кит || китовый; киит балык кит; киит бытыга китовый ус.

аат., түөлбэ. Киит балык. ☉ Кит. Хотугу Муустаах муораҕа хаалымы бултууллар
ср. маньчж. калиму ‘кит’

гл
аһылыктанар, аһыыр. Кит питается мелкой рыбой. Надо питаться здоровой пищей

гарпун; киити гарпунунан бултаа = охотиться на китов с гарпуном.

аат., зоол. Үүтүнэн иитээччилэргэ киирэр, балык курдук быһыылаах, улахан төбөлөөх, түүтэ суох килэркэй халыҥ тириилээх, бороҥ өҥнөөх муора кыыла (сир шарын саамай бөдөҥ харамайа). ☉ Кит
Дельфиннэр уонна кииттэр сыты төрүт билбэт кэриэтэлэр. ББЕ З. Кииттэри, муорсалары, ньиэрпэлэри балачча элбэхтик бултууллар. ХС. Таһырдьа туох эрэ улахан баҕайы дагдайа сытарын көрбүтэ. Ол киит төбөтүн уҥуоҕа этэ. А. Алдан-Семенов (тылб.)
◊ Күөх киит — уу бытархай харамайдарынан аһылыктанар киит саамай бөдөҥ көрүҥэ. ☉ Голубой кит. [Антарктидаҕа] биһиги планетабыт саамай бөдөҥ харамайдара — күөх кииттэр …… үөскүүллэр. КВА МГ
Күөх киит тииһэ суох кииттэргэ киирсэр. ББЕ З
Киит бытыга көр бытык. Киит муос быластыыҥкалара бытыга дэниллэр. ББЕ З

туохт. Эмискэ кулгааҕыҥ чуҥкунаан ыл. ☉ Зазвенеть в ушах
[Хачыгыр] кулгааҕын тыаһа чуҥ гына түстэ уонна сир үрдэ хаан буолан тараахтанан көһүннэ. Эрилик Эристиин
Көөстөөн хаҥас кулгааҕа чуҥ гына түстэ, дөйөн умса түһэн иһэн, ыҥыырын инники хоҥсуоччутуттан тутуһан хаалла. Уустаах Избеков
Ытыалаһа-ытыалаһа биэрэккэ чугаһаан иһэн эмискэ чуҥ гынан хааллым. Уҥа хараҕым көмүскэтигэр буулдьа кэлэн түспүт. «ЭК»
ср. др.-тюрк. чуҥ, кит. чжун, чуҥ ‘колокол’

аат.
1. Муора сорох моллюскаларын иһигэр үөскүүр перламутр биитэр хара өҥнөөх, кытаанах күндү таас. ☉ Жемчуг
Кыдьымах муустара, сыгынньах дьэҥкир түөстэригэр күн чаҕылын түһэрэн, күндү чөмчүүк таастыы көҕөрүмтүйэ сандаарыҥныыллара. Софр. Данилов
Чаҕылыһар таммахтар мастар быыстарыттан тахсан эрэр күн уотугар чөмчүүк таастыы күлүмнэһэллэр. Далан
Чурумчуку булууламмыт: Чуурка мастан чочуллубут Чохоолорун бырахпыт, Чөмчүүк таастан кутуллубут Чочуонай чааскыламмыт. Эллэй
2. түөлбэ. Чэй иһэр иһит, чааскы. ☉ Чашка, стакан
Бэрт сотору Марбала эмээхсин биир чөмчүүк кыынньыбытынан үүтү киллэрэн Маайыккаҕа биэрбитэ. Н. Якутскай
[Сэрэбэһит:] Эмээхсин, чөмчүүккэ тымныы үүттэ аҕал эрэ, харахпын сырдатан бараммын көрөн көрүөхпүн. Н. Түгүнүүрэп
Сарсыарда аайы чөмчүүккэ (ыстакааны итинник ааттыыллар) ыаммытынан үүт эбэтэр чөчөгөй кутуллан турар буолар. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. йенчү, кит. чжэньчжу, чинчу ‘жемчуг’

I
1. аат., эргэр.
1. Алтан уонна хорҕолдьун холбуу уһаарыллыбыт былааһыга, боруонса. ☉ Сплав меди и олова, бронза
Чаҥынан оҥоһуллубут симэх. ПЭК СЯЯ
Чаҥ курдук харахтара дьону барытын куруук сиилиир, элэктиир курдуктар. Амма Аччыгыйа. Чаҥынан дьэрэкээн түһэриллибит чаппараахтаах. Н. Игнатьев
2. Алтан уонна үрүҥ көмүс холбуу уһаарыллыбыт өлбөөркөй араҕас өҥнөөх былааһыга, буолускай. ☉ Бледно-жёлтый сплав меди с небольшой добавкой серебра, нейзильбер
Көмүс буолбатах, чаҥ эбээт. ПЭК СЯЯ
2. даҕ. суолт. Чаҥынан, алтанынан оҥоһуллубут. ☉ Медный, бронзовый. Чаҥ киэргэл. Чаҥ болот
ср. др.-тюрк. чаҥ ‘колокольчик; литавры’, кит. цин-тонг ‘бронза (крепкая медь)’
II
тыаһы үт. т. Тимири тимиргэ охсуолуур курдук хатан тыас. ☉ Подражание гулкому звуку, возникающему при ударе одного металлического предмета о другой. «Чаҥ-чаҥ» диэн тугу эрэ охсор тыас иһиллэр
ср. др.-тюрк. саҥ ‘колокольчик; литавры’, кит. чжэн ‘гонг; литавры’
III
көр чэҥ
Атаҕар Адаар чаҥ адаҕалаах Кырдьаҕас Моруос оҕонньор өндөҥнөөтө. С. Васильев
Ыстапаан чаҥтан халтарыйан ууга олоро түстэ. «ХС». 2004 сыллаахха систэр, хайалар чаҥнара ирэннэр сир үрдүнэн сүүрүгүрэннэр Өлүөнэ уута хатылаан чычаарбатаҕа. КМП ДЬБ
ср. монг. цанг ‘изморозь, иней’, ног. сенъ ‘льдина’

1. даҕ., фольк. Ураты айыылаах сөҕүмэр улахан, модьу. ☉ Громадный, могучий (обычно о мифологических живот ных)
   Өлөр өлүү луо хаан оҕуһа. Луо хаан орон. ПЭК СЯЯ
   Таҥара үөрэх тээхтэрэ этэллэринэн, сир ийэ үс луо балыкка сүктэриллэн турар үһү. И. Гоголев
2. сыһ. суолт., кэпс. Даҕааһыны күүһүрдэр сыһыат суолтатыгар: олох, букатын. ☉ В роли наречия, усиливающего значение прилагательного: совсем, совершенно
   Луо балай.  [Күн Толомон Ньур густай] Дьалыһыйа кыыран, Ап чалаха йынан Абылыы тибиирэн, Кулун Кул лустууру Тугу да көрбөт Луо балай оҥорон, Ө р г ө н м а ҥ а н ө т ү ү н э н Үм ү р ү кэлгийэн, эмиэ Өрө көтүтэн Күүгүнэппитэ үһү. ТТИГ КХКК
   ср. кит. луҥ, тув. улу, др.-тюрк., монг., уйг. луу ‘дракон’, туркм. устар. лув ‘рыба’

аат., эргэр. Былыргы саха өйдөбүлүнэн, уу анныгар дойдулаах, кыһыҥҥы улахан тымныы эрэ саҕана (Ороһуоспа буолар түүнүттэн Кириһиэнньэҕэ диэри) ууттан үөһэ тахса сылдьан баран төннөр иччилэр. ☉ По якутскому поверью: обитатель (дух) глубоких вод, выходящий на землю в зимние холода от Рождества Христова до Крещения, шиликун, водяной дух, водяной
Сүллүүкүттэр, хаайтаран хаалан, төннөн атын ыал ойбонунан киириэхтэрэ диэммит, ойбоммутун алларан сүүрдээтибит. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сүллүүкүн тахсыытын саҕанааҕы өр күүтүүлээх, дьиэҕэ ордук итии, таһырдьа ордук тымныы күннэр кэлбиттэрэ. Н. Заболоцкай
[Уйбаан:] Бүгүн сүллүүкүттэр айгыстан тахсар түүннэрэ үһү. Л. Габышев
◊ Сүллүүкүн иһиллээһин — былыргы саха өйдөбүлүнэн, ойбон аттыгар, өтөх түннүгүн анныгар олорон сүллүүкүттэр тугу кэпсэтэллэрин иһиллээһин (итэҕэл этэринэн, сүллүүкүттэр кэлэр өттүгэр туох буоларын билгэлииллэр). ☉ В старину: обычай тайком подслушивать водяных около проруби или под окном заброшенных жилищ (согласно якутским поверьям, они способны предсказывать будущее). Былыр эһэм аах сүллүүкүн иһиллииллэрэ эбитэ үһү
ср. русск. шиликун, шулюкун ‘ряженый; нечистый дух’, коми шилейкин ‘водяной’, тат. диал. шүлген ‘злой дух’, якут. уу-луо-хаан, кит. шуй-луҥ-хуан ‘великий владыка — дракон вод’