сущ
хаалым балык

м. хаалым балык* (муора үүтүнэн иитээччи улахан кыыла).*

сыһ. Букатыннаахтык, бүтэһиктээхтик. ☉ Окончательно
Айталыын Куо эдьиийим! Куттанакуойа хаалыма, Куруйа-хомойо сылдьыма, Быдан-быдан дьылларга Быралыччы бырастыыйдарыҥ! П. Ойуунускай

санаарҕаа диэнтэн атаах. Санаарҕаахтаан сылдьарбыт, сатаммата буолаарай, Оонньуу-көрүлүү сылдьарбыт ордуктуура буолаарай? А. Софронов
Сайылаабыт дойдубут, Сайыһаахтыы хаалыма, Саас кэлиэр диэритин Санаарҕаахтыыр буолума! С. Зверев

суустас диэнтэн хай
аата. Куоталаһыы, үөмэхтэһии, Бастакы уох ахсыма! Суустаһыы, элэктэһии, Хардарбакка хаалыма! П. Тобуруокап
Элбэх дьон үлэҕэ көхтөөх буолаллар: онно-манна суустаһыы, хаадьылаһыы элбээн барда. В. Яковлев

туохт. Умнууга хаалыма, умнуллубат, сүппэт гына билин-көһүн. ☉ Стать известным, быть увековеченным
Өбүгэ ыччаттаах буолан, Үйэтийэр. Р. Баҕатаайыскай
С.М. Кочкин аата сүппэт, үйэтийэр. «ХС»
Төһөлөөх элбэх кэрэ түгэн олоххо үйэтиллибэккэ итинник сүтэрэ буолуой. «ХС»

хаана-бааһа суох хаалыма кэпс. — атаҕастаммыккын тугунан эмэ, хайдах эрэ гынан иэстэс, хардатын биэр. ☉ Ответить каким-л. образом на обиду, отомстить обидчику
Бэйэтин атаҕастаппат уол буолуо, хаана-бааһа суох хаалыа дии санаама. ГНС СТСДТ

I
халат диэнтэн хай. аата. Маҕаһыыны халатыы. Ыскылааты халатыы
II
аат., эргэр. Оҕунуох (үксүгэр балык сыата). ☉ Смазка (обычно рыбий жир)
Хаалым балык хаана халатыылаах. ПЭК СЯЯ
[Тойон Дьаҕарыма] Халба балык Хабаҕын сыата халатыылаах …… Ньир муос саатын Иэмэх курдук Эҥэччи тардан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

аат. Таһаҕас тиэйиилээх сыарҕа, тэлиэгэ субурҕата. ☉ Обоз
Бастакыта — уота, ортокута — обуоһа, кэнникитэ — кэһиитэ баар үһү (тааб.: чаҕылҕан, этиҥ, ардах). — Хата, Дьокуускайдаан хаалымына, айанньыттар, обуостаахтар ол диэки бараллара эбитэ дуу? Н. Якутскай
Кинилэр [балыксыттар] ол обуоһунан тууһу күүтэллэр. М. Доҕордуурап
◊ Кыһыл обуос истор. — 1920 — 1930 сс. оҕус, ат көлөнү субуруччу холбоон баран күргүөмүнэн таһаҕаһы тиэнэн таһыы. ☉ Красный обоз: в 1920 — 1930-х гг. так называли обозы с красным флагом, на которых перевозили различные грузы, чаще продовольственные
Кыһыл обуос диэн хастыы эмэ оҕус, ат көлөнү субуруччу холбоон баран, кууллаах бурдуктары тиэйэн илдьэн маҥхааһайдарга кутар күргүөмнээх үлэ этэ. ПНИ ОСОТ
Отут көлө бурдуга Омурҕаҥҥа астанна, Кыһыл обуос субуйда, Кыыһар былаах сандаарда. «ХС»

1. аат.
2. Дьон холобурун тардыыта, угуйуута. ☉ Влекущая сила воздействия чужого примера
   Бүтүн дэриэбинэ дьоно тахсан тибийбиттэрэ көҕө диэн, күүһэ диэн, сырсыыта диэн олус да буолар эбит. П. Ойуунускай
   Манна көҕө бэрт. Бары барыта «хаалыма», «куораттыаҥ», «биһигини кытта барыс» дииргэ дылылар. Н. Заболоцкай
3. Туохха эрэ тардыһыы, баҕа. ☉ Влечение, желание
   Мин суруйбут ырыаларбын дьон син сэргэҕэлииллэр ээ, итинэн көх тахсыа. А. Софронов
   [Семен] доҕотторо булт чааһыгар букатын көхтөрө суох эбиттэр. Н. Якутскай
   Сүгүн олорбот көх үөскээн, Сүргэлэрэ көтөҕүллэн, «Эмтээх» муора салгыныттан Эгдэйдилэр, биһи дьоммут. Күннүк Уурастыырап
   △ Күүс-күдэх, эниэргийэ. ☉ Энергия, сила, настойчивость, упорство
   Куппут чэй минньигэс сылааһа, Кулуһун дьиктилээх сылама, Саллыыгын, сылааҕын киэр үүрэн, Саҥа күүс, саҥа көх угуоҕа. Күннүк Уурастыырап
   Көр оонньуу аргыстаах Көх үлэ дьарыктаах Сүрэҕи көччүтэр, Сүһүөҕү мэччитэр. Болот Боотур
   △ Тугунан эрэ уопсай үлүһүйүү, умсугуйан дьарык оҥостон кэрэхсээһин. ☉ Всеобщее увлечение чем-л.
   Сааскы сэргэх саһарҕаҕа Булт көҕө саҕаланна. И. Гоголев
   Тамма уҥуор сүрдээх бултаах үрэхтэр бааллар. Бу дойдуга бултааһын көх уонна үгэс буолан хаалбыт сирэ эбит. И. Федосеев
   Сааскы ыһыы күрэҕин көҕө Түүҥҥү түүлү уймаата. А. Абаҕыыныскай
4. Тугу эрэ саҕалааһын, бачыымы көтөҕүү. ☉ Какое-л. начинание, почин
   Өндөрөй оҕонньор …… эмиэ биэс уон сүүһү суруйтарда, онон көх таһаарбыт дьоннорго иһигэр бэркэ абалана олорор. П. Ойуунускай
   △ Ордук кимээһиннээх, дьулуурдаах, тахсыылаах өттө (хол., оонньуурга). ☉ Инициатива, активность (напр., при игре)
   Оонньуу көҕө син-биир мин өттүбэр оннунан хаалла. Бачча баһыйа ылан бараммын сүүйэр инибин диэн наһаа холкутуйбутум. НСС ОоО
5. даҕ. суолт. Сэргэх, күө-дьаа, сонуну-саҥаны хабан ылымтыа. ☉ Живой, восприимчивый, активный
   [Оскуолаҕа] сорох кылаас бытаан, көҕө суох. Саҥараниҥэрэн биэрбэттэр. Н. Лугинов
   Сайын сайылык аайы Сүпсүһүү, мунньах бөҕө, Күө-дьаа кэрэ баҕайы, Көтөҕүллэр дьон көҕө. Баал Хабырыыс
   Илии үлэтигэр да биһиги үөрэнээччилэрбит көх дьон. «ББ»
   ♦ Көх түһэн көр көҕүс III
   Ол [өйөбүл] суох буоллаҕына, саҥа ыанньыксыт сопхуостан бүтэн барар болдьоҕун эрэ күүтэ, үлэ оҥорумтуотун үрдэтии «мин кыаҕым таһынан эбит» диэн көх түһэн сырыттаҕына, ама, баа буолуо дуо. «Кыым»
   ср. туркм. көк ‘веселый, радостный’, тув. хөг ‘забава, развлечение, веселье’