трактат; философскай трактат философский трактат.

ж. эстетика (1. филос. кэрэ көстүүлэрин уонна искусство туһунан философскай үөрэх; 2. искусство, уус-уран айымньы туһунан ким эмэ өйдөбүллэрин системата; 3. туох эмэ кэрэтэ, уус-урана).

вразн. знач. система;философская система философскай система; система гласных звуков аһаҕас дорҕооннор системалара; корневая система растения үүнээйи силиһин системата; энергетическая система энергетическэй система; избирательная система быыбардыыр система; премиальная система оплаты хамнас төлөбүрүн премиальнай системата; речная система өрүс системата (1) өрүс салааларыныын; 2) собир. ханнык эмэ дойду өрүстэрин уопсай ту руга).

аат.
1. Туох эмэ ис дьиҥин көрдөрөр ситэри, толору этиллибит санаа. ☉ Понятие о чём-л.
Дьоҥҥо кырбый чыычааҕы сиир диэн сыыһа өйдөбүл баар. Далан
Былыргы бүрээттэр өйдөбүллэринэн, бөрө улуйар эбит куһаҕан, иэдээн, алдьархай буолаары гыннаҕына, ону биллэрэн. Багдарыын Сүлбэ
Биир даҕаны наука бүтүн бэйэтинэн биирдэ үөскээн хаалбат, кини өйдөбүллэрэ, ньымалара, тээбириннэрэ бастааҥҥыттан бэлэм буолбаттар. ДИМ
2. Туох эмэ ис дьиҥин билии. ☉ Понимание существа вопроса
Билиҥҥи киһи өйдөбүлүгэр сэрии, кыргыһыы сөп түбэспэт, киһи айылҕата ону утарар. Суорун Омоллоон
Норуот олох уонна киһи туһунан өйдөбүлүн дириҥник арыйарынан бу айымньы философскай хабааннаах. СЛ-8

туохт.
1. Тугу эмэ кимтэн эмэ ылан баран төттөрү биэр. ☉ Возвращать, отдавать что-л. кому-л. обратно
Таҥара биэрбитин төннөрбөт (өс хоһ.). [Тиргиллэр Тэрэнтэй — Үүттүүрэпкэ:] Ама, доҕоор, [кыһыллар кыайтардахтарына] дойдубутун-сирбитин төннөрөн ылар инибит. Эрилик Эристиин
Роза эмиэ суругу киэһэ ылан баран, сарсыныгар төннөрдө. Н. Габышев
Дьоннор үчүгэй кинигэни уларсан баран, төннөрөн биэрбэттэр. И. Федосеев
△ Кими эмэ кимиэхэ эмэ төттөрү илт, аҕал, оннук буоларыгар көмөлөс. ☉ Возвращать кого-л. кому-л. (напр., ребёнка родителям), способствовать этому
«Баҕар, онно үрдүк сололоохторго ытаатахпына-соҥоотохпуна, оҕобун төннөрүөхтэрэ», — дии-дии кэтэҕин тарбанар Микииппэр. Н. Якутскай
Оҕону дьонугар төннөрүҥ, Оҕуургут туймуутун сүөрүҥ! С. Васильев
Эн миэхэ кэргэммин уонна оҕобун төннөрбүккэр ити төрөөрү сылдьар тыһы ыппын хаалларабын. «Чолбон»
2. Туох эмэ сылтаҕынан кими эмэ төттөрү ыыт. ☉ Отправлять кого-л. обратно под каким-л. предлогом
Микиитэ суруксут кыккыраччы аккаастаан төннөрбүтэ. Н. Якутскай
[Кыһыл буойун] Түөкүн фашист түүҥҥү суорун Түүтүн үргээн төннөрүө. Эллэй
Түүн сыппакка, күнүс олорбокко, Түөрт сылы уот сэриигэ ыыппыппыт, Өлөрбүтү өрүү төннөрбөккө, Үлтү сыспыппыт, даамын ылбыппыт. И. Эртюков
3. көсп. Туох эмэ уруккуну хат эргилиннэр, баар гын. ☉ Возвращать прошлое, прокручивать обратно то, что было в прошлом
Оо, хайдах төннөрүөхпүтүй Бу өлөрбүт сылларбытын, Хайдах курдук харыстыахпытый Хойутаан булбут дьолбутун! Н. Харлампьева
Урут буолбуту төннөрөн аҕалан сэһэргээһини, киллэһик эпизодтары, лирическэй, философскай төхтүрүйүүлэри …… манна аҕыйаҕа суоҕу көрсүтэлиэххэ сөп. «ХС»
4. көсп. Кими, тугу эмэ кэҕиннэр, буомурт суох оҥор. ☉ Приводить в упадок, разрушать что-л., уничтожать кого-л.
Үтүө тыл үтүөрдэр өлүөҕү, Өргөс тыл төннөрөр үөскүөҕү. Айталын
[Гитлер сэриилэрэ] Кэлэр бөҕөнү кэҕиннэрэргэ, Төрүүр бөҕөнү төннөрөргө, Дьоллоох дьолун тоҕорго …… Үтүөкэлээх Ийэ дойдубутун Өҥөйөн тиийэн кэллилэр. Саха нар. ыр. III
Айылҕа барахсан бэйэтэ кэҕиннэрбитин, төннөрбүтүн хаһан эрэ чөлүгэр түһэриэхтээх эбээт. Онуоха эбии бэйэ өттүттэн үлэ тэрээһинин тупсардахха, дьону түмнэххэ сатанар. «Чолбон»
♦ Эппит тылгын (этиллибити, этиллибит тыллары) төннөр калька. — эппит тылгын уларыт, төттөрү ыл. ☉ Взять свои слова обратно
Көрбүт хараҕын чыпчылытыа, Туппут илиитин мүччүрүтүө, Эппит тылын төннөрүө суох Кытаанах санаалаах Кыыс дьахтар быһыылаах. А. Софронов
Этиллибит тыллары төннөрбөккүн. Сороҕор итинник алҕас тыллар тааһынан тамнааттанар кэриэтэ буолааччылар. Н. Лугинов
ср. др.-тюрк. дөндүр

1. аат.
2. Туох эмэ төһө уһуннук, төһө кэм устата (хол., чааһынан, күнүнэн, сылынан) буолара. ☉ Продолжительность, длительность чего-л., измеряемая часами, днями, годами и т. д., время
   Мааны ыал кыыһын ыларга элбэх бириэмэ барыаҕа, сир түҥэтигэ ону көһүтүө суоҕа. П. Ойуунускай
   «Бачча көрсүбүт дьон, миэхэ тиийэн, чэйдии таарыйа, сатаатар кылгас бириэмэни кэпсэтиигэ чаастаннахпыт дии», — диэн Абдуркулла булан тыыра-хайа эттэ. Эрилик Эристиин
   [Чаһытын көрөр:] Бириэмэ да бараахтаабыт... Биһиги, бука, манна иккистээн кыайан кэлбэппит буолуо. Суорун Омоллоон
   Дьиҥнээх учуонайдарга бириэмэлэрэ мүнүүтэнэн ааҕылларын сөҕө саныы-саныы, Арбатскай көрүдүөргэ тахсан хаамыталыырыгар тиийбитэ. В. Яковлев
3. Биллэр, тустаах эбэтэр анаммыт кэмҥэ туох эрэ буолара. ☉ Определенный момент, в который происходит действие, время. Эбиэт бириэмэтэ. Муннььах бириэмэтин анааҥ
   □ Бырааһыннык бириэмэтигэр кинилэр манна киирэр бырааптара суох. Амма Аччыгыйа
   Мин ити бириэмэҕэ уон саастаах этим. В. Протодьяконов
   Ити бириэмэҕэ күөрэгэй утуйа сытар этэ. Т. Сметанин. Тэҥн. кэм
4. Табыгастаах, тоҕоостоох түгэн. ☉ Подходящий момент, благоприятная пора, время
   Ол паастарын ыйга биирдэ көрөллөр, кыһыҥҥы хараҥа ыйдарга ыйдаҥа буолуута, тыала суох бириэмэҕэ түбэстэхтэринэ. А. Софронов
   Эн миигин баалаама, табаарыс Арбатскай! Бириэмэбитин табан аттарбакка, эйигин приемнаабакка хааллым. В. Яковлев
5. Иллэҥ кэм, сүрүн үлэ быыһыгар дьарыгырар, сынньанар кэм. ☉ Время досуга, которое можно уделить отдыху или другому занятию. Бириэмэм олох тиийбэт
   □ Уруу — киэһэ сэттэ чааска
   Онон бириэмэ баар соҕус. Күннүк Уурастыырап
   Ити курдук уһуннук сынньана олорор түгэн, бириэмэ суох. «ХС»
   Үп-ас, бириэмэ, сороҕор эргиир да оҥорор киһи көстүмүнэ, аҕам уҥуоҕа эргитиллэ илигэ. Далан
6. филос. Материя дьиҥ баар формата: көстүүлэр төһө өр буолаллара, буолар бэрээдэктэрэ. ☉ Одна из форм (наряду с пространством) существования бесконечно развивающейся материи — последовательная смена явлений и состояний
   Саҥа дьыл биэчэригэр Валерий Иванович сүргэтэ көтөҕүллүбүтүн көрөн, Үүйэ эмиэ үөрбүтэ-көппүтэ. Киһи сүрэҕин бааһын бириэмэ эрэ оһорор диэн ханна эрэ аахпытын өйдөөн аһарбыта. Л. Попов
   — Умнан кэбистим. Сороҕор, Гоша, эйигиттэн мин убай курдук сананабын. — Дуоһунаһыҥ үрдээн, бириэмэ уонна пространство өйдөбүлэ кэһилиннэҕэ. Н. Лугинов
   Кырдьык, аан дойдуну саҥардан тутар соруктаммыт түөрүйэлэр, кэнсиэпсийэлэр, бүтүн философскай систиэмэлэр, бириэмэ эриирин тулуйбакка, сүтэн-симэлийэн хаалбыт холобурдарын история билэр. Л. Брежнев (тылб.)
7. сыһ. суолт. Сөптөөх, табыгастаах кэмигэр, тоҕооһугар (сыһ. түһүк тард. ф-гар тут-лар). ☉ Своевременно, в свое время
   Ити кэнниттэн исполком бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Тарас Тарасович Давыдов милииссийэ силиэдэбэтэлэ Сергеева сыыһа дьайыытын, сокуону токурутуутун туһунан бириэмэтигэр өйдөтө, сүбэлии сатаабыппыт диэн ньалҕаарыччы соҕус эппит. М. Попов
   Кырдьыга даҕаны, сыныйан билсиһэн истэх аайы бу боппуруос дириҥ силистээҕэ, бэйэтэ туспа ураты бэлиэлэрдээҕэ, бириэмэтигэр бары дьарыктартан чорбойо сылдьыбыта харахха бараҕыллар. «ХС»