сыһ. Кытай омук тылынан (саҥар), кытай курдук. ☉ По-китайски, как китаец
[Кытай] ылан аатын кытайдыы үөһэттэн аллара иероглифтарынан суруйар. Суорун Омоллоон
Хантан эрэ Хайахсыт кэлэн, хотуну тула көттө, ийэ чыычаах курдук тугу эрэ кытайдыы, моҕуоллуу буккуйан саҥаран чыбыгыраата. Н. Лугинов

даҕ.
1. Кимиилээх, хорсун, иҥнэн-толлон турбат. ☉ Напористый, смелый, бесстрашный
Эльвира, мааҕын киириилээх-тахсыылаах тыллары саҥартаабыт бэйэтэ, билигин хайдах эрэ симиттибит курдук буолла. Л. Попов
Дакылаат, көһүппүттэрин курдук үгүс кириитикэлээх, киириилээх-тахсыылаах буолла. А. Данилов
Сэкирэтээр уола да кыыһа да син биир, кылаабынайа киириилээҕэ-тахсыылааҕа, сытыы өйдөөҕө наада. «ЭК»
2. Сытыы, сылбырҕа; булугас өйдөөх. ☉ Бойкий, подвижный; смекалистый
Күтүөтүм дьэ иирбэ-таарба сырыылаах киһигин, доҕор... Киириилээх-тахсыылаах киһи буолууһуккун. И. Гоголев
Хайахсыттар киһилэрэ модороон көрүҥэр баппат, бэрт сылбырҕа, киириилээхтахсыылаах тустааччы эбит. И. Сосин
Пинигин хаһан баҕарар олус күүрүүлээхтик киирсэр, киириилээх-тахсыылаах оонньууну көрдөрөр. НСС ОоО
3. Албастаах, кубулҕаттаах. ☉ Хитроумный, плутоватый, себе на уме
Ол кыыс сытыы, онуоха эбии киириилээх-тахсыылаах буоллаҕына уол санаатын булкуйуон сөп. П. Чуукаар
Машаны …… эргэ таҥаһынан-сабынан уонна онуоха дьүөрэлээх малынан-салынан эргинэр Рахельга, киириилээх-тахсыылаах дьэбириэй дьахтарыгар, ыыппыта. Н. Чернышевскай (тылб.)
△ Түргэнник уларыйымтыа. ☉ Переменчивый
Мин киириилээх-тахсыылаах, элбэх киитэрэстээх, уустук олоҕу билиэхпин баҕарарбын ийэм бопсоору гынар. Р. Баҕатаайыскай

туохт.
1. Сиринэн соһулун. ☉ Волочиться по земле
Сиринэн сыһыллар бөрө саҕынньаҕы кэппит. Амма Аччыгыйа
Фашистар самныбыт былаахтара Сиринэн сыһыллан аастылар. И. Чаҕылҕан
Синиэлэ кип-киэҥ, сиринэн сыһыллар курдуга. Эҕэрдэ СС
2. Нэһиилэ, бэрт эрэйинэн бытааннык хаамп, бар, айаннаа. ☉ Идти, ехать очень медленно, с трудом передвигаться
Дьэ, инньэ гынан, маҕаһыын атыыһытынан анаттаран Айаан Абыйга сыһыллан тиийбитэ. Н. Габышев
Мин уҥа атахпар таптаран, сыһыллан хаалбытым. И. Сосин
Алексеев томторго бэрт нэһииччэ сыһыллан тиийдэ. ОЛ ПА
3. көсп. Мөлтөх буолан тугу эмэ кыайбакка кутурукка соһулун, тэбилин. ☉ Плестись в хвосте, тащиться позади других, отставать от других (напр., в учёбе)
Сүүрбэ сыл сыһыллан, Соһуллан-соһуллан Утуйаан эр-бэрдэ Үөрэҕин бүтэрдэ. С. Данилов
«Мин кэннибинээҕи паарта иччитэ, үөрэҕэр нэһиилэ сыһыллар», — Сиидэр уол күлэн сатарыппыта. П. Аввакумов
Нэһиилэ «үскэ» сыһыллан үөрэнэр уолуттан аҕата ыйытар. ПП ЭЭД
4. көсп. Бүтэн биэрбэт курдук салҕанан бара тур (хол., күн, санаа туһунан). ☉ Тянуться (напр., о деле)
Күнү быһа соҕотоҕун олорон тахсар дьахтар унньуктаах биир кэрис санаалара сыһылыннылар. Н. Габышев
Оргууй сыһыллан күн бүттэ, онтон киэһэ… тиһэҕэр, дьэ түүн тиийэн кэллэ. И. Тургенев (тылб.)
Онон, Хайахсыт түгэҕиттэн ийэм куоракка киирэн, сыһылла сылдьыбыт дьыаланы быһаардаҕа ити. «ХС»

I
туохт.
1. Тугу эмэ харчыга эбэтэр атыҥҥа, бэйэҥ наадыйаргар эргит, оннук атыылаан эргитиинэн дьарыктан. ☉ Заниматься куплей, продажей, торговать
Эргинэн-эргинэн иннэҕэ тиэрпиккэ дылы (өс хоһ.). Микииппэрэп кинээс дьоно буутунан табаҕы, куһуогунан таҥаһы тиэйэ-тиэйэ, илин-арҕаа эргинэ көтүтэллэр. М. Доҕордуурап
Биир улахан тэрилтэни кытта чопчу дуогабардаһан, үрдүк хаачыстыбалаах бородууксуйаны ырыынак сыанатыттан үрдүктүк атыылыахха, эргиниэххэ сөп. МДА
2. сөбүлээб. Барыстанаары, барыһыраары, тугу эмэ атыы-эргиэн оҥоһун. ☉ Превращать кого-что-л. в предмет купли-продажи в корыстных целях, торговать кем-чем-л. «Оттон хайа уонна иллэрээ сыл кыыһын атыылаан эргинэн турар дии», — диэн куолулуур Силлибит Уос [киһи аата]. Күндэ
Убайа оҕонньор Харытыананан эргинэн, сир ылаары гынарын туһунан эмиэ өйүгэрсанаатыгар тугу да иилэн ылбата. П. Ойуунускай
Хас ааһан иһэр күрүөйэх түөкүттэргэ эн эккинэн-хааҥҥынан хаста эргинэн хааллылар этэ?! Амма Аччыгыйа
3. эргэр. Туох эмэ табаары үрдүк сыанаҕа атыылаан барыһыр, эргиэмсиктээ. ☉ Быть барышником, барышничать
Бу табаар, чэй, табах суох дьылыгар кыһайан олус эргинэн эрэр. Күндэ
Дьаамҥа киирэн олорон бу бырааба дьиэҕэ хаартыһыттары мунньан, үбүлээн, хаарты торуойдаан дьону хабалаҕа киллэрэ, эргинэ олорор. Күндэ
II
аат. Туох эмэ чугаһа, тулата, тулалыыр сир. ☉ Местность, прилегающая к чему-л., окружающее пространство, окрестность
Бары эргинтэн дьон кэлэллэр. ПЭК СЯЯ
Мин булчут этим. Бу эргин арай ити Өкүлүүн аҕата Ньукууһа миигин эргиччи баһыйара. Амма Аччыгыйа
Боломуочунай бу эргин төһө өргө диэри сылдьар? Р. Баҕатаайыскай
◊ Дьиэ эргин (эргиннээҕи) көр дьиэ I
Мин дьиэ эргин үчүгэй булчутунан ааҕылларым. Н. Якутскай. Чугас эргин (эргиннээҕи) — олус ырааҕа, тэйиччитэ суох, тулатынааҕы. ☉ Находящийся или живущий в окрестности, расположенный вблизи, окрестный
[Миитэрэй] чугас эргин дьону барытын үтүктэн күллэртээтэ. Амма Аччыгыйа
Чугас эргин оройуоннарга маннык үчүгэй оҥоһуулаах остолобуой аҕыйаҕын туһунан кэпсэтии буолбута. «Кыым»
III
дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ тулатыгар, чугаһыгар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении местности, вблизи которой совершается действие (окрест, поблизости, около, в)
Ойоҕо ааттаах куолутунан куорат эргин сырыттаҕына, бу киһи тыына киэһэлик быстаахтыыр. Огдо
Ньурба эргин маҕаһыын атыыһыттара этилэр. ФГЕ ӨӨСҮҮ
1970 сыллаахха төрөөбүт дойдубар тахсан, Чакыр, Хайахсыт, Хадаар, Хоптоҕо нэһилиэктэрин эргин кэрийэн көрүтэлээбитим. КМП ДьБ
2. Бириэмэ, кэм суолталаах ааттары кытта хайааһын оҥоһуллар кэмин барыллаан көрдөрөр. ☉ Употребляется при обозначении времени, выражая приблизительный характер момента совершения действия (к)
«Биһиги даачаҕа тахса сылдьыахпыт. Алта эргин кэлээриҥ», — диэтэ Мааппа. Н. Босиков
Саар Көстөкүүн таҥара күнүн эргин аны андыны мэнээк бултаатылар. С. Маисов
Балтараа ый айаннаан, Москваҕа атырдьах ыйын ортотун эргин тиийбиппит. «ХС»

1. даҕ.
2. Улахан ыйааһыннаах, ыйааһынынан ыарахан. ☉ Имеющий большой вес, тяжёлый
   Биһиги ыар таһаҕастаах уһун синньигэс сыарҕабыт бэрт чэпчэкитик үҥкүүлээбитинэн, суол икки өттүнэн туора-маары ойбутунан барда. Н. Заболоцкай
   Ынах ханнын саҕа Ыар сымара таастары Муора дохсун баала Баллырҕаччы саайталыыр. Баал Хабырыыс
   Ким мас суханан сир хоруппут эбэтэр ыар табыыканан буор табыйбыт, ол хас биирдии ыстыы лэппиэскэни күндүргэтэ көрөр. С. Федотов
3. Киһи күүһүн ордук ылар, ордук эрэйдээх, кытаанах. ☉ Опасный, трудный, тяжёлый, тяжкий (напр., о болезни)
   [Сыылынайдартан] Сорох сыылка ыар муҥнарын Тулуйбакка өлөрө. Эллэй
   Ыар ыарыы ыбылы ылан, күн-түүн бэргээн испитим. Н. Лугинов
   Сүөһүнү көрүү — биһиэхэ саамай ыар үлэ. Л. Попов
   Хайдахха дылы ынырык, ыар дьылҕа кинини кэтэһэр эбитий? Э. Соколов
   Барыта фашистар соҥнообут сэриилэрин ыар содула! В. Протодьяконов
4. көсп. Киһи санаатын ордук баттыыр, киһи ыараханнык ылынар. ☉ Горестный, мучительный, тягостный (напр., о мысли)
   Ыллаабыт ырыаҥ ырыҥата Ыар ынчык буолан, Мин диэтэх киһи Чуор дьулайбынан Чугдаарыйан ааһар буолла. А. Софронов
   Тарабыыкын Уйбаанчалыын ыар аһыыга ылларан олорор этилэр. Н. Якутскай
   Ыар санааҕа ылларан, тыына ыараан, тылаөһө кытаатан сылдьар. Болот Боотур
   Хотугу кырдьаҕас куораты өстөөх былдьаабыт. Ыар сурах-садьык иһилиннэ. А. Сыромятникова
   Ити олус ыар сүтүк! Дж. Родари (тылб.)
5. көсп. Киһи кыранан толуммат, ордук дириҥ, хараҥа. ☉ Очень серьёзный, страшный, тяжкий (напр., о грехе)
   Кини туох эрэ ыар алҕаһы оҥорбут, киртийбит курдук санаммыта. Суорун Омоллоон
   Мөлтөххө күүс биэрэрим, Хоргуһу эр сүрэхтиирим Мин буруйум үһү дуо, Ол ыар айыым үһү дуо? И. Гоголев
   [Маайыс:] Аҕаа, эн ыар буруйу оҥоһуннуҥ ээ. С. Ефремов
   Коля, эҕэрдэ! Эн иннигэр ыар буруйдаах Лиза суруйар. И. Федосеев
6. Олус, киһи кыаҕын таһынан (сыана). ☉ Очень высокий, очень дорогой (напр., о цене)
   Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Көмүс симэхтээх аттардаах Күтүөттээх кийиит күүттэрэннэр, Дьиэлэригэр тиийэн кэллилэр. Дьуон Дьаҥылы
   Биир балык үөрэҕэһин иннигэр санныга бачча саллайа сылдьар төбөттөн матан хаалар ыар сыана буолсу. Н. Заболоцкай
   Бүгүн үүрдэрбит сэттэ сүөһүтэ миигиттэн хас да төгүлүнэн ыар сыаналаах буолуо дии саныыбын. М. Доҕордуурап
7. көсп. Киһи сүрэҕин эрийиэх куһаҕан, никсик, дьаардаах (сыты-сымары этэргэ). ☉ Неприятный, тяжёлый, зловонный (о запахе)
   Арыгы көймөстүбүт ыар сыта аҥыл гынна. Амма Аччыгыйа
   Хотонноох балаҕан ыар сыта Кини тыынын хаайар, баттыыр. Дьуон Дьаҥылы
   Тастан чэлгиэн салгынтан балаҕан иһигэр киирдэххэ, ыар сыт муннугар саба охсор. С. Маисов
8. аат суолт.
9. Туох эмэ улахан ыйааһына, ыйааһынынан баттыыра. ☉ Большой вес, тяжесть
   Туох эрэ ыар кини түөһүн Ыга баттыыр этэ таастыы. И. Гоголев
   Миигин кини баһыйар этэ Мэйиитинэн, атаҕынан, Сутуругун да ыарынан. Дьуон Дьаҥылы
   Уу сибиниэс ыарынан Оҕолору ыга баттыыр, Олег күүһэ баарынан Кытыы диэки харбыы сатыыр. А. Кондратьев
10. көсп. Туох эмэ киһиэхэ дьайар, киһини баттыыр эрэйэ, ыарахана, кытаанаҕа. ☉ Что-л. тяжкое, трудное, гнетущее, давящее на человека
    Үөрэхтэн матар ыарын мин бэйэм санныбар сүкпүтүм, түөспэр көтөхпүтүм. Амма Аччыгыйа
    [Мартыын:] Доҕоччуок, эйигин элбэх ыардар, Элбэх буомнар-буомчулар күүтэллэр. И. Гоголев
    Сэрии бары күчүмэҕэйдэрин, ыардарын түөспүнэн солоотум. Саллааттар с. Сырдык күн, эн этиэҥ буолаарай, бу тоҕо Маннык ыарый дьадаҥы киһи олоҕо? Н. Тарабукин (тылб.)
    ср. тув. аар ‘тягостный’, др.-тюрк. йаҕар ‘тяжкий, греховный’, тат. авыр, чув. йывар ‘тяжёлый’
    ♦ Ыар тыын (тыыннаах) — киһиэхэсүөһүгэ куһаҕанынан дьайар, ыарахан, алдьатыылаах саҥнаах ким, туох эмэ (хол., куһаҕан тыын). ☉ Кто-что-л., несущие невзгоды, болезнь, смерть на человека и домашний скот, тяжёлое дыхание, злой дух
    Сүдү ойууну ыҥыран аҕалан кыырдаран, кини ыар тыынын орто дойдуттан үтэйэн баран, көмөн кэбиспиттэр. И. Федосеев
    Өлбүт киһи арыт ыар тыыннаах. [Харайса] барсыма. Дьиэҕин дьиэлээ. И. Гоголев
    Кыһалҕалаах олох ыар тыынын уйумна, Халыҥ да омук уостар, көҕүрүүр. Эллэй
    Хара дьайдаах сэрии ыар тыына, хор, оннооҕор бу ыраах Хайахсыт нэһилиэгин тумнубата. Уйулҕан К
    Ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо <буол> көр ыалдьыт. Тутуллубуттары илдьэн хаайталаан баран, Сыа Тиҥилэх уораҕайыгар ыар ыалдьыт буолан тиийбиппит. Ф. Постников