Якутские буквы:

Якутский → Русский

бүддьүөтүнэн хааччыллыы нуормата

норматив бюджетной обеспеченности

Категория: Местное самоуправление

бүдцьүөт хааччыллыы-тын алын кээмэйэ

минимальная обеспеченность бюджета

Категория: Местное самоуправление

хааччылын=

страд. от хааччый = 1) обеспечиваться, снабжаться, быть обеспеченным, снабжённым; 2) обеспечиваться, гарантироваться, быть обеспеченным, гарантированным.

Якутский → Якутский

хааччыллыы

хааччылын диэнтэн хай
аата. Уопуттаах орто сүһүөх салайааччылар сүрүн болҕомтолорун үлэ хааччыллыытыгар уураллар. ПИО ТС
Саҥа оҥоһуллан таһаарыллар тыраахтардар саппаас чаастарынан хааччыллыыларыгар маннык бэрээдэги олохтуурга. КПЫ
Оттон матырыйаалынан хааччыллыыгыт хайдаҕый? «ХС»
◊ Толору хааччыллыылаах көр толору
Трест начаалынньыга Степаненко уунан ититиллэр систиэмэлээх, толору хааччыллыылаах дьиэҕэ олороро. В. Протодьяконов
Аҕыйах сыллааҕыта Погодаевтар Тополинай бөһүөлэгэр толору хааччыллыылаах дьиэҕэ көһөн киирбиттэрэ. ҮҮүДь
Оройуон киинигэр толору хааччыллыылаах олорор дьиэ бытааннык тутуллар. «Кыым»

хааччылын

хааччый диэнтэн атын
туһ. Нэһилиэнньэ куоракка олорор үгүс араҥата таһыттан тиэллэр аһынан хааччыллар. А. Чугунов
Уот биэрээччилэрбит саппаас чааһынан хааччыллыбыттара, хамнастарын аахсыбыттара. Н. Борисов
Атын ыаллар арыый хааччылыннахтарына, мин да ирээтим кэлэр ини диэн Харытыай эрэх-турах сылдьыбыт. СҮК

Еще переводы:

норматив бюджетной обеспеченности

норматив бюджетной обеспеченности (Русский → Якутский)

бүддьүөтүнэн хааччыллыы нуормата

Категория: Местное самоуправление
обеспеченность

обеспеченность (Русский → Якутский)

ж. 1. хааччыллыы; обеспеченность тракторов горючим трактордар уматыгынан хааччыллыылара; 2. (достаток) олоххо кыаныы, олох дэлэйэ.

обеспеченность бюджета

обеспеченность бюджета (Русский → Якутский)

бүддьүөт хааччыллыыта

Категория: Местное самоуправление
минимальная бюджетная обеспеченность

минимальная бюджетная обеспеченность (Русский → Якутский)

бүддьүөт алын хааччыллыыта

Категория: Местное самоуправление
татым

татым (Якутский → Якутский)

даҕ. Дэлэгэйэ суох, кэмчи, тутах. ☉ Небольшой по количеству, недостаточный, скудный
Таҥныах диэтэххэ Таҥнар таҥаһынан Татым эбиппин. П. Ойуунускай
Оччотооҕуга ас-үөл сүрдээх татым этэ. Г. Колесов
Тиэхиньикэнэн хааччыллыы татым. «Кыым»
△ Ырааҕы-киэҥи хаппат, кыараҕас (өй, санаа, билии). ☉ Ограниченный, недалёкий (о знаниях, уме, думах)
Түҥкэтэх буолуу төһөҕө даҕаны өй татымын, култуура намыһаҕын туоһулуур. И. Гоголев
Ыларов эмчит быһыытынан теоретическай билиитэ татым, практическай дьоҕура кыра. Р. Баҕатаайыскай
[Алкоголик] ону-маны киэҥник кыайан эргитэн ырыппат, татым санаалаах киһи. ДьИэБ
ср. халх. татог ‘еле хватающий’

оруоллан

оруоллан (Якутский → Якутский)

туохт. Оруоллаах, суолталаах буол. ☉ Играть значительную роль в чём-л., иметь значение в чём-л., для чего-л.
Хаһаайыстыбалар А.Н. Кочубеев кыһамньытынан бөҕөргүүллэр, сэрии кэмигэр дойду аһынан-үөлүнэн хааччыллыытыгар биллэр оруолланаллар. П. Аввакумов
Рим Карфагены кыайыытыгар сэрии кэккэлэрин толорон испит уонна өстөөҕү утары хорсуннук кыргыспыт Италия бааһынайдара быһаарар оруолламмыттара. КФП БАаДИ

этириктэс

этириктэс (Якутский → Якутский)

туохт., кэпс. Тугу эмэ ситиһээри күүскэ туруулас, сыралас. ☉ Прилагать усилия, проявлять упорство, настойчивость, чтобы добиться чего-л. [Оскуола дириэктэрэ Харанаайап] оскуола өрөмүөнүн туһунан быһаарсан этириктэһэ олорор. Н. Борисов
Оччолорго училищебыт хааччыллыыта аһара мөлтөх, үөрэнэр куорпуспут, олорор дьиэбит сүрдээх тымныы этилэр. Ол да буоллар, этириктэһэн, куурустан кууруһу бүтэрбиппит эрэ баар буолара. «Чолбон»

хочуол

хочуол (Якутский → Якутский)

аат.
1. Аһы буһарарга эбэтэр ууну оргутарга туһаныллар улахан, төгүрүк айахтаах тимир иһит. ☉ Металлический круглый сосуд для нагревания воды, варки пищи, котёл
Үс түннүктээх, үс оһохтоох, отут муунта уу киирэр хочуоллаах, үс ааннаах саҥа баанньыгы тутуохха. АЕЕ ӨӨ
2. Убаҕаһы паарга кубулутар аналлаах улахан оҥоһук. ☉ Паровой котёл
Кэнэҕэскитин баараҕай элэктэриичэскэй ыстаансыйалар букатын даҕаны хочуоллара уонна паровой турбиналара суох үлэлиир буолуохтарын сөп. БК БК
3. Биэдэрэ, солуур. ☉ Сосуд, обычно цилиндрической формы, с ручкой, предназначенный для жидкостей или чего-л. сыпучего, ведро
Үрэхтэн икки хочуолунан уу баһан таһааран, бииригэр чэй оргута уурда, иккиһигэр миин өрдө. Г. Колесов
Тэлиэгэҕэ, уу таһар буочукаҕа уонна хочуоллары умса ууран олортолоон баран үлэһиттэр дьүүллэһэн, кэпсэтэн бардылар. Д. Таас
♦ Хочуолун сылытан барда түөлбэ. — сымыйалаан эрэр, сымыйалаан барда. ☉ соотв. наводить тень на плетень.
◊ Уопсай хочуол кэпс. — биир сиртэн уопсай аһааһын, хааччыллыы. ☉ Совместное питание, довольствие из общей кухни, общий котёл
Киэһээҥҥиттэн рота уопсай хочуолуттан аһыахтаахпын. И. Никифоров
Эппитин взводпутугар илдьэн уопсай хочуолга уган буһарбыппыт, сибиэһэйин, үчүгэйин эриэхсит. «ХС»

быйаҥ

быйаҥ (Якутский → Якутский)

  1. аат.
  2. От, бурдук өлгөмнүк үүнүүтэ (ол сүөһү иитиитэ дьарыктаах сахаларга баай-дуол төрдө буолара). ☉ Обильный травостой на сенокосных угодьях (что было основой достатка, богатства якутов-скотоводов)
    «Таҥара биэрбитэ таах буорга иҥмэтин! Быйаҥтан баспахтаан хаалыах!»— диир. Эллэй
    Тоҕой Сэлэ ходуһата быйыл сайын күөх быйаҥа ордук күөгэйэ үүммүтэ, салгына ордук ырааһырбыкка дылы буолбута. Л. Попов
    Сир быйаҥын түргэнник хомуйан ыларга механизатордар улахан дьулуурдаахтар. «Кыым»
  3. Баай-дуол, ас-үөл дэлэйэ, өлгөмө; үбүнэн, баайынан-дуолунан толору хааччыллыы. ☉ Изобилие, богатство, достаток
    Бу күргүөм үлэ таһаарбыт быйаҥыттан киһи сүрэҕин үөрүүнэн сылытар сылаас-сымнаҕас салгын сайа охсо турарга дылы гынар. Амма Аччыгыйа
    Кинилэр [сахалар] олохторо сылгы, ынах төрүөҕүттэн, быйаҥыттан тутулуктааҕа. Саха фольк. Аҕалаах ийэм уонча сүөһүлэрин быйаҥынан быр-бааччы ыал буолан олорбуттара. М. Доҕордуурап
  4. көсп., кэпс. Ардах, самыыр (уйгубыйаҥ төрдө от үүнүүтэ хааччылларын иһин). ☉ Сильный теплый дождь (обеспечивает хороший травостой на сенокосных угодьях)
    Кутта дии курулас быйаҥмыт — Дьэ күннүө от-бурдук, чэлгийэн! Күннүк Уурастыырап
    Бүгүҥҥү халлаан, бу бүтэй былыт Быйаҥын биһиэхэ биэрэр. И. Чаҕылҕан
  5. көсп., кэпс. Сиртэн хостонор туһалаах баайдар (металлар, таас чох, минераллар эҥин). ☉ Полезные ископаемые
    [Геолог — Киириккэ:] Эйигин өстөөхтөр илиилэриттэн быыһаммыккынан уонна, баҕар, бүтүн Сойууска суолталаах сир быйаҥын булбуккунан эҕэрдэлиибин. С. Ефремов
    [Былыр] Баайга биир кутуу Чэй иһин хамнаска барар Дьадаҥы саха Урал, Баку Быйаҥын билигин баһар. П. Тулааһынап
    Саха сирин кистэлэҥ быйаҥын киһи-аймах туһатыгар тиэрэ тардыһан биэрэр геолог буоллар төһөлөөх үчүгэй буолуо этэй?! «ББ»
  6. кэпс., сэнээн. Аанньа ахтыллыбат, сэнэбилгэ сылдьар киһи оҕото. ☉ Отродье, отпрыск (о ребенке неуважаемого человека)
    Эминэ туомуй! Эчикийэ, көрөн-истэн, өргөстөнөн, бу киммит быйаҥа турарый? Болот Боотур
    Кууһума-а! Чиэһинэй быйаҥы, Үбү да мин үөҕэ барбаппын. Сиилиибин эн курдук быйаҥы! Бар дьонтон мин туораан барбаппын. Р. Баҕатаайыскай
  7. даҕ. суолт. Олус элбэх баайдаах, аһара дэлэй, өлгөм, илгэлээх. ☉ Изобильный, благодатный, богатый
    Онтон уоҕа Улам астан, Быйаҥ уулаах Былыттара, Иэтэн-ирэн, Иэнигийэн, Уһун самыыр Олохсуйда. Күннүк Уурастыырап
ирдэбил

ирдэбил (Якутский → Якутский)

аат.
1. Ханнык эмэ усулуобуйалары туруоран, ону тутуһары, толорору модьуйуу. ☉ Требование, спрос
Үлэ былаанын оҥорон, кыраапык олохтоон, ирдэбили күүһүрдэр гына тэрийэн, дьону сүһүөҕэр туруора охсуохха наада. В. Яковлев
Үлэ тэтимигэр уонна хаачыстыбатыгар эдэр мэхэнисээтэргэ кытаанах ирдэбили туруорара. «ХС»
Кинини [учууталы] сыаналааһын, киниэхэ ирдэбил олох сайдыытын таһымыттан тутулуктанан уларыйа турар. «Кыым»
2. Ханнык эмэ дьыаланы официальнайдык быһаарарга көрдөһүү. ☉ Требование официального разъяснения по какому-л. делу, запрос
Дьокутаат бэйэтин компетенциятын иһинэн ханнык баҕарар дуоһунастаах дьоҥҥо ирдэбил оҥорор бырааба олохтонно. ФММ ДьКС
Мин соторутааҕыта биир депутатскай ирдэбили толорон, куорат детсадтарын материальнай-техническэй хааччыллыыларын бэрэбиэркэлээбитим. «ХС»
3. суут-сок. Суут буолуон иннинэ дакаастабыл буолар чахчылары хомуйуу. ☉ Предшествующее суду дознание, собирание улик. Борукуруор дьыаланы эбии ирдэбилгэ ыытта
4. суут-сок. Буруйу оҥорон баран күрээбит, саспыт киһини көрдөөһүн. ☉ Розыск, выслеживание преступников
Ирдэбилгэ сылдьар киһини булбуттар.  Эһиги кинилэри тыллаан туттарбатаххына, кинилэр эр ылан, өссө ордук алдьархайы тардыахтара. Онон доҕордуулар күн сарсын ирдэбилгэ турунуох буоллулар. Н. Заболоцкай