1. 1) футляр; чехол; коробка; ачыкы хаата футляр для очков; саа хаата чехол для ружья; испиискэ хаата спичечная коробка; мыыла хаата мыльница; иннэ хаата игольник; сыттык хаата наволочка; 2) сума, мешок; тирии хаа кожаная сума; балык тириитэ хаа сума из нерповой кожи; кыл хаа волосяная сетка-мешок; 2. в знач. прил. перен. разг. указывает на обладание каким-л. качеством в большой степени: өй хаата (киһи ) большой умница; ума палата; дьиибэ хаата (киһи ) большой шутник, проказник; куолу хаата (киһи ) большой любитель наставлять, поучать # баҕа хаата см. хаба II: хаба хаата ; ньуоска хаата диал. камбала; өрүс хаата русло реки; өрүс уута хаатынан кэлбит вода в реке поднялась вровень с берегами; үөс хаата жёлчный пузырь; чоху хаата а) улитка; б) раковина улитки.

I
туохт. Элбэх тугу эмэ туох эмэ иһигэр угуталаа, сим. ☉ Класть, укладывать, складывать что-л. куда-л. Хомуйбут кучубутун куулга хаалыыхаалыы Улаанчыкпытыгар ыҥырдан, даллаах сиргэ эбэтэр ханнык эмэ өтөххө таһабыт. И. Федосеев
Варвара Еремеевна сылабаарга бэс туорааҕын хаалыы турар эбит. И. Егоров
Сып-сылаас сымыыттары бэйэм булбут куһум уйатыгар хаалаабытым. С. Маисов
II
туохт., кэпс. Тугу эмэ хаалаах гын, хаатыгар ук. ☉ Упаковать что-л. в футляр, чехол, короб, пачку. Бу хомуһу хаалыахха баар этэ

уст. 1) лук (со всеми принадлежностями — футляром, колчаном, стрелами и поясом); 2) налучие, саадак , сайдак (ножны для лука); курдаах саадах налучие на поясе.

аат., эргэр.
1. Былыргы саха ытар тэрилэ: ох саата, саатын хаата, ытар охторо, охторун хаата. ☉ Старинный якутский лук со всеми принадлежностями: чехлом, колчаном со стрелами
Кэлэн кураахтаах саатын саадах ыйыыр мас муоһугар ыйаан кэбистэ. Саха сэһ. I
[Эдэр поэт] Саадах тутар сааһыгар тиийбит Сүрэҕэ тэһийбэтэ… «Кынаттаах буолан, ийэ сирбин эргийдэрбиэн!» — диир этэ. Эллэй
2. Ох саа хаата. ☉ Чехол для лука, налучие
Аал Луук Мас хаҥас анныгар турар лөкө сэргэҕэ бухатыыр киһи кэһэҕэ, саадаҕа ыйаммыт. Суорун Омоллоон
3. Былыргы ох саа охторун (оноҕосторун) угар хаа, кэһэх. ☉ Кожаная сумка, футляр для стрел, колчан. Уол оҕо саадаҕын үстэ курданан баран киһи буолар (өс хоһ.). Тыгын уолаттара көрбүттэрэ, арай Майаҕатта дьиэтин диэкиттэн, батастаах саадаҕын иилиммитинэн, кырыктаах үҥүүтүн кыбыммытынан, ньир муос саатын туппутунан, супту хааман суодайан иһэр эбит. Саха сэһ
1977
тюрк., монг. саадак, саадаг, саадак, сайдак

аат.
1. Тугу эмэ угар анал оҥоһук, хоппо, мөһөөччүк. ☉ Футляр, чехол, короб, пачка для хранения чего-л.. Ачыкы хаата
□ «Киирэн сирийэн көрүөҕүҥ», — диэт Ананий халампааһын хаатыгар укта. М. Доҕордуурап
Көлөлөрүгэр сиэтэр бурдуктарын кыра сарыы хааҕа кутан, куоратчыттар айаҥҥа турарга бэлэм буоллулар. П. Филиппов
Ийэм аах бары хомустаахтара, онтуларын харах харатын курдук харыстаан, суулаан, анал хаатыгар уган илдьэ сылдьаллара. С. Маисов
△ Оннук оҥоһукка толору угуллубут туох эмэ кээмэйэ. ☉ Мера, равная объёму футляра, чехла, короба, пачки чего-л.
Хараамап: «Көҥүл Арамаанабыс, миэхэ биир хаа испиискэтэ биэрдэххинэ сөп буолсу». Суорун Омоллоон
Ийээ, аҕабар кэһии ыытаары табах уочаратыгар турдум, бу икки хаа бөппүрүөскэ, икки устуука мохуорка. А. Неустроева
Сүүс сүүрбэ хаа силими атыыласпыттар. ВНЯ М-4
2. Сорох үөн-көйүүр, үүнээйи ууһуурүөскүүр анал тас бүрүөһүнэ. ☉ Раковина некоторых насекомых; семенник цветка
Тыынар тыыннаах барыта уйалаах, хорҕойор хороонноох, бэл, үөн хаалаах. Н. Лугинов
Сибэкки саамай киинигэр сиэмэ хаата — соҕооччук баар. ББЕ З
Хаа моллюска сымнаҕас этигэр хахха буолар. СМН АҮө
3. Өрүс, үрэх, күөл уута киирэр кытылыттан кытылыгар диэри киэлитэ. ☉ Русло реки, чаша озера
Улахан Ботуобуйа сааскы уута тардар, сүрүн хаатыгар түһэр. Н. Якутскай
Оччолорго Мүрү күөл толору, хаатыгар диэри уулааҕа, чугас эргин суох улахан да улахан, киэҥ да киэҥ сиринэн аатырара, бүтүн уобалас үрдүнэн Тойон Мүрү диэн аатынан биллэрэ. В. Протодьяконов
Бычалыччы туолан, хаатыттан өрө мөтөйөн тахсыбыт өрүс, сүгэһэрдээх муустарынан халҕаһалыы анньан, ньиккирии устар тыаһа өссө күүһүрбүккэ дылы буолла. П. Филиппов
♦ Дьээбэ хаата көр дьээбэ
Мэлдьи мичээрдээн ыттайа сылдьар, дьээбэ хаата Ымыычаан Баһылай оттуу сылдьар. Күрүлгэн. Киҥ хаата көр киҥ II. Киһилэрэ бүгүн киҥ хаата буолан олорор. Култуура хаата кэпс., күл.- ооннь. — үрдүк култууралаах киһи диэн күлэн-оонньоон этии. ☉ Культурный человек
Дорооболоһуу, быраһаайдаһыы бөҕө, култуура хаата дьон буолан биэрдилэр. Н. Апросимов. Куолу хаата кэпс., сөбүлээб. — куолулуурун сөбүлүүр, куолулуур идэлээх киһи. ☉ Любитель разглагольствовать, рассуждать, наставлять
Киирбиттэрэ киһилэрэ, үгэһинэн, куолу хаата буола олорор эбит. Күрүлгэн
Муҥ хааны кэт (көр) көр муҥ I. Бу күннэргэ дулҕа быыһын оттоон, муҥ хааны көрдө. Оҕо хаата көр оҕо. Кыыс эдэригэр кэргэн тахсан баран, билигин оҕо хаата буолан олорор. «Чолбон»
Өй хаата көр өй. Дьон даҕаны: «Даарым аҕыйах саҥалааҕын иһин, өй хаата уол», — дииллэрэ. А. Софронов
Мээчиктэрэ [куоска аата] тугу гыммыта барыта ыал куоскаларын киэниттэн ураты, ойуччу ордук буолан иһэрэ: «Бэйи, мантыҥ өй хаата». Далан
Игорь алтата, өй хаата киһи. ИМС ОС. Санаа хаата — санаа-оноо мунньуллуута, түмүллүүтэ. ☉ соотв. кладезь мыслей
Киһи диэн, барахсан, санаа хаата хааһах буоллаҕа дии. Н. Лугинов. Сүрэх хаата көр сүрэх I. Кыыһа улаатан туһата баһаам, сүрэх хаата киһи. Урукку хааҕар түс — тупсубут балаһыанньаҕыттан төттөрү түһэн, уруккуҥ курдук буол (киһини этэргэ). ☉ соотв. вернуться на круги своя (о человеке)
Эмиэ урукку хаабытыгар түспүппүт. В. Серошевскай (тылб.)
Үөн хаата көр үөн. «Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо», — диэн дойҕохтоон эрдэҕинэ, эмээхсинэ тохтотто. П. Ойуунускай
Дьүөгэтэ Люся үөн хаата эбит, буойуон билиминэ, кигэн, күөдьүтэн биэрбитэ. У. Ойуур
◊ Баҕа хаата көр баҕа I
Оҕолор ууттан баҕа хаатын хостоон таһаардылар. Кыл хаа көр кыл. Мунду хаппытын кэннэ сибиэттэн тоноон мөһөөччүккэ, кыл хааҕа хааланар. Хомус Уйбаан
Уол балыгы кыл хааҕа угаттаан иһэр. «ХС»
Оҕо хаата көр оҕо. Сорох дьахталларга, оҕо үөскүүр хаата кыра буолан, оҕо үөскээбэт. Н. Якутскай
Мин таһыллыбатаҕым гынан баран, оҕом хаата тахсан быстыбакка, биир эмчиттэн мөҕүллэн турабын. Лоһуура
Үөскэх маатка салыҥнаах бүрүөтүгэр сыстар, оҕо хаатынан бүрүллэр, онтуката хаан сүүрэр тымырданар, онон сүөһү оҕото ийэтин организмыттан аһаабытынан барар. СИиТ. Сыттык хаата — сыттык киртийбэтин наадатыгар уларыта сылдьан кэтэрдиллэр чараас тап. ☉ Чехол для подушки, наволочка
[Лариса:] Суорҕана эргэ нэк эбит, сыттыгын хаата дьаабы кир. Суорун Омоллоон
Бырастыынаны, сыттык хаатын, сылаас суорҕаны …… эрдэтттэн бэлэмнээн кэбиһиллиэхтээх. Дьиэ к. Хаба хаата көр хаба I
[Мэхээс оҕонньор:] Күөл этэҕэтэ диэн хаба хаата буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
Оттон бэйэлэрэ таҥастарын-саптарын хаба хаатыттан оҥоһуллубут хаптаҕай быһыылаах оҕуруоларынан киэргэтэллэрэ. БИГ ӨҮөС
Күл кальцийа, быһа холуйдахха, хаба хаатын киэнинээҕэр икки төгүл аҕыйах. ЛЕВ ССКИиС. Чоху хаата зоол. — кытаанах хах иһиттэн быга сылдьар, бытааннык сыҕарыйа хамсыыр моллюск. ☉ Моллюск, улитка
Оҕолор кытылга чоху хаатын хомуйа сылдьаллар. Кустук
ср. др.-тюрк. ха ‘сосуд, посуда’, тюрк. кап ‘куль, чехол, футляр’

даҕ.
1. Харыстыыр, хаххалыыр таҥаһа суох, эт бэйэтинэн. ☉ Нагой, голый
Бу икки ардыгар мин сиргэ ууран олорор сыгынньах атаҕым аһый гына түстэ. Суорун Омоллоон
Кубарыйбыт уҥуох сирэйдээх, харбыччы хаппыт кыракый эмээхсин сыгынньах ньилбэгэр иҥиир сап хатан будьуктаһар. Болот Боотур
Биһигиттэн чугас икки быыкаайык, ырбаахы сыгынньах уолаттар сүр кыһамньылаахтык күөгүлүүллэр. Н. Заболоцкай
2. көсп. Туох да үүнээйитэ, маһа-ото суох, халтаҥ. ☉ Лишённый растительности, голый (о местности)
Күөл уҥуоргу өттүгэр чараас титирик тыа улаҕатыттан сыгынньах хайа төбөтө чөмчөйөн көһүннэ. Амма Аччыгыйа. Туоллума илин баһыгар Мохсоҕоллоох диэн сыгынньах сирэйдээх буор хайа. Күннүк Уурастыырап
Тула өттө барыта сыгынньах, халтаҥ сир. Н. Заболоцкай
3. көсп., кэпс. Хаатыттан, кыыныттан ылыллыбыт, таһаарыллыбыт (хол., быһах). ☉ Обнажённый, вынутый из футляра ножен (напр., о ноже)
«Эһиги бостуой күрээн, айдааны тардаҕыт», — Кыһыллаай бу Абыраамап сиэбигэр сыгынньах бэстилиэти тутан олорорун сэрэйдэ. Л. Попов
Полиция начаалынньыга, сыгынньах сааскатынан далбаатыы-далбаатыы, демонстраннары ытарга хамаанда биэрэр. Эрилик Эристиин
Полкуобунньук ойон туран Щедрини кэлгийтэрэн баран сыгынньах саабыланан таһыйбыт. П. Филиппов
♦ Ийэттэн төрүү сыгынньах көр ийэ
Ол туран өйдөнөн көрүммүтүм: ийэттэн төрүү сыгынньах турар эбиппин. Н. Неустроев
Кус сыгынньах — 1) көр кус I. Хойуу талах иһигэр, Үрэх үөһэ сыттахпына — Сол үрэхпэр тиийэн кэлэн, Суос-соҕотох, кус сыгынньах Суунан барда кэрэ кыыс. С. Руфов
Аҕам буолуохсут уолуйан, ийэттэн төрөөбүтүнэн кус сыгынньах оҕону сыыһа-халты харбаан хаалбытыгар, холумтан кэннинэн, хотон иһигэр түспүтүм. Н. Заболоцкай; 2) дьадаҥы, таҥнар таҥаһа суох. ☉ Неимущий, нищий, голый. Эллэй баайа-дуола суох, кус сыгынньах Омоҕой олохсуйбут сирин булар уонна …… Омоҕой көйгө кыыһын кэргэн ылан саха бииһин төрдө буолар. Саха сэһ
1977
Кус сыгынньах, туос аччык кулут-кумалаан аймаҕа өрөгөйдүөхтээх. С. Никифоров. Сыгынньах илиинэн — туох да сэбэ (хол., саата, быһаҕа) суох. ☉ Голыми руками, без оружия
Ол эрээри хорсун быһыыны оҥорууга мээнэ дьулуһан, ол-бу кутталлаах сырыыларга бэлэмэ суох, сыгынньах илиигинэн кииртэлиир улахан сэрэхтээх ээ. Р. Баҕатаайыскай
Сэрии өссө бүтэ илик, өстөөҕү сыгынньах илиигинэн ылбаккын. Н. Босиков
◊ Атах сыгынньах көр атах
Атах сыгынньах тахсан, мин сайылыгым оҕуруотун баата курдук кырсынан хаамыталыыбын. Далан
Киэсэ маайканан турар, бүрүүкэтин тобугар диэри ньыппарыммыт, атах сыгынньах. Н. Габышев
Бас (төбө) сыгынньах көр бас II. Дьөгүөрсэ ыалдьытын бас сыгынньах тахсан көрсүбүтэ, дьиэтигэр киллэрбитэ. Н. Якутскай
Остуорас Охоноос икки илиитэ кэдэрги кэлгиэлээх: бас сыгынньах, атах сыгынньах. Күндэ
Арай көрдөхпүнэ, бас сыгынньах эмээхсин уҥуоргу биэрэги одуулаһан хохоллон турар. Н. Габышев. Илии сыгынньах көр илии. Илии сыгынньах хаарынан оонньоото. Сыгынньах салыҥ биол. — моллюска көрүҥэ: уратыта диэн раковината суох. ☉ Род моллюска, не имеющего раковины. Үөрэх тиэрминин тылдьытыгар сыгынньах салыҥ диэн киирэ сылдьар. Сыгынньах сиэмэлээхтэр бот., э. ахс. — хахтаммат, соҕооччуга суох үүнээйилэр. ☉ Голосемянные
Сыгынньах сиэмэлээхтэр сиэмэлэригэр иҥэмтэлээх бэссэстибэлэр саппаастара баар. КВА Б
ср. ДТС чыҕан ‘бедняк, неимущий’, тув. чанагаш ‘нагой’