туохт.
1. Туох эмэ тугу эмэ сиирэ хабан, таарыйан аас. ☉ Задевать что-л. вскользь, поверхностно, по краю, придавить слегка
Бэдириэстээх сыарҕа хаары хабырыйан, кыыкынаан бииргэ ыллаһа иһэр буолааччы. Күндэ
Толору таһаҕастаах массыына кинилэри хабырыйбытынан сир гыннаран ааспыт. Р. Кулаковскай
Дүлүҥ анныгар кистии аспыт оҥочотун булан ылла, хата, муус хабырыйбатах. В. Тарабукин
Үһүс буулдьа Сэмэн Бөтүрүөбүс илиитин тарбаҕын, ытыһын көхсүн хабырыйан ааспыт. ХБИДК
2. көсп. Киһини тугунан эмэ кыһарый, атаҕастаа, баттаа. ☉ Притеснять, прижимать, угнетать кого-л. [Ыстапааһа:] Баайдаахтар дии-диилэр бэркэ хабырыйан эрэллэр. Күндэ
Лэгиэнтэй атыыһыттаах Сүөдэрдээҕи тылга даҕатан хабырыйар, ол-бу сылтах була-була мөҥөр-этэр буолан бараллар. Н. Якутскай
Тойоттор айдааны тарпыт оҕолору онон-манан сылтаҕыран улаханнык кыһарыйбыттара, хабырыйбыттара. П. Филиппов

туохт. Улахан кыһалҕаҕа киллэр. ☉ Причинять много бед, создавать проблемы, трудности
Кыыдааннаах кыһын үгүс ыаллар балааккаларга симсэн олорбуттара. Кыһарыйан-хабырыйан кыһалҕалаах да кыһын ааһаахтаабыта. С. Руфов

туохт. Кими эмэ атаҕастаан-баттаан үүрэ-түрүйэ сырыт. ☉ Грубо притеснять, угнетать, обижать кого-л.
Оччотооҕуга Кипр арыытын олохтоохторун Венеция баһылыктара үтүрүйэллэрэ-хабырыйаллара. Эрчимэн
Сири бас билээччи ыаллыы баайдар бааһынайдары үтүрүйэн-хабырыйан барбыттара. АЕВ ОҮИ
Родовой үтүөлэр көннөрү бедуиннары үтүрүйэр-хабырыйар буолбуттара. АЕВ ОҮИ

1. хабараан диэн курдук. Атыырдар утарыта көрсүһээт атахтарынан өрө турдулар, хабыр хатаннык хаһыытастылар, ыйыластылар. В. Протодьяконов
   Былыта суох хабыр соҕус тыыннаах күн үүнэн эрэр быһыылаах. В. Яковлев
   Арыт силлээбит силлэрэ сиргэ тиийбэккэ тоҥор хабыр тымныыта түһүтэлиир. КН ПБ
2. көсп. Ыгым майгылаах; куруубай, хаҕыс сыһыаннаах (киһи). ☉ Вспыльчивый, нетерпеливый; грубый, суровый, жёсткий (о человеке)
   Ол эрээри сорохтор кини төһө даҕаны хабыр, уолусхан буоллар, олус көнө майгылааҕын, дириҥ өйдөөҕүн эмиэ умнубаттар. И. Гоголев
   Олус туруору, хабыр майгылааҕын бэркэ диэн билэбин. И. Семёнов
   Туһаахап уруккуттан даҕаны бардам майгытынан, хабыр быһыытынан сураҕырара. СҮК
3. көсп. Ыарахан, ыар тыыннаах (хол., кэм). ☉ Суровый, тяжёлый (напр., о времени)
   Эдэр оҕо киһи олох хабыр чахчыларын тумнан улааттын диирэ. Софр. Данилов
   Кырдьан бүппүт диэмэҥ эһиги Сэрии, үлэ хабыр сылларын Кырдьаҕас хомсомуолун. И. Эртюков
   ♦ Хабыр сыана — олус ыарахан сыана. ☉ Очень высокая цена. Хабыр сыана диэн дьэ манна баар эбит. НАГ ЯРФС
   ◊ Хабыр хапсыһыы — 1) өлөрсүүлээх-өһөрсүүлээх, суостаах-суодаллаах кыргыһыы. ☉ Смертельный, ожесточённый бой
   Ханнык да хабыр хапсыһыы Хаан тохтуута суох буолбат. М. Ефимов
   Нэдиэлэ кэриҥэ хабыр хапсыһыы кэнниттэн аҕыйах хонукка сынньалаҥҥа тахсыбыттар. П. Чуукаар
   Онтон салгыы үйэ аҥаарын анараа өттүлэринээҕи сыллар хабыр хапсыһыылаах түгэннэрин өйгөр сааһылыы охсон ылаҕын. «ББ»; 2) улахан тыҥааһыннаах, эрийсиилээх күрэхтэһии. ☉ Напряжённая схватка (в состязании)
   Мартыын уонна Дуолан Хара тусталлар, хабыр хапсыһыы буолар, хайалара да сабырыппат. И. Гоголев
   Кинилэр хаһыыларыттаныһыыларыттан сылыктаатахха, көбүөргэ хабыр хапсыһыы бара турар чинчилээх. Е. Неймохов
   ср. халх. хавир ‘быть в ссоре, жить не дружно’

харса-хабы- ра суох —
1. сыһ.
1. Кырыктаахтык, хабырдык, харса суохтук (хол., киирис, кыргыс). ☉ Яростно, ожесточённо (напр., сражаться)
Бөҕөргөтүүгэ сытар өстөөхтөр харса-хабыра суох утарылаһаллара. И. Федосеев
[Семёнов:] ама эн иннигэр, көмүһүм оҕото, эн иннигэр харса-хабыра суох сэриилэһиэм суоҕа дуо? С. Ефремов
Атаҕастабылы-баттабылы утары харса-хабыра суох охсуһарга сорунуулаахтык туруналлар этэ. «ХС»
2. Баламаттык, сиэри-майгыны кэһэн, кэрээнэ суохтук (быһыылан); хабырдык (бэйэҥ санааҕын эт). ☉ Безрассудно, дерзко (совершать какой-л. поступок); гневно, сурово (выражать мнение)
Барар-кэлэр эрэ баҕаланан, куоратынантыанан курбачыйан, хаартыны батыһан, баайын матайдаан, харса-хабыра суох ыһан-тоҕон испитэ. Күннүк Уурастыырап
Ити билигин харса-хабыра — суох тылласпыта буолан бэлэһирбитин иннигэр, олус даҕаны сэмэй, килбик этэ. Софр. Данилов
Дьоннор үгүстэрэ соннуун олороллор, Хаппытыан харса-хабыра суох тыл этэн ньиргитэ турар. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Олус бардам, хабыр (майгылаах). ☉ Дерзкий, грубый, жёсткий (о характере)
Кини чугаһынан хаптаҕай кулгаахтаах истибэтэх, харсахабыра суох, олус дьиикэй көлөһүннээччи. А. Сыромятникова
Харса-хабыра суох киһи хайаан да туохха эмэ түбэһэр. И. Гоголев
Харса-хабыра суох быһыылаах, өлүүнү күөн көрсүбүт хоодуот киһи мөссүөнэ көстөн кэлэр. Н. Тобуруокап

см. кыһарый =.

1) резкий, крутой (о характере человека, его словах); сүрдээх хабыр майгылаах киһи у него очень крутой характер; хабыр киһи резкий человек; хабыр саҥаны саҥар = говорить резкие слова, говорить резкости; ср. хабараан 1; 2) разг. очень высокий, большой (обычно о цене); хабыр сыана очень высокая цена.

нареч. топая, с топотом; хабыр-хабыр сиэллэр конь бежал рысцой, звонко цокая копытами.

1) придавливать (при движении); атахпын сыарҕа хабырыйда полозом саней мне придавило ногу; 2) оттеснять, вытеснять (при движении); миигин хабырыйан кытыыга таһааран кэбистилэр меня оттеснили на обочину дороги; 3) перен. притеснять, угнетать.

a. rude, sharp