1. и. д. от хабай=; 2. подшитый край чего-л.

хабай диэнтэн хай
аата. Хамыһаар дьоҥҥо эрэ Хам-түм харахтыырым Хараҕы үөрдэр кэрэ Хабайыылаах таҥастары. «ХС»

хабайар хаба ортото самая середина чего-л.; хонуу хабайар хаба ортотугар на самой середине поляны.

туохт. Арҕахта хас. ☉ Вырыть берлогу
[Эһэ] мутукча түһүөн уонна арҕахха киириэн лаппа иннинэ, эргийэригэр холоон туруору соҕус гына арҕах хастан бэлэмнэнэр. Ардыгар маар хабайар-хаба ортотугар арҕахтыыр. ПАК ЭТ

I
аат.
1. Тимиргэ, маска үөскүүр дьөлөҕөс, көҥдөй; хабахтар (мууска). ☉ Изъян, червоточина в древесине, отверстие в железе; пузырьки (во льду). Хабалаах тимир. Мас хабата
□ Муус хабалаах сиринэн кыратык ойо барбыт. «Чолбон»
2. Кытаанах хаа иһигэр сылдьар, уҥуоҕа суох сымнаҕас эттээх харамай. ☉ Беспозвоночное мягкотелое животное, покрытое раковиной, моллюск, улитка
Көлүйэлэргэ, күөллэргэ уонна өрүс чуумпу хомолоругар уу иһинээҕи үүнээйилэргэ мэлдьи бөдөҥ улитканы — улахан хабаны булуохха сөп. ББЕ З
Тууһа суох ууга — көлүйэҕэ, күөлгэ араас моллюскалар олороллор: хаба, лужанка, катушка. СМН АҮө
Хабалар (улиткалар) үүнээйилэр умнастарынан бэрт наҕыллык сыыллаллар. АВ СҮү
◊ Хаба хаата зоол. — сорох тоноҕоһо суох харамайдар эттэрин-сииннэрин бүрүйэр кытаанах хах, бүрүөһүн. ☉ Твёрдый защитный покров некоторых беспозвоночных животных, раковина
Микиитэлээх Өлөксөй таптыы көрбүт таастарын, хабаларын хаатын уу түгэҕиттэн умсан таһаараллар. Амма Аччыгыйа
Икки күлтэҕэр кыраппыын уонна хаба хаатын курдук эриллэҕэс хас да табах күлэ кутар иһит көстөллөр. В. Яковлев
Куурусса ыраах сиргэ тиэйиини, таһыыны тулуйар, кытаанах хахтаах сымыыты биэрэрин наадатыгар хаба хаатын үлтүрүтэн сиэтэллэр. ККЕ АЦ
ср. осм. камыш ‘род моллюска’, калм. хавхакта ‘черепаха’
II
<хабыллар (хабайар)> хаба ортото көр хабылын III
Эһэ сүүһүн хабыллар хаба ортотуттан хоп-хойуу хаан туора чоккураан түспүт. Амма Аччыгыйа
Куорат хабайар хаба ортотугар киэҥ олбуордаах, түөрт муннуктуу түһэриллибит дьиэ киэптээн турар. П. Филиппов
Ол икки ардыгар көтөр номнуо күөлү хаба ортотунан өрө көтөн ханарыйан таҕыста. Н. Заболоцкай

аат.
1. Сир анныгар эһэ кыстыыр уйата. ☉ Берлога медведя
Эһэ уордаах да, арҕахха сытар (өс хоһ.). Арҕаҕын бүөтүн төлө анньан, эһэ ньылбы ыстанан таҕыстаҕына, ытан хабылыннарарга бэлэмнэнэ туттубутунан, уоскуйан хаалла. Амма Аччыгыйа
Мин эһиэхэ, баҕарар буоллаххытына, ол эһэлэр арҕахтарын көрдөрүөм этэ. Суорун Омоллоон
2. кэпс., көсп. Дьонтон-сэргэттэн күрэнэн, түҥ тыаҕа сири хаһан оҥоһуллубут балаҕан. ☉ Землянка в глухом лесу, где люди скрываются от посторонних глаз. Мичил эһэтэ Доропуун биирдэ күрүөйэхтэр арҕахтарыгар түбэспиттээх
□ Өлүөнэ өрүстэн үс күннүк арҕаа Үтүө сис баара, онно, Арҕах хастан баран, Ас бэлэмнэнэн көрүөм. А. Софронов
3. көсп., сөбүлээб. Кимнээх эмэ саһан-бүгэн олорор сирдэрэ (хол., бандьыыттар). ☉ Логово, логовище, где скрывается кто-л. (напр., бандиты)
Бу сир бандьыыттар арҕахтара буола сылдьыбыт. В. Гаврильева. Тэҥн. ордуу
◊ Өстөөх арҕаҕа — утары сэриилэһэр судаарыстыба бэйэтин сирэ эбэтэр киин куората. ☉ Логово врага
Ити өстөөх арҕаҕын саамай хабайар-хаба ортотугар буолбут көрсүһүү этэ [Платоннаах Максим көрсүһүүлэрэ]. П. Филиппов

1. аат. Кимиэхэ эмэ өстүйбүт киһи, кимниин эрэ өстөспүт киһи. ☉ Тот, кто находится в состоянии вражды с кем-л. [Боккуо:] Маннык олоҕу таҥара өстөөххө да биэрбэтин. А. Софронов
   Ол биэлсэр баайдарга өлөр өстөөх киһи үһү. Амма Аччыгыйа
2. Кимнээҕи эрэ утары сэриилэһэ сылдьар киһи, сэрииһиттэр. ☉ Военный противник, неприятель, враг
   Лесневскай генерал, атын сиртэн өстөөхтөр кэлбэттэригэр эрэнэн, дэриэбинэ таһыгар харабылы күүһүрпэтэх эбит. Эрилик Эристиин
   Биһиги өһөгөйдөөх өстөөхтөн дойдубутун ыраастаан, кыырыктаах кыргыһыынан суолбутун солонон, иннибит диэки бардар баран испиппит. А. Бэрияк
   ♦ Өстөөх арҕаҕа — өстөөх ордуута, саһар сирэ. ☉ Логово врага (букв. вражеская берлога)
   Ити өстөөх арҕаҕын саамай хабайар-хаба ортотугар буолбут көрсүһүү этэ. П. Филиппов. Өстөөх саас — киһи мөлтөөн ылар сааһа (бу сааһы харыстанан аһардахха кырдьыаххар диэри олоруоххун сөп). ☉ Критический возраст, когда организм, перестраиваясь, оказывается уязвимым для множества факторов (проскочив его, можно надеяться на долгую жизнь). Киһи сааһын ортото — өстөөх саас

I
дьүһ. туохт.
1. Төбөҕүн хантатан, кэдэччи тутун. ☉ Идти, ходить, слегка откинув назад голову, выгнув спину, выпятив грудь
[Сөдүөччүйэ:] Кырдьык, Хаппытыан кинээс Хайҕаллаах кыыһа буолан Ханайан сылдьарым саҕана [Манчаары Баһылайы] Таптыам эрэ диэбэтэҕим. А. Софронов
Ханайа хааман тахсан Атааннаах аан ийэбин Алтан тиэрбэс уубунан Алаҕалдьыччы көрбүтүм. С. Зверев
[Кэтириис:] Хат буолан ханайан хаалан Хардыыгын хаайарбар тиийдим. П. Тобуруокап
2. Үрдүккүнэн атыттартан үрдээн, чорбойон көһүн (хол., хайаны этэргэ). ☉ Выделяться высотой, возвышаться (напр., о горе)
Айаннаан иһэҕин эн ыраах — Хабарҕа былыттар кэккэлээн, Хайыһар кэриэтэ күөх халлаан Ол хаардаах хайабыт кэнниттэн Ханайан тахсыбыт сириттэн. П. Тобуруокап
Чынаара хайатын ханайар арҕаһыттан эриэннэммит кыһыл саадьаҕай бэрэбинэлэр …… таҥнары сырсан дьулугураһаллар. М. Доҕордуурап. Буот-тиэ! Ханайар Буор ыналы хайалар. А. Бурцев
♦ <Ханайар> хаба ортото — <хабыллар (хабайар)> хаба ортото диэн курдук (көр хаба II)
[Кыыл суола] хочону ханайар хаба ортотунан субуллан иһэн, эмискэччи сүтэн хаалла. Л. Попов
Нээстээр оҕонньор үһүс Дьохсоҕон нэһилиэгин ханайар хаба ортотугар олохсуйан олорор. Бэс Дьарааһын
Үс хайыһардаах киһи күөлү ханайар хаба ортотунан тус соҕуруу диэки түһэ турбуттара. ССХУо
ср. халх. ханай ‘иметь важный вид’
II
умсаах диэн курдук
Ханай диэн [көтөр] дьүһүн хоһуйан ааттааһын диир Э.К. Пекарскай. Багдарыын Сүлбэ
Атыыр ханай саҥата тардырҕаан олорор. С. Маисов
Ханайа ханна да барбыта биллибэккэ умсан хаалла. АаНА СТОТ

I
туохт. Тирииҥ аннынан ууланан өрө үллэн, иһэн таҕыс. ☉ Вздуваться пузырём, покрываться волдырями (о коже)
Сэмэн икки атаҕын тарбахтара биир дэхси буола хабыллан хаалбыттар. Н. Якутскай
Миитээ хапсабар ойон туран, хабыллыбыт ытыстарыгар силлээмэхтээтэ. Е. Неймохов
Модугудьааҥҥа тиийиибэр атаҕым уллуҥаҕа хабыллан, аһыйан, кыайан хаамтарбат буолла. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк. хабар ‘вздуваться, распухать’
II
тыаһы үт. туохт. Ыраахха диэри эҥсиллэн хабыгырыы тыаһаа, оннук тыаһы таһаар (хол., тоҥ буорга ат туйаҕа тыаһыырын этэргэ). ☉ Издавать частые, дробные, громкие, раскатистые звуки (напр., о топоте копыт лошади, бегущей по мёрзлому грунту)
Лоҥкуудаҕа хабыллар сүгэ тыаһа хатан тымныыны кытта хатыста. М. Доҕордуурап
Иккис ат туйаҕын тыаһа илин диэки хабылла турда. Р. Кулаковскай
Күлүмнүү оонньоото чаҕылҕан, Этиҥнэр уордаахтык хабылла Хабараан дарбааны тартылар. И. Федосеев
♦ Өрө хабылла түс көр түс I
«Эмээхсиэн, эн итиннэ ньаамырҕаабакка олор!» — Сыллай эмээхсини ситэ саҥарпакка өрө хабылла түстэ. Амма Аччыгыйа
«Тоҕо саанаҕын?!» — Дьэбдьиэ эмискэ өрө хабылла түстэ. Болот Боотур
Ол оннугар уола Баанньа өрө хабылла түспүтэ. Ойуку
◊ Өрө хабылла түс көр түс I
Эмискэ дапсы тыаһа өрө хабылла түспүтэ. Далан
Эмискэ күөл диэки саа тыаһа өрө хабылла түстэ. П. Егоров
Көрүдүөр иһигэр ытыс тыаһа өрө хабылла түстэ. ПНИ ДКК
Уот хабылла түс — өрө хабылла түс диэн курдук (көр түс I). Таһырдьа тахсан истэҕинэ, үгэх аанын тыаһа уот хабылла түһэр. Саха фольк. Сонно тута саалар тыастара уот хабылла түһэр. А. Сыромятникова
Далтан тэйэн эрдэҕинэ, Куонаан дурдатыттан саа тыаһа уот хабылла түстэ. Н. Заболоцкай
III
хап I диэнтэн бэй., атын
туһ. Хата, Витюшкабыт бастакы категорияҕа хабыллан, төлөбүрэ суох үөрэххэ киирбит. Т. Находкина
Сайын тэрилтэлэр бары оттооһуҥҥа хабыллаллар, оттон пиэрмэҕэ оскуола оҕолоро, устудьуоннар көмөлөһөллөр. ТССКС
Хабылыга суох хабылык хабыллыбат. ВПК СОо
♦ <Хабыллар (хабайар)> хаба ортото — туох эмэ саамай ортото, киинэ. ☉ Самый центр, самая середина чего-л.
Сэмэн оҕонньор сонуок хабыллар хаба ортотунан хайа тыырдаран эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Ойуур хабыллар хаба ортотугар быычыкайкаан балаҕан оҕото турара. Д. Таас
Дабыыт дэриэбинэни хабыллар хаба ортотунан киирэн, тус хоту салаллар. И. Никифоров

1. 1) средний; орто температура средняя температура; орто оскуола средняя школа; орто арифметическай мат. среднее арифметическое; орто дойду миф. средний, срединный мир, земля; орто бааһынай середняк; орто тарбах средний палец; 2) посредственный; орто сыана посредственная оценка; 2. середина; тохсунньу ортото середина января; күн ортото полдень; хаба орто см. хаба III; хабайар хаба ортото см. хабайар; 3. в роли служебного имени: ортотугар среди; посреди; дьон ортотугар а) среди людей; б) публично; суол ортотугар среди, посреди дороги; ортотунан а) посредине, на середине; быа ортотунан быһынна ремень порвался посредине; хонууну ортотунан посредине поля; б) между, среди; дьону ортотунан среди людей; ортотуттан с середины; от середины; ортотуттан ыл = взять, брать с середины # сүрэҕим ортотунан по сердцу, по душе.