Якутские буквы:

Якутский → Русский

хабарҕалаа=

1) прям., перен. брать за горло; киһини хабарҕалаа = а) схватить кого-л. за горло; б) перен. придираться к чьим-л. словам, не давая возможности говорить, высказаться; наступать кому-л. на горло; 2) делать зарубку; сэргэни хабарҕалаа = сделать зарубку на коновязи.

Якутский → Якутский

хабарҕалыы

  1. даҕ. Туора олуктуу кэрдиистээх, оннук оҥоһуулаах. ☉ Имеющий поперечную зарубку, изготовленный таким образом
    Уулааҕы хабарҕалыы муннуктаах эргэ ампаар дьиэҕэ аҕаллылар. Эрилик Эристиин
    Ол остуруок ис өттүнэн сытыары хабарҕалыы истиэнэлээх. ИОВ ЯК
  2. сыһ. суолт. Туора олуктуу кэрдиистээн, оннук оҥоһуулаах гына. ☉ Поперёк, поперечиной
    Ол кэннэ хабарҕалыы кэрдэн, олук таһаарда. Күннүк Уурастыырап
    Хабарҕалыы охсуллубут сытыары эркиннээх намыһах балаҕан таһыгар кэлэн олорор. В. Тарабукин
    ◊ Хабарҕалыы анньыы — туос иһит моонньун иитин ойуулаан дьарҕаалаан тигэргэ туттуллар кылгас туруору сииктэр. ☉ Короткие вертикальные швы, используемые для закрепления и орнаментации ободка берестяной посуды
    Бу бөлөх ойуу аата туос иһиттэр иилэрин тигии көрүҥүттэн тахсыбыт, хабарҕалыы анньыы дэнэр. НБФ-МУу СОБ
    Холобур, субуруччу хабарҕалыы анньыы сииктэринэн тигэллэрэ. ПСН УТС

хабарҕалаа

туохт.
1. Ким, туох эмэ тыынын хаайардыы, хабарҕатыгар түс. ☉ Хватать, брать кого-л. за горло, душить
Илгиэлээтэ, аны хабарҕалыырдыы тутта. Лоһуура
2. Маһы туоратынан ойо охсон, олукта таһаар. ☉ Делать зарубку на дереве
Кэлэн иһэн хабарҕалаан оҥоһуллубут эркиннээх дьоҕус дьиэни көрөн ааспыппыт. «Кыым»
3. көсп., кэпс. Хардарар да бокуой биэрбэккэ, харса суох саҥар, ыган киир. ☉ Напирать на кого-л., не давая возможности говорить, наступать кому-л. на горло
[Балбаара:] Быыпсай Сүөдэр уон сүүс харчы иэстээххин диэн хабарҕалаан эрэр. Эрилик Эристиин
Хайа, оргууй хабыгыраарыый, хабарҕалаан түһэҥҥин. И. Никифоров
Биэриэх буолбут оккун даа? Бээ, тохтоо, доҕор, наһаа хабарҕалаама. Э. Соколов

Еще переводы:

хабарҕалат=

хабарҕалат= (Якутский → Русский)

побуд. от хабарҕалаа =.

хабарҕалаталаа=

хабарҕалаталаа= (Якутский → Русский)

многокр. от хабарҕалаа =.

хабарҕалааһын

хабарҕалааһын (Якутский → Русский)

и. д. от хабарҕалаа =.

хабарҕалас=

хабарҕалас= (Якутский → Русский)

совм.-взаимн. от хабарҕалаа = 1.

курсай

курсай (Якутский → Якутский)

даҕ. Курсуйбут, хас да сыллааҕыттан кэлбит, сылдьар, өрдөөҕү. ☉ Прошлогодний, старый (обычно о долгах)
Хас эмэ сыллааҕы курсай иэскин тугунан төлөөрү гынаҕын? Күннүк Уурастыырап
Быйыл кэлэн бокуонньук курсай иэһин тобоҕо икки буут арыыны кытта уон сүүс харчы баар диэн хабарҕалаан эрэр. Эрилик Эристиин

хабарҕалас

хабарҕалас (Якутский → Якутский)

туохт. хабарҕалаа диэнтэн холб. туһ. Ыл, маста хабарҕалас эрэ
□ Бүгүн эн туох буолан миэхэ баайсан, хабарҕалаһан бардыҥ? В. Протодьяконов
Ити Дайыыла кинээс киһини тыыннарбакка хабарҕалаһа олорор. М. Доҕордуурап
Булчут ыт, олбуор ытын курдук, атын ыты көрдө да тута хабарҕалаһан барбат. Я. Семёнов

буолак

буолак (Якутский → Якутский)

аат., түөлбэ.
1. Бурдук сирэ, бааһына. ☉ Пашня
[Дьөҥкүүдэ] эбэ уутуттан угуттанан үүнүүлээх хортуоппуй буолактара, Акана аннынан хаппыыста үүннэрэр тэпилииссэлэр дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллэллэр. «ХС»
Тыаҕа ыһыы чугаһаан Буолак хаарын типтэрэ Холкуостары дьаһайа Агроном тиийдэҕэ. П. Тулааһынап
Эн тула өттүгэр көстөллөр буолактар. Ол онно өҥ үүнүү муоралыы долгуйар. И. Гоголев
2. Охсуһуу, кыргыһыы, сэрии буолар толооно, хонуута. ☉ Поле битвы, сражений
Оһол уолаттара Олгуй, хомуос тута-тута, Охсуһуулаах буолак диэки Обот-соллоҥ идэмэрдээх Отороймоторой сырыстылар. П. Ядрихинскай
Онтон сэрии буолагар охсуһуу Бухатыырдыы хабарҕалыыра. Эллэй. Кыргыһыы буолагар ньиэмэс сидьиҥнэри кыдыйыыга килбиэнин көрдөрбүтүн иһин, командование наҕараадалаата. Саллааттар с.
1967
русск. поле (изначально в сочетании чыыстай буолак)
◊ Чыыстай буолак фольк. — сорох олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһар сирдэрэ. ☉ В некоторых олонхо: место, где бьются богатыри (букв. чистое поле).

тырыыппайдаа

тырыыппайдаа (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Туох эмэ ньууругар тырыыппай ойууну оҥор. ☉ Изображать что-л. на поверхности чего-л. острым предметом
Миитэрэй, дорооболоһон баран, сиргэ мас сыыһынан тугу эрэ тырыыппайдаан ойуулуур. П. Аввакумов
[Туос холтуун] үөһээ, аллараа бүүрүктэрин ии курдук дьураалаан баран, «хабарҕалыы» анньыыны үтүгүннэрэн тырыыппайдаан ойуулаабыт. НБФ-МУу СОБ
Буоскаҕа кинилэр [гректэр] сытыы төбөлөөх тимир палочкаларынан тырыыппайдаан, буукубалары ойуулууллара. КФП БАаДИ
2. кэпс. Саҥа түспүт хаары кыратык бааһырдан суолу хааллар (чэпчэки ыйааһыннаах кыыл, көтөр туһунан). ☉ Оставлять тонкие следы на свежевыпавшем снеге (о каких-л. мелких животных или птицах)
Бу — кырыы-кыра баҕайы, от лабаатынан хаары тырыыппайдаабыт курдук чооруостар суоллара. Н. Якутскай
Мас көтөрө, отон көрдөөн, ойууну хаалларбыт суола туора-маары тырыыппайдаабыт. В. Миронов
3. кэпс. Суһаллык уонна кылгастык сурукта суруй. ☉ Нацарапать на скорую руку короткое письмецо
Владик дьиэтигэр кэлэн, ийэтигэр аҕыйах тылы тырыыппайдаат, малын хомунан аэропорка киирбитэ. «ХС»

тууй

тууй (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Кими, тугу эмэ хабарҕатын эбэтэр муннун-уоһун хам тутан, тыынын хаай. ☉ Лишать возможности дышать, душить
Модун тыыны тууйан, Моонньу муомахтаабыт Тоҕус туһах быаҕа Тоҥмут дьон биэрэҥнииллэр. Күннүк Уурастыырап
Гитлери мин бу курдук тууйа тутуо этим! Н. Заболоцкай
Буойун [манабыл икки кулукка] куоскалыы оргууй үөмэн тиийбитэ уонна, доҕоор, хабарҕалаан сонно тууйан кээспитэ. Ш. Руставели (тылб.)
2. көсп. Тугунан эмэ кыаҕын быһан самнар, саба баттаа. ☉ Подавлять, заглушать что-л. Ол эрээри кырдьыктаах тылы кинилэр кыайан тууйбаттар. Амма Аччыгыйа
Суох, ыраахтааҕы түрмэтэ, хаатыргата, сыылката биһиги уордайбыт уорааннаах күүспүтүн тууйуо суоҕа. В. Протодьяконов. Уонча сыл устата мин тууйан сырыттым Бар дьонтон санаабын, баҕабын барытын. В. Голдьеров
♦ Тууйа тут — киһи өйүн-санаатын тумнар, көтөҕүллэрин, өрөйөрүн-чөрөйөрүн хаай. ☉ Угнетать сознание, настроение, притеснять, душить (о мыслях, чувствах и т. п.)
Саллар сааһын тухары кини эрдээх көнө сүрэҕин тууйа тутан сылдьыбыт хараҥа итэҕэлиттэн, сатаатар, бу олоҕун уһугар кэлэн босхолоннун эбээт. Амма Аччыгыйа
Иһиллээбит курдук уу чуумпу тууйа тутара, Үрдүк хара тыа үйэттэн үйэҕэ утуйара. С. Васильев
Санаарҕабыл дууһаҕа Дьаакыр курдук үүт-үкчү: Куккун-сүргүн тууйа тутуо, Баттыы сылдьыа төҥкөччү. Н. Калитин (тылб.)
ср. др.-тюрк. ту ‘закрывать, преграждать’

моой

моой (Якутский → Якутский)

  1. аат.
  2. Киһи-сүөһү, көтөрсүүрэр көхсүн уонна төбөтүн ыккардынааҕы куохаҕар синньигэс миэстэтэ. ☉ Шея
    Моонньум ыарыйда. Моонньугар быалаах торбос. Кус моонньо.  Охоноос Эрдэлиири аҥаар илиитинэн моонньуттан кууста. Амма Аччыгыйа
    [Егор] бөлөх ыарҕалары охсон кунайдыы турар, …… хас оҕустаҕын аайы көҕөн эттэрэ күүрэн логлоруттан тахсаллар. Моонньо күөр эй э н уһуурга дылы буо ла р. М. Доҕордуурап
    [Кыһыллаай] иннигэр эрдэҕэс улар моонньо күөх от быыһыгар күөкэҥнээтэ. Л. Попов
  3. Сорох хороҕор иһит үөһээҥҥи синньигэс өттө эбэтэр туох эмэ тэрил хабарҕалыы синньээһинэ. ☉ Верхняя зауженная часть какого-л. сосуда, горло
    Бытыылка моонньо. Сэргэ моонньо.  Пётр Бакланов кырапыыны м о о нньуттан харбаан ылбыта да, иһэн кыллырҕаппыта. Н. Якутскай
    Остуолбалар үгүс ойуута-дьарҕаата суох сэргэ моонньун санатар чычаас оҥо быһыы ойуулаахтар. «ХС»
    △ Тугу эмэ кэтэрдэр гэ, холбуурга аналлаах олук. ☉ Специальная выемка в чём-л. для прикрепления чего-л. [Сыарҕаҕа] атах аллараа өттүгэр сы ҥаахха угарга биэс сэнтимиэтир үрдүк тээх эмиэ сарыннаах моой оҥоһуллар. АНП ССХТ
  4. көсп. Тугу эмэ хааччыйыыга ким, туох эмэ күүһэ, булар үбэ-аһа, баайа. ☉ Средства для содержания, попечения кого-чего-л.
    Дьонун моонньугар саантыыр.  Нэһилиэк, улуус дьаама барыта дьаамсыктыын баайдар моонньуларыгар сүктэриллибитэ. Эрилик Эристиин
  5. көсп. Туох эмэ синньиир өттө (хол., өрүс, күөл). ☉ Узкая часть чего-л., шейка (реки, озера)
    Днепр моонньугар …… аан дойдуга аатырбыт тутуутун — уу сүүрүгүн күүһүнэн үлэлиир Днепрдээҕи электрическэй ыстаансыйаны көрдүбүт. Амма Аччыгыйа
  6. даҕ. суолт. Киһи тус бэйэтин күүһүнэн, кыаҕынан толороругар ылыммыт (үлэ туһунан этэргэ). ☉ Возложенный на кого-л., рассчитанный на собственные силы кого-л. (вид работы)
    Окко моой былаан ылынным.  Модун хорсун үлэһиттэр Хантараактаһан тураннар, Моой үлэ ылан үлэлииллэрэ. Күндэ
    Көрдөһөбүн эйиигиттэн: Көлүй эрэ оҕуспун. Чөмөхтүөм этэ чөкөтөн Үнүр муспут Моой оппун. Р. Баҕатаайыскай
    [Ыанньыксыттар] көөнньөрбө отун бэйэлэрэ булуохтаах моой эбээһинэстэрэ. У. Нуолур
    ♦ Моой ылын — хайа эмэ үлэни тус б эй э ҥ к ү ү с к ү н эн т о ло ро р г о ы л ы н , с ө б үл э с. ☉ Взять на себя обязательство выполнить какую-л. работу собственными силами
    [Холкуостаах:] Биһиги биригээдэбитигэр сирдэ быһа анньан кулуҥ, биһиги бэйэбит моой ылынан үлэлиэхпит. Кү ндэ. Сүөдэр бостууктуурун таһынан сайыны быһа, моой ылынан, холкуоска оттоото. М. Доҕордуурап
    Уон тыһыынчалаах хотону моой ылынан туппуттар. М. Тимофеев. Моон ньоох баскынан куот (үрдүктүк тур, улаатан көһүн) — атыттартан билиигинэн уо. д. а. биллэрдик таһыччы буол, быдан ырааҕынан баһый. ☉ Быть на голову выше кого-л. по развитию и т. п. Ульянов кылаа һыгар моонньоох баһынан үрдүк түк турара. ЛБС
    Суруналыыс П.И. Егоров эргиччи чаҕылхай талаанынан, уҕараабат айар эрчиминэн — бэйэтин биир идэлээхтэриттэн моонньоох баһынан улаатан көстөр киһи этэ. «Кыым». Моонньоох баскынан эппиэттээ кэпс. — туох эмэ туһугар төбөҕүнэн эппиэттээ, саамай ыарахан буруйга тигис. ☉ Отвечать головой за что-л., быть строго наказанным (за содеянное)
    Гитлеровскай фашизм бу алдьархайдаах сэриини төлө тардыбытын иһин моонньоох баһынан эппиэттиэхтээх. «ХС». Моонньоох баһа быстыа да буоллар кэпс. — туох да иһин тохтообокко, тугу да кэрэйбэккэ. ☉ Ни перед чем не останавливаться, рисковать головой (букв. даже если голова слетит)
    Моонньоох бастара быстыа да буоллар, сороҕор сыыһа суолга өсөһүөхтэрэ турар ээ. Далан. (Ким, туох эмэ) моонньо суон кэпс. — эстибэт, кыахтаах, күүстээх, баай. ☉ Обладающий большой силой, мощью, могучий (букв. у него шея толстая)
    Холкуос моонньо суон, илиитэ эрчимнээх. Өс хоһ. Кириэһилэм …… үрэлиннэҕинэ …… сарайга быраҕыахтара. Ол иннинэ кыһаллыбаттар. Судаарыстыба моонньо суон. Софр. Данилов. Моонньу гар иилиһин кэпс. — киһиэхэ бэрт буолан бэйэҕинэн тапталга сыҥалан. ☉ соотв. вешаться на шею кому-л.
    Кэлбит-барбыт дьоҥҥо м о о н н ь у л а р ы г а р иилистэ сылдьар кыыс.  [В е р а : ] Мин эрэйдээх диэки хайаҕыт эмэ хараҕа иҥиннэ дуо? Эбэтэр мин эһиги моонньугутугар иилистэрбин көһүтэҕит дуу? С. Ефремов. Моонньу гар олор — тугунан да дьарыктаммак ка кимиэхэ эмэ иитимньи буолан олор. ☉ соотв. сидеть на шее у кого-л.
    Бач чааҥҥа диэри ийэтин моонньугар олорор. НАГ ЯРФС II. Моонньугар сүк — тугу эмэ толорорго бэйэҕинэн сө бүлэс, бэйэҕэр ылын (үксүгэр бокуойа суох да буолларгын, туох эмэ кыһалҕаттан). ☉ Обременять себя чем-л., н а де ва ть се бе хо му т н а ш ею (букв. взвалить на шею)
    «Ираида Ивановна эйиэхэ ыытта, сөбүлэҥҥин биэрдэххинэ илии баттыыр үһүгүн, — Эра дьоҕус нособуойунан хараҕын соттон ылла, — Барытын бэйэм моонньубар сүкпэппин диир». Р. Баҕатаайыскай
    Моонньун кэрбээ көр кэрбээ. Оччоҕо баттыгас саҕа на баай аймах, атыыһыт кыраны моонньуттан кэрбиирэ. Эрилик Эристиин. Моонньуҥ да арҕаһыҥ к эпс. — төһө да эрэйдээҕин, ыараханын иһин, хайаан да толоруохтааххын. ☉ Забота, от которой невозможно избавиться.
    ◊ Моой отчут — бэйэтин күүһүнэн оттоон ыларга сир анатан ылбыт отчут. ☉ Человек, арендовавший сенокосное угодье для своей пользы
    «Хайа, моой отчут, төһөнү бүгүн кыайдыҥ?» — Света куолаһыгар дьээбэлээх дорҕооннор иһилиннилэр. «ХС»
    Үгүс сирдэргэ моой отчуттарга с и р а н ыы л ла р. «ХС»
    Моой отчуттар …… куоталаһыыларыгар эмиэ саҥа усулуобуйа киллэриллибитэ. «Кыым»
    ср. др.-тюрк. бойын, туркм., кум. боюн, казах. мой, мойун ‘шея’