сов. что 1. тырыта суруй, тырыыппайдаа; 2. разг. (плохо написать) тырыыппайдаа, бадьаарыт.

тырыыппайдаа диэнтэн хай
аата. Ол маҥнайгы салаҥ тырыыппайдааһын этэ. И. Алексеев
Сииги саптарыыга агрономическай көрдөбүл тутуһуллубат, хараҕы баайан тырыыппайдааһын элбэхтик таһаарыллар. «Кыым»
Чэ, ол кумааҕыны тырыыппайдааһын эбэтэр ырыаны үөрэтии — эдэр киһиэхэ үлэ буолбатах. С. Курилов (тылб.)

несов. 1. кого-что хайа тарт, хайыта тыыт, тыҥырахтаа; 2. что, разг. (неразборчиво писать) бачайдаа, тырыыппайдаа.

сов., выцарапывать несов. что 1. хайа тарт, дьукку тарт; выцарапать кому-л. глаза хараҕын хайа тарт; 2. (написать) хайыта тардан суруй, тырыыппайдаа; выцарапать надпись на камне тааска хайыта тардан сурукта суруй.

туохт., кэпс. Марайдаа, ньаҕайдаа, киртит. ☉ Марать, пачкать, размазывать
Кыра кыыһым кинигэбин дэлби дьабайдаабыт. [Букубаар - мэник Петяҕа:] Бэл туох кинигэм даҕаны биллибэт буолан барда аны. Арыт арыынан лабайдыыгын, Арыт кырааскалаан дьабайдыыгын. Ф. Софронов. Таһырдьа тахсаат, сирэйин кумаҕынан дьабайдаабыта, чоҕунан тырыыппайдаабыта. Эвен фольк.

сөрүөһүн диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Дырааһай урут үлэлээбэт эрдэҕинэ, сарсын өлүөх киһи курдук, нэһиилэ хамсаан сөрүөстэҥниир буолара. Н. Якутскай. [Үчүгэй Өрүүнэ] Биирдэ көрдөстөххө, дьэ итинник, сөрүөстэҥнии түстэҕэ ити. Пьесалар-
1978
[Мазин] эрбиитэ сөрүөстэҥнээтэ, ыйылаабытынан сытыы тиистэринэн мас үрдүн тырыыппайдаата. В. Осеева (тылб.)

тырыыппайдаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Хатан хапсыһыы кэнниттэн ыттар сирэйдэрэ-харахтара тырыыппайданан, хааннанан, аҕылаан-мэҥилээн баран кэри-куру буолан мэлийэн хаалыахтара. И. Данилов
«Хаарга кыбадырааттыы быһыылаах тырыыппайданан хаалбыт суолгутуттан сылыктаатахха, кырыылаабыккыт дуу?» — диэтэ халтаһаларын күүрдэн, күөл атахтарын дьаныһан одуулуур иниспиэктэр. Н. Борисов
Киэҥ тайҕа ыраас хаара саһыл, куобах, бөрө суолунан тырыыппайдана дьэрэкээннэнэр. «ХС»

аат.
1. Бас тириитэ. ☉ Кожа головы
[Хотугу Хотой:] Киһи кырыйдаҕына куйахата куурар, куйахата куурдаҕына, баттаҕа туртайар, баттаҕа туртайдаҕына, мэйиитэ уостар. Амма Аччыгыйа
Ира уолчаан кыргыылаах, сыгынньах куйахатын сөмүйэтин төбөтүнэн …… ыарыылаах соҕустук тырыыппайдаан ылла. Н. Заболоцкай
Наводчик Вася …… куйахата улаханнык быстыбыт этэ. Н. Кондаков
2. Ас бэлэмнээри түүтүн кэриэрдэн, быһаҕынан кыһыйан ыраастаныллыбыт сүөһү төбөтө, атаҕа. ☉ Опаленные и очищенные от волосяного покрова голова и ноги забитого скота
Дьоллоох Сэмэн муннугар-уоһугар куйаха сыта, түү сыта, сыа сыта сабыта биэртэлиир. П. Ойуунускай
Сотору Ороһуоспа — куйаха, алаадьы сиир дьоро киэһэ чугаһаан иһэр. Амма Аччыгыйа
Үүйэ …… куйаха оргуйан бидилийэ турар чугуунугар туус уонна луук кутта. Л. Попов
♦ Куйахата күүрэр (ытырбахтыыр, үмүрүтэ тутар) — өлөрдүү куттанар, олус күүскэ (уолуйа) куттанар. ☉ соотв. волосы становятся дыбом
Маайа, бу сэһэни истэ олорон, хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталыы сырытта. Н. Якутскай
«Киһи куйахата күүрүөх тылын этэргэ үчүгэйдик да куоһаммыт оҕо», — диэн баран Чымаан кинээс …… бара турда. Эрилик Эристиин
Буулдьалар киһи куйахатын күүрдэр сытыытык иһиирэн кэлэн буору тырыта-хайыта тэбэн бурҕачыҥнаппыттара. Д. Таас
Үрэх диэки өттө эмпэрэ: үрдүк уонна туруору баҕайы, өҥөйөн көрдөххө киһи куйахата күүрэр. И. Данилов
ср. монг. хуйиха, тув. куиха ‘кожа на голове человека’

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., ньирэйи) ийэтин эмиийигэр чугаһат, чугаһата үт. ☉ Тыкать детёныша мордочкой в вымя (напр., о телёнке)
[Ньирэйи] көтөҕөн илдьэн ийэтин эмиийигэр үҥүлүппүппэр, эмэн соппойдо ээ. «Чолбон»
Ийэлэрин бэйэлэрэ кыайан эмпэт кыыл оҕолорун, ийэлэрин тутан сытыаран, эмиийдэригэр үҥүлүтэн эмтэриллэр. ТИиС
Тугутчаан кэмниэ-кэнэҕэс туран сүһүөҕүн булар. Онуоха ийэтэ эмиийин үҥүлүтэр. Тулхадыйбат д.
2. Кими, тугу эмэ кимиэхэ, туохха эмэ чугаһата ас, чугаһатан биэр. ☉ Приближать, пододвигать, подводить кого-что-л. к кому-чему-л.
Тэппэй ыта эһэ тириитин сөбүлээбэтин көрөн ытын онон дьээбэлээбитэ: Бөтөһү кууһан ылан тириигэ үҥүлүтэрэ. Далан
«Түргэнник үтүөрүөҥ, иһэн кэбис», — үрүүмкэлээх эми уоһугар үҥүлүттэ. Болот Боотур. Убайым үөрэнэр кылааспар үҥүлүтээт, элэс гынан хаалла. Суол т.
△ Кими, тугу эмэ ханна эмэ илдьэн биэр, тириэрт. ☉ Пристроить кого-что-л. куда-л. Кэлин ити тылбааспытын ханна эмэ үҥүлүтэ сатыырбытын өйдөөбөппүн. Софр. Данилов
Куоракка артыыс үөрэҕэр киллэрэн үҥүлүтэн көрүөм, онон бүгүн тэрийиҥ, сарсын илдьэ киирэбин. С. Тарасов
Кини тугу тырыыппайдаабыттарын барытын сонно тута-хаба эрэдээксийэҕэ илдьэн үҥүлүтэр сорох чобоо эдэр суруйааччылартан атыннык саҕалаабыта. «ХС»