уурайан хаал. ☉ Прерываться, прекращаться, затихать
[Киһи] Барыны кыайар баҕатын Фантазиятын харбааһына Ханнан хаһан даҕаны Хааччахтанан хаалыа суоҕа. Күннүк Уурастыырап
Ыллаан иһэн ханнар арыт Күөх алар күөрэгэйэ. М. Ефимов
Ньургустаана Доҕойдоонобу утары көрөн, тугу эрэ хардарыах курдук буолан иһэн, ханнан хаалла. «ХС»

1. аат.
2. Баары соруйан токурутан көрдөрүү, албын. ☉ Ложь, неправда, обман
   Марыына миигин таптыыра сымыйа буолбатах. Н. Неустроев
   Итинник дойҕохтору истэ-истэ, маҥнай мин өһүргэнэн, туос сымыйаларын дакаастыахпын санаталыырым. Софр. Данилов
   «Сымыйа да буоллар төлөөн көрүөҕүҥ», — диэн биирдэстэрэ хаһыытыыр. Эрилик Эристиин
3. Сыыһа өйдөөһүн, алҕас санааһын, бутуллуу. ☉ Заблуждение, неправильное, неверное представление, ошибка
   Булчуту тыаҕа сылдьара буолуо диэбиттэрэ сымыйа эбит. Софр. Данилов
   Суор өлүгүнэн эрэ аһылыктанар диир сымыйа. И. Федосеев
   Фантазия олохтон адьас тэйдэҕинэ, холобур, эрэлиигийэ итэҕэлигэр оҕуттаҕына, кини туох да оруна суох, сымыйа буолар. Г. Васильев
4. даҕ. суолт. Алҕас, сөбө суох, сыыһа (буруйдааһын, сурах). ☉ Ложный, неправильный, ошибочный (напр., обвинение, слух)
   Нариччаан ытаатар уонна дьүөгэ кыргыттарыгар андаҕайдар да — ким да эрэммэт, сымыйа сурах кулахы курдук сыыла сылдьар, сытын тарҕатар. Н. Габышев
   [Ааныка:] Саҥа үүнэн, улаатан эрэр оҕону сымыйа суолунан киртитэ сылдьар дьоҥҥо-сэргэҕэ сэттээх буолуо дии саныыбын. С. Ефремов
   Ыстапаан санаан көрдөҕүнэ, соһумар үөрүү уонна сымыйа да буолуон сөптөөх. И. Никифоров. Утар. кырдьык
   ср. кирг. шубурт ‘врать’, чув. суйа ‘сложный’

туохт. Тугу эмэ олус кэрэхсээн, умсугуйан, тартаран туран оҥор, гын. ☉ Делать что-л. увлечённо, азартно, с огоньком
[Костя:] Фантазия диэххэ дуу, баҕа санаа диэххэ дуу — баар. Туохха да аралдьыйбакка, уу чуумпуга үлүһүйэн туран үлэлээбит киһи. И. Семёнов
Кини [Өксөкүлээх Өлөксөй] төрөөбүт норуотун тылын, тылынан уус-уран айымньытын, араас итэҕэлин, битин-билгэтин, сиэрин-сигилитин, үтүө үгэстэрин үлүһүйэн туран үөрэппитэ, чинчийбитэ. «ХС»
«Олус булка үлүһүйдүгүт!» — Баһылай сөбүлээбэтин биллэрэ олордо. «ХС»
△ Туохха эрэ дьулус, тугу эрэ ситиһэ сатаа, эккирэтис. ☉ Стремиться к чему-л., гнаться за чем-л., добиваться чего-л.
Үпкэ үлүһүйэн, Үтүө быһыыларын, Үҥсэр сууттарын Өйдүөбэт буоллулар. Өксөкүүлээх Өлөксөй. Үчүгэй туспа бырайыак олус аҕыйах, үксүгэр типовой, серийнэй тутуунан үлүһүйэбит. Н. Лугинов
Инникитин аны эн саҥаны киллэрэ сатааһынынан ордук үлүһүйбэккэр сүбэлиибин. В. Яковлев
ср. туркм. өлүшмек ‘жадно набрасываться на что-л.’

I
аат.
1. эргэр. Тугу эмэ киһи бэйэтин санаатынан таайан көрүүтэ. ☉ Догадка, предположение.
2. поэт. Киһи тугу эмэ өйүгэр оҥорон санаан көрүүтэ, санаата (сүнньүнэн тардыы ф-гар тут-лар). ☉ Воображение, (творческая) фантазия (употр. обычно в ф. принадлежности). Ыллыыр ырыам ыллыгын Ыралаахтык ылыныҥ, Саҥарар саҥам сабаҕатын Сайаҕастык сабаҕалааҥ. Саха нар. ыр. II
Санаатын сабаҕата тиийбэтэх, Ыралаан да кыайан билбэтэх Биһиги кэммитигэр эр бэрдэ [Манчаары] Хата бу көтүтэн кэллэ. М. Ефимов. Саныыр санаабыт сабаҕата тиийбэтэх Сайаҕас кэммит, өссө төгүл эҕэрдэ! Р. Баҕатаайыскай
ср. монг. шавга ‘жребий’, каракалп. шамалаў ‘предположение, догадка’
II
1. аат. Мас силиһэ саҕаланар муҥутуур суон төрдө. ☉ Толстый комель дерева
[Алтынньы ый хотун] Тэллэх тыалары Чэргээбэйин тэбээбит. Сатыы тыалары Сабаҕатын сахсыйбыт. Саха нар. ыр. I
2. даҕ. суолт. Күтүр улахан, баараҕай. ☉ Огромный, здоровый
Саар дьахтар саҕа Самнан биэрбэт сабаҕа былас саргыланыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй. Сабаҕа дойду салгына Санньытаары гыммытын Санаам таайдаҕа дуу… А. Софронов
Саҥа оҕону кытта Саллар сааһын тухары Сабаҕа тиит саҕа Саргы бөҕө дьайыҥнастын! Софр. Данилов
Үөр оҕолор сырсан иһэллэрин курдук Сабаҕа хара ыарҕалара Сандааран көһүннэ. Д. Говоров
ср. тюрк. сап, сабак, һабак ‘стебель’

даҕ. Баар чахчыны ханнык эмэ уобарас көмөтүнэн айымньылаахтык хоһуйан көрдөрөр (ускуустубаҕа сыһыаран этэргэ). ☉ Художественный
Өс хоһооно уус-уран, киэбэ сытыы, дьэҥкэ буолан …… ордук киһи өйүгэр тутуллумтуо. Саха фольк. Ыччат уус-уран куруһуокка кыттан өй-санаа, дууһа иэйиитин, эстетическэй сылаанньыйыыны ылар. «Кыым»
◊ Уус-уран айымньы – суруйааччы айбыт, олоҕу, баар чахчыны уобарастаан көрдөрөр айымньыта. ☉ Художественное произведение
Уус-уран айымньы сыаннаһа ахсаанынан эрэ мээрэйдэммэт, кини сыаннаһа кини хаачыстыбатыгар баар. П. Ойуунускай
Саха литературатын күөх кырса — саха норуотун талаана, кини кынаттаах фантазията, кини уус-уран айымньыта. С. Васильев. Уус-уран литература — олоҕу, киһини, тулалыыр чахчыны уустаан-ураннаан, уобарастаан хоһуйар тылынан ускуустуба айымньылара. ☉ Художественная литература
Норуот остуоруйата уус-уран литература сайдыытыгар сабыдыала эмиэ улахан буолар. Саха фольк. Уус-уран литератураҕа тыл көспүт суолтата үгүстүк туттуллар. ПНЕ СТ
Египет папирустарын ааҕаннар, учуонайдар былыргы Египеккэ уус-уран литература баар эбитин билбиттэрэ. КФП БАаДИ. Уус-уран тыл — олоҕу, баар чахчыны уобарастаан хоһуйар тыл (уусуран литератураҕа). ☉ Художественное, поэтическое слово
Олоҕу уус-уран тылынан …… Суруйар идэ диэн Судургу буолбатах Ыраахха ыҥырар ыралаах, Ырыарар сындаалаах, Дабааннаах, түһүүлээх Чахчылаах ыар айан! Күннүк Уурастыырап
Урааҥхай уус-уран тыла Устар ууну сомоҕолуур. Баал Хабырыыс
[Ырыаһыт] бэйэтин уус-уран тылынан дьоҕурдаан хоһуйан, кэрэ куолаһынан ыллаан, бар дьону саататар. Эрилик Эристиин. Уус-уран тылбаас — уус-уран литература тылбааһа: суруйуу уобарастыыр күүһүн атын омук тылынан биэрии. ☉ Художественный перевод. В.В. Державин «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону тылбаастааһына — уус-уран тылбаас

I
туохт.
1. Туттуллан бүт; бүтэн хаал. ☉ Израсходоваться, истратиться полностью
Ыстыыр ыстыыр да аһыыра биллибэт, хата, тииһэ баранар баар үһү (тааб.: кыраабыл). Саамай улахан эрэй – табах бараммыта. Амма Аччыгыйа
Кинилэр аһыыр астара баранан, ыалы кэрийбиттэрэ ый кэриҥэ буолла. И. Гоголев
Кыһыны быһа муспут харчыбыт таах-сибиэ соҕуруу таскайданарга баранар. Далан
2. Өлөн-сүтэн бүт, эһин (тыынар тыыннаах туһунан). ☉ Исчезать, перестать существовать (о живых существах)
Тоҕо, туохтан мамоннар өлөн бараммыттарын учуонайдар үөрэтэллэр. С. Дадаскинов
Сэриигэ, өлүүгэ Дьоннорум баранна, Алаһам алдьанна, Уоругум уоттанна. П. Ойуунускай
Хахаардалаах эһилиннэ, Куортуктаах кутааланна, Сэксээлэлээх сэймэктэннэ, «Бастааҕынан» ааҕыллыбыт Марайбыттар бараннылар. Саха нар. ыр. II
3. Ууллан, уостан бүт, мэлий (хол., хаар). ☉ Исчезать, постепенно убывать, прекращаться; растаять (напр., о снеге)
Барбытын иннигэр бараммат баар үһү (тааб.: өрүс). Уолчаан хаара баранан, Туллуктуура уурайда, Оҕонньорбут хандаатынан Куобахтыырын хаалларда. Эллэй. Сүөдэр маннык уһун уочаракка туруон саарыыр: «Бачча үгүс киһи хаһан баранан, кини тиийиэй?» Н. Якутскай
Кыһыҥҥы тымныыбыт кыйданна, Кыыдаана, буурҕата баранна. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Бүтэр уһуктан, ханна эмэ тиийэн муҥурдан (хол., сир-дойду туһунан этэргэ). ☉ Иметь какой-л. предел, конец (напр., о местности)
Мин эһиги эбитим буоллар күрүөм этэ. Ама биһиги буолбуппут иһин үрэх баһа, тыа-тайҕа бараммыт үһүө. П. Ойуунускай
Илин ии хайа онно тиийэн баранан, бөдүргэй тумул буолан хаалар. А. Софронов
Хоту-соҕуруу диэки Курбуу-дьирбии хоннохторун Муҥурдаталаан булаары Бара-кэлэ сатаабыт иһин, Баараҕай куоратым барахсан Баһа-атаҕа бараммат эбит. С. Зверев
5. көсп. Ааһан, устан, көҕүрээн ис (хол., кэми этэргэ). ☉ Постепенно протекать, проходить, уменьшаться (напр., о времени)
Дьэ, кыһыммыт баранна, онон дьон сайылыкка тахсан тиийэн кэллилэр. Биһиги эмиэ таҕыстыбыт. Эрилик Эристиин
Алтынньы ыйдааҕы күн баранан, ыйдаҥа сырдыга туналыйа тыган турара. «ХС»
Көһүттэххэ күн бараммат. Амма Аччыгыйа
6. көсп. Букатын быстан, эстэн хаал (хол., киһи күүһэ-күдэҕэ). ☉ Сильно ослабевать, истощаться (напр., о физической силе человека)
Марба сэниэтэ баранан, өйө-санаата туймааран, мас төрдүгэр күөх окко сытан нуурайан барда. Күндэ
Хас да күн устата кураанахха эрэй бөҕө буолар, сыра-сылба баранар. Күннүк Уурастыырап
Кэнники сэниэтэ Букатын эһиннэ. Турар да, аһыыр да Турук-кыах баранна. С. Данилов
7. көсп. Туох эмэ дьиэгирииттэн чэгиэн-чэбдик көрүҥҥүн, доруобуйаҕын сүтэр, мөлтөт. ☉ Потерять от какой-л. болезни здоровый вид, здоровье
Кыһыл этинэн көрбүт, ириҥэнэн көрбүт, мээнэнэн өлбөөдүччү көрбүт, халтаһалара бараммыт, хаанынан ытаабыт манна мунньустубут. П. Ойуунускай
Кыламана бараммыт кырдьаҕас киһи байбары маҥан хатыҥы имэрийэ турда. М. Доҕордуурап
Сүүспүн сабар сүүмэх көҕүл бараммыт. Баал Хабырыыс
8. көсп., поэт. Эһин, кыайтар, суох буол (хол., баттабыл). ☉ Уничтожаться, прекращаться (напр., о гнете)
Балтабыт оҕустаҕын аайы, Баттал баранар, күн көрөр. Эллэй
Араас кэпсээн тарҕанар Артыал тугун туһунан: Бас билии диэн баранар, Барыта уопсайданар. Баал Хабырыыс
Тоһуйар мэһэйдэр Тоҕойдор, кирбиилэр даҕаны элбэхтэр – Мэлийэ, барана иликтэр. Күннүк Уурастыырап
9. көсп., поэт. Бүтэр уһуктан, туохтан эмэ хааччахтанан хаал (хол., санаа). ☉ Иметь какой-л. предел, какие-л. ограничения (напр., о думах)
Хостоотор бараммат сылгы хааһах баар үһү (тааб.: өй). Фантазия даҕаны Баранара ханна барыай: Уолбут салҕан, сылайан, Утуйбута баар буолар. Күннүк Уурастыырап
Бары барыта аҕырымнаах, Айар кыайтарбат күн аайы. Баранар эбээт саныыр санаа, Курус, куһаҕан баҕайы! Баал Хабырыыс
[Барахсаанап:] Маайыс, эттэххин ньии! Таптал санаата үйэ-саас тухары бараныа суоҕа. С. Ефремов
♦ Элэ-была тыла баранна – этэ, өйдөтө сатаан баран, туох да түмүгү ситиспэтэ. ☉ Безрезультатно умолять, упрашивать кого-л.; как об стенку горох
Уон кылааһы бүтэрбитин кэннэ өссө үөрэнэ барарыгар аҕалаах ийэтэ элэбыла тыллара бараммыт. М. Попов
Элэ-была тыл бараммытын кэннэ: «Саатар сэриигэ баран өлбүт соҕотох уолгун бар дьон кэриэстииллэрин хараардыма», – диэн Лөкүөрүйэ эппитэ. М. Доҕордуурап.
◊ Бараммат <барҕа> баай – бүтэн, эстэн хаалбат баай. ☉ Несметное богатство
Үөрэх баар – бараммат баай (өс хоһ.). Сырдык таас бараммат баайдаах, быстыбат быйаҥнаах Саха сиригэр Мирнэй куоракка хостонор. И. Данилов
Саха сирэ барахсан! Эн киэҥ-кэтит уорҕаҕар бараммат барҕа баайдааххын, киһи билэ илик кэмэ суох кистэлэҥнэрдээххин. У. Нуолур
Мин бараммат барҕа баайдаах унаар киэҥ туундара булчутунабын. «Кыым». Баранар (уһук) бас – туох эмэ (үксүгэр сир) бүтэр уһуга. ☉ Предельная граница чего-л. (обычно конкретной местности, территории)
Таас үрэх баранар баһа икки от үрэх буолан арҕаҕын соҕуруу өттүнэн бараллара буолуо. Күндэ
Халдьаайы үрдүгэр ыал баранар уһугар элбэх саһааннар кыстаммыт сирдэригэр тиийдилэр. Эрилик Эристиин
Ол суолунан тахсан истэххэ, Бодойбо үрэҕин баранар баһыгар, туораттан кыракый үрүйэ киирэн холбоһор. Н. Якутскай. Бараннар бараммат – бүтэр бүппэт; бүтэр уһуга суох. ☉ Без конца; без конца и без края
Туундура бараннар бараммат. Н. Габышев. Бараннар баран – бүттэр бүтэн ис. ☉ Постепенно уменьшаться, убывать; сойти на нет
Күүс-сыра бараннар баранан Көстөкүүн нук түһэр. А. Абаҕыыныскай
Ардыгар хахайдыы хааннанар, Ардыгар ньылбыйар... Уонна дьэ бараннар баранар Парфенон кур баайа. С. Данилов. Бастар (бастахха) бараммат – төһө да сомсо сатаабыт иһин көҕүрээбитэ көстүбэт, бүтэн хаалбат туох эмэ. ☉ Неисчерпаемое, неистощимое, бесконечное
Бастар бараммат барҕа баай, тохтор бараммат торҕо баай (өс хоһ.). Бастахха бараммат баай, уулаатахха уолбат уйгу быйаҥ Лоҥкууда буолла. М. Доҕордуурап
Онтон ыла Чурумчуку Уолбат ойбон уйгуланна Бастар бараммат баайданна. Эллэй
Оттон бу күөллэргэ чыыр бастар бараммат элбэх этэ. С. Курилов (тылб.). Охтон баранар мастаах фольк. – Орто дойдуну ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт (сиргэ үүнэр барыта охтор, өлөр аналлаах). ☉ Средний мир (все то, что растет на земле, падает и погибает)
Былыргы дьон «уолан бүтэр уулаах, охтон баранар мастаах» дойдуларыгар кыайан аахпатахтарын барытын муҥура суох элбэх дии саныыллара. Н. Лугинов. Уолан баранар уулаах фольк. – Орто дойдуну хоһуйар эпиитэт (туох барыта бүтэр уһуктаах, оннооҕор акыйаан уолан бүтэр). ☉ Постоянный эпитет, используемый при художественном описании Среднего мира (в этом мире все имеет конец, даже океан высыхает)
Уолан баранар уулаах, Уостан сүтэр уйгулаах, Муҥ-сор суунаҕалаах Орто дойду, дьаҕыл дойду диэн Оҥоһуллубута эбитэ үһү. П. Ойуунускай. Бу уолан баранар уулаах, Охтон баранар мастаах, Ойон тахсар күннээх Орто бороҥ дойду. Саха фольк.
II
туохт. эб.
1. Ахсарбат, сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное, пренебрежительное отношение говорящего
Ээ, ону эһиги хаһан өйдүөххүтүн баран. И. Семенов. Кэргэн, оҕо-уруу баран общественнай боппуруоска ньуу-ньаа буола сылдьарын төрүт сөбүлээбэт үгэстээхпин. «ХС»
Оҕоҕо баран туох сыаналаах бэлэҕэй? «ХС»
2. Этэр санааны ылыннарар хабааннаахтык бэлиэтээн, чорботон этиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждение, подчеркивает высказываемую мысль
Специалист баран үлэлиэх тустаах. А. Сыромятникова
Ама төннөн иһиэ дуо, бэйэтин пиэрмэтиттэн баран. Софр. Данилов
Кырдьыга баран, кыайыам диэн эрэннэрбэппин. Г. Колесов