1. төгүрүй 1 диэнтэн дьаһ. туһ. Бу дьон биир оҕус тириитин сап курдук тэлбиттэр, манан Сири төгүрүтэ тардан ылбыттар. Саха фольк. Сирдьиппит эрийэн-буруйан, төгүрүтэн, кус ороҕун курдук ыллыктарынан илдьэн, …… арҕас хайа нөҥүө өттүгэр таҕыстыбыт. Д. Дефо (тылб.)
2. көсп. Быһаччы буолбакка, таайтаран, эргитэн эт. ☉ Говорить намёками, обиняками
   Мэхээлэ ыйытыыга быһаччы хоруйдаабатаҕа, төгүрүтэн саҥарбыта. Далан
   «Кини урут көҥүл сылдьыбыт буоллаҕа дии, дөксө үөрэнэ илик буоллаҕа дии», — диэн аҕам төгүрүтэ соҕус Марбуусаны көмүскэһэрэ. УуУЛ
3. мат. Чыыһыланы чугаһатыллыбыт суолтатынан солбуй, хабаатыннар. ☉ Выражать в круглых цифрах, округлять
   Суоттааһыннарга π чыыһыланы …… суотайга диэри төгүрүтэллэр. АТП ОАаММӨС
   ♦ Иккитэ эрбэҕин эргитиэ, үстэ сөмүйэтин төгүрүтүө көр эрбэх

сыһ.
1. Тугу эмэ кытары тэҥнээн көрөн, туохха эмэ холоон. ☉ В сравнении с чем-л., относительно чего-л.
Сылгы этэ кэлиитин тыыннаах ыйааһыныгар сыһыаннаан бырыһыаннааһын арыт букатын төттөрүнү көрдөрөөччү. АНП СЭЭ
Ханнык эмэ сүрүҥҥэ сыһыаннаан симметричнэй буолар ханнык баҕарар икки фигура бэйэ-бэйэтигэр тэҥнэр. КАП Г
△ Икки эбэтэр хас эмэ кэриҥи бэйэ бэйэлэригэр хабаатыннаран, тэҥнээн. ☉ В каком-л. соотношении, в соотношении чего-л. к чему-л.
Мөлтөх арассааданы олордон, помидор мөлтөхтүк тахсар, сэбирдэҕин өҥө кубархай буоллаҕына биир: түөркэ сыһыаннаан ынах ноһуомун суурадаһынынан эбии аһатыллыахтаах. КЮС ОАҮүА
2. Кимиэхэ-туохха эмэ сыһыары тутан. ☉ Относительно, по-поводу когочего-л.
Биһиги суруйааччыларбыт В.И. Ленин туһунан наар Саха сиригэр, бу дойду дьонун үлэлэригэр, охсуһууларыгар сыһыаннаан суруйаллар. Софр. Данилов
Куруһуокпут үлэтин инники былаана, сыала киэҥ. Аҥаардас оҥоһуктарга сыһыаннаан эттэххэ маннык. АЭ СТМО

аат.
1.
кэпсээн 1 диэн курдук. Кини хара хараҕа, Кырасыабай дьүһүнэ, Кийиит дьахтар кэпсэлигэр Кэмэ суох кэрэхсэнэр. И. Чаҕылҕан
Мин бастаан суруммахтаан иһэн, кини кэпсэлигэр ылларан, бүүс-бүтүннүү истэр кулгаах олордум. ВВ ТТ
Дьэ маннык мин эйиэхэ кэпсэлим. «ХС»
2. Киһиттэн киһиэхэ бэриллэн иһэр, элбэхтик кэпсэнэр кэпсээн, сонун, сурах о. д. а. ☉ Рассказ, новость, слухи и т. д., многократно пересказываемые, передаваемые из уст в уста
Бөһүөлэк дьонун кэпсэлэ наар сааскы булка ким хайдах бэлэмнэнэн эрэрин, кэлээри турар булт хайдах буолуохтааҕын тула эргийэр. С. Тумат
Дэлэҕэ даҕаны «Ньукулаас курдук иистэнньэҥ», «Ньукулаас курдук асчыт» диэн дьиэ аайы кэпсэлгэ, холобурга сылдьыа дуо? С. Никифоров
Хайа сылга ханнык туонаттан төһө хоппо балык муҥхаҕа кэлбитин туһунан кэпсэл нэһилиэнньэҕэ киэҥник биллэр. И. Сосин
3. Былыргы олох туһунан кэпсээн, номох. ☉ Сказ, сказание, рассказ исторического содержания
Айыылар тустарынан биирдии айымньылары (кэпсэллэри, тойуктары) миф диэн ааттанар. Саха фольк. Остуоруйаны, сэһэни, Олоҥхону да кэпсэли Олус таттаран иһиллиир Оҕо остуолга кэккэлиир. И. Эртюков
Софрон Данилов Манчаары туһунан новеллаларынан суруллубут сэһэнигэр урукку кэпсэллэр үгүс өттүгэр бэркэ туһаныллан, аныгы өйгө-санааҕа хабаатыннаран таһаарыллыбыттар. СГС ӨСҮДь
4. Сахалар көрүстэхтэринэ эҕэрдэлэһэн туттар тыллара (кэпсээниҥ? кэпсээҥҥит? диэн курдук — көр кэпсээн). ☉ Приветственное слово якутов при встрече (то же, что кэпсээниҥ? кэпсээҥҥит?) Көхсүн этиппэхтээн, уоһун соттумахтаан баран: «Кэпсэлгит?» — диэн сөҥ куолаһынан ыйытар. Н. Якутскай
Үөрэ-көтө тиэтэлинэн Илиититтэн ылабын, Саха дьонун идэтинэн: «Кэпсэлиҥ», — диэн барабын. П. Тобуруокап
[Мэхээлэ оҕонньор:] Кэпсиэ. [Хара Наһаар:] (олорбохтоон баран). Суох, эн кэпсэлиҥ? Күндэ
◊ Кэпсэл оҥоһун (гын) — кэпсээн оҥоһун (гын) диэн курдук (көр кэпсээн)
Кинини киһи үксэ билэр. Киэн тутта кэпсэл оҥостоллор. И. Эртюков
Мин көрдөһүүбүн ылыннаххына, эн үтүө санааҥ туһунан бар дьоммор кэпсэл оҥостуом, эн күлүккэр үҥүөмсүктүөм! Г. Угаров
Ол сайдыыбытын соруйан көрө, өйдүү сатаабатахха, киһи сөҕүөҕэ, кэпсэл гыныаҕа суох курдук, барыта буолуох буолбутун, кыаллыах кыаллыбытын курдук көстөр. ЧКС ОДьКИи
Кэпсэлгэ сырыт (киир) — кэпсээҥҥэ киир (сырыт) диэн курдук (көр кэпсээн). Биһиги да киэн туттардаахпыт, кэпсэлгэ киирэр сэһэннээхпит. И. Данилов
Дьэ били кэпсэлгэ сылдьар кураанах бөстүөн хаата ньаалбаан уон тииҥҥэ турара онно. Н. Заболоцкай
Эйэҕэһин, үчүгэй эмчитин туһунан кини билиҥҥэ диэри кэпсэлгэ сылдьар. «Кыым»

1. киир 1–10 диэнтэн хай. аата. Тыымпы күөлгэ балыксыт Туутун уга киириитин Күөхтүүр ойуур быыһынан Көрө-көрө кэлбитим. П. Тобуруокап. Кинээс киириитигэр, Огдооччуйа сүбэтинэн, Болот утуйбута буолан хаалла. Н. Заболоцкай
   Павел Попов баартыйа кэккэтигэр киириитин эн бэлэмнээ. М. Доҕордуурап
2. Тылынан айымньы саҕалыыр түһүмэҕэ; суругунан айымньы ыйыылардаах, уопсай быһаарыылардаах инники чааһа. ☉ Вступительная часть, зачин устного произведения, письменной работы, книги; введение
   Эпос киириитигэр этиллэринэн, Орто дойду дьонугар аан маҥнай түптээх олох, дьол-соргу суох. Эрчимэн
   Үҥкүү тылын киириитигэр дьону оонньууга-көргө ыҥырыы, кинилэри көҕүлээһин иһиллэр. СЛ-8
   △ Суругунан айымньы ортотугар кылгастык тиэмэттэн туорааһын. ☉ Краткое отступление от темы (в письменном произведении)
   Мин бу лирическэйдиҥи хабааннаах киириини саха прозатын дьоруойдарын, чуолаан, кинилэр ааттарын туһунан санаабын үллэстэр баҕаттан оҥордум. ФЕВ УТУ
   [Н.М. Заболоцкай] оҕолуу омуннуран ылар киириилэрдээх, тыыннаах чаҕылтырым өҥнөөх хартыынаны талбытынан таҥар тыл дьиҥнээх маастара кини эбээт дэттэҕэ. «ХС»
3. спорт. Саахымакка, дуобакка оонньуу саҕаланыыта. ☉ Дебют (в игре в шахматы, шашки)
   Т. Шмульян оонньооботох дебюта суох. Кини ханнык баҕарар киириини олус интэриэһинэйдик хабаатыннаран оонньуурун сөбүлүүр. НСС ОоО
4. даҕ. суолт. Бастакы, тугу эмэ саҕалыыр. ☉ Начальный, вступительный, вводный
   Техникум дириэктэрэ маҥнайгы киирии лиэксийэтин аахта. Амма Аччыгыйа
   Олоҥхону Г.У. Эргис нууччалыы тылынан киирии ыстатыйалаан …… таһаарбыта. СЛ-8
   ◊ Киирии тыл — 1) атын омуктан ылан туттулла сылдьар тыл. ☉ Заимствованное слово, заимствование
   Киирии тыл сорҕото араас кэмҥэ киэҥник тарҕана сылдьан баран, билигин улам эргэрэн, архаизмҥа кубулуйдулар. ННН СТМО; 2) ханнык эмэ тэрээһини аһар, саҕалыыр кылгас тыл этиитэ; кинигэ иннигэр бэриллэр быһаарыылардаах, ыйыылардаах туспа түһүмэх. ☉ Вступительное слово; предисловие
   Кинигэни бэчээккэ бэлэмнээбит, иннигэр киирии тылы, хос быһаарыыны суруйбут Н.П. Канаев. Эрчимэн
   Мунньаҕы кылгас киирии тылынан Саха АССР Суруйааччыларын союһун бэрэссэдээтэлэ С.П. Данилов аста. «Кыым». Киирии усунуос — ханнык эмэ тэрилтэҕэ чилиэн буолар иһин биирдэ төлөнөр харчы. ☉ Вступительный взнос
   [Артыалга] киирии усунуос диэн биһигиттэн уон биэс солкуобай барар. Д. Токоосоп. Киирии эксээмэн — ханнык эмэ үөрэх тэрилтэтигэр үөрэнэр быраабы ылар иһин туттарыллар эксээмэн. ☉ Вступительный экзамен
   [Микиитэ] киирии эксээмэни туттарарыгар көҥүллээбэттэрин билэн, дойдулуура буолла. Амма Аччыгыйа. Кимэн киирии — эрчимнээхтик саба түһүү, атаака. ☉ Наступление, атака
   Сарсын кимэн киирии буолар. Өстөөҕү үлтү охсон, өрүс уҥуор быраҕар сорук турар. Т. Сметанин
   Бу кэмҥэ уопсай кимэн киирии буолуохтааҕа. М. Доҕордуурап
   Күн киириитэ көр күн. Күн киириитэ алаас иһэ үллэҥнэс киһи буолла. Амма Аччыгыйа
   Уол күн киириитэ балыгын сүгэн дьиэтигэр баран испит. Суорун Омоллоон
   Киэһэ күн киириитэ, Окко сиик түһүүтэ Табалар тахсаллар, Сыһыыбар сырсаллар. С. Данилов. Кыдьымах киириитэ — кыһыары күһүн өрүскэ бытархай муус устуута. ☉ Время шуги
   Соторутааҕыта кыдьымах киириитин үгэнигэр олус үчүгэй этэ. А. Сыромятникова. Кыстыкка (дьылга) киирии — кыһыҥҥы олоҕу-дьаһаҕы оҥостуу; кыстыыр сиргэ көһөн кэлии. ☉ Подготовка к зиме; переезд в зимнее жилище
   Кыстыкка эрдэ киирии үүт ыамыгар хаалыыттан тахсарга тирэх буолуоҕа. «Кыым»

1. тарт диэнтэн дьаһ. туһ. Остуолларыгар биирдии улахан мас тэриэлкэҕэ буспут эти аҕалтаран тартарар. Саха фольк. Эмээхсин бакырыспыт тарбахтардаах илиитэ кыыс төбөтүн таарыйбытыгар, Ньырбачаан этин тартаран дьик гына түспүтэ. Далан
   Хаарыс ырбаахытын дээдэйбит иһэ үтэн тахсыбытын солко куһаат курунан тартарбыт. Уустаах Избеков
   Улахан баҕайы кыһыҥҥы күөл баҕадьытын икки суксурҕа оҕуһунан тартаран аҕаллылар. Эрилик Эристиин
   [Хобороос:] Ээдьии, аны табах тартарымаары гыммыт дии. С. Ефремов
   Александр өр буола-буола дириҥник ынчыктаан ылаттыыр, уһуннук тартаран уһуутаан кэбиһитэлиир. М. Доҕордуурап
   Молоох Лөгүөнтэй кинээс, дьон тартаран, баҕадьы уларсан, көрдөбүл тэрийдэ. Эрилик Эристиин
   Бурдукпутун сыстарыахпыт, астатыахпыт, тартарыахпыт. «ХС»
2. Тугунан эмэ умсугуй, умсугуйан туран оҥор, гын. ☉ Увлекаться чем-л., тянуться к чему-л.
   Үөрэнэр кыах суоҕун Микиитэ бэркэ билэр, ол гынан баран оскуолаҕа курдаттыы тартара турар. Амма Аччыгыйа
   Кини кинигэни олус таптаан, тартаран ааҕар. Суорун Омоллоон
   Дьон үлэҕэ, абылаппыт курдук, тартаран бардылар. М. Доҕордуурап. / / Кимиэхэ, туохха эмэ талас, санааҕын туттар. ☉ Испытывать влечение, тягу к кому-чему-л.
   Мин сүрэҕим ийэ буоругар Мээр курдары тартарар. С. Данилов
   Дьөгүөссэ да эбэтин диэки бэркэ тартарара. «Кыым»
   Ол эрээри биһиги ханна да буолбуппут, төһө да ыраах барпыппыт иһин тоҕо наар дьиэбитигэр курдаттыы тартара, ахта сылдьабытый? ФВН ТС
   △ Угуттан, сылаанньый (сылааска). ☉ Чувствовать томление, блаженство от тепла
   Оһох сылааһыгар тартаран, нухарыйан барбыппын быһыылаах. Амма Аччыгыйа
   Искандеров …… оһоҕун сылааһыгар тартаран иттэ турар. Эрилик Эристиин
   Күн уота көхсүн сылытарыгар тартаран, айылҕа бу дьикти да, модун да көстүүтүн одуулаһа, сөҕө-махтайа турда. П. Филиппов
3. кэпс. Хоруттар, хорут (сири). ☉ Пахать (землю)
   [Дьэкиим:] Аны түүн сөрүүҥҥэ сирбитин тартарыахпыт. А. Софронов
   Онтон дьэ сирдэрин тартара киирдилэр. Суорун Омоллоон
   Урууп мас тиэйдин, от тиэйдин, сир тартардын — барытыгар оҕуһа. Күндэ
4. кэпс. Өйгүн сүтэрэн, түүрүтэ тыыттаран оҕут, тартарар ыарыынан ыарый. ☉ Страдать судорогой, припадками, от эпилепсии
   Сиэллээх Сэмэн биир моһуоктаах. Ол моһуога — кини субу-субу тартаран ыалдьар. Н. Босиков. [Барааннар] күүстээх өттүлэрэ тартардаллар да, тута охтубат этилэр. С. Сарыгоол (тылб.)
5. Биири атыҥҥа майгынныырдык оҥор, атыҥҥа хабаатыннар (хол., саҥараргар). ☉ Делать что-л. под влиянием чего-л. (напр., говорить)
   Кини нууччалыы үчүгэйдик уонна хайдах эрэ ураты минньигэстик тартаран саҥарара. Г. Угаров
   Мин «дьээ-буо» диэн биирдик ылланар дьиэрэтии ырыаны икки киһи, биирдэрэ аныгылыы тартаран, иккиһэ былыргы үгэһи тутуһан ыллаабытын икки аҥыы ылынан олордум. П. Аввакумов
   Хаһыакка сахалыы ааттар ситэ тылбаастаммакка биитэр нууччалыы тартаран суруллаллар. «ХС»
6. Тугу эмэ соһон, состорон аҕалан туруор, миэстэтин буллар. ☉ Подвезти что-л. (напр., сани с сеном) к какому-л. месту и оставить там
   Титииктэр диэкиттэн элбэх баҕайы бөтүөн иһити тиэйбит тэлиэгэни ортоку дьиэ таһыгар тартаран аҕалбыттарын …… көрдүм. Эрилик Эристиин
   Сыарҕабын саҥардыы түстэнэн эрэр от тэллэҕэр сыннаран аҕалан, кыдамаһытым иннигэр тартардым. «ХС»
   ♦ Иҥиир ситиитин тартарар көр иҥиир
   [Маайа] сорох ардыгар иҥиир ситиитин тартаран чиччигинии түстэ. Эрилик Эристиин
   Минин (иҥин) да тартарбат көр иҥ II. Киэһэ кыра соҕус мунньах оҥоробут, биһиги киһибит атыытыгар төрүт да минин тартарбат курдуга. А. Сыромятникова
   Баабыр [киһи аата] иҥин да тартарбат. Хамсатын аргыый, холкутук оборор. Н. Заболоцкай. Үөһүн тартарар — бөтөр курдук күүскэ өрө тыынан саҥа таһаарар. ☉ Испустить вопль, издавать громкий гортанный звук при вдохе (от испуга, неожиданности)
   Абдуркулла быһаҕынан анньыллыбыт киһилии, үөһүн тартаран кылана түстэ. Эрилик Эристиин
   Оҕонньордоро үөһүн тартаран ылбахтыыр. Н. Павлов. Хайа тартарар кэпс. — хас да үлэни тэҥҥэ оҥоро, толоро сатыыр. ☉ Разрываться на несколько дел
   [Аҕата ыалдьан] Сахаар бэркэ олуйтаран, хайа тартарар аатыгар барбыта. В. Яковлев
   ◊ Тартарар ыарыы кэпс. — киһи өтөр-өтөр өйүн сүтэрэн, түүрүтэ тыыттаран, титиристээн ыалдьар ньиэрбэ ыарыыта, ана. ☉ Эпилепсия
   Бүлүүһэ отун бүтүннүү көөнньөрөн …… тартарар ыарыыга эмп быһыытынан тутталлар. ТКП ТДЭҮү
   Уончалаах уоллара тартарар ыарыынан ыалдьан өлбүтүн туһунан истэрэ. «ХС»
   Төрүөҕүттэн тартарар ыарыылаах дииллэр. «ХС»