хайбаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Ыраас кырдалга тураахтар хаамсан хайбаҥнаһаллар. М. Доҕордуурап

кэһэт диэнтэн атын
туһ. [Оппуруоһунан Сөдүөрэни] Кэһэттэрэн астынан Кэрээнэ суох ымаҥныыр, Сүөкүччэтэ аттынан Сөрүү туттан хайбаҥныыр. С. Тимофеев

дьүһ. туохт. Бытааннык икки өттүгэр хайбаҥнаан хаамп (үрдүк уҥуохтаах киһи туһунан). ☉ Шагать медленно, вихляя задом в разные стороны (о высоком человеке)
Өйдөөн көөртүм, утуйбут бандьыыт иччитэх балаҕан диэки хааман кыалбаҥнаата. Н. Заболоцкай

хайбаҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Биһиги тыыбытын муустар быыстарынан хайбаҥнатан кытыы диэки дьулуһа сатыыбыт. П. Аввакумов
Улахан солуурдарга толору уу баспыт дьахтар туох да кыһалҕата суох хааман хайбаҥнатан иһэр. Р. Кулаковскай

I
тыаһы үт. туохт.
1. Кытаанах эттик (хол., тимир, таас) атын кытаанах эттиги кытта аалыстаҕына, хабырыйыстаҕына тахсар тыаһы таһаар. ☉ Скрипеть, скрежетать
Араас элбэх хаачыгырыыр, халыгырыыр, кычыгырыыр, чэ, быһата, киһи сатаан ойуулаабат араас тыастар холбостулар. Г. Борисов
Саппырыан …… эһэ айаҕар батыйатын батары биэрэр. Эһэ тииһэ тимиргэ кычыгырыыр. «ББ»
Көлүөһэ төкүнүйэн кэлэн хайбаҥнаан баран, асфальга кычыгырыы тыаһаабытынан охтон түстэ. К. Симонов (тылб.)
ср. тув. кыжыра ‘скрипеть; хрустеть’
II
дьүһ. туохт. Ыгыта симсэн кэчигирээн, кэккэлээн тур. ☉ Стоять тесными рядами
Элбэх боробуостар, богуоннар кычыгыраан тураллара көстөр. Эрилик Эристиин
Оҕонньор …… саһарбыт дэхси тиистэрэ кычыгыраан көһүннүлэр. В. Яковлев
Валентина сарай анныгар кэккэлэһэн кычыгыраан турар тыраахтардары хараҕын араарбакка көрбүтэ. Г. Николаева (тылб.)

туохт.
1. Дьаалата суох дьаһайардыы, дьарыйардыы олус улаханнык хаһыытаан саҥар. ☉ Повелительно кричать, голосить
[Хатын дьахтар] Халаатыыра элбээтэ, Хаамара хайбаҥнаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Хата өлбөт үөн буолуо!» — эмээхсин өрө халаатаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
«Уулаах түөкүн манна тоҕо таҕыста?!» — Настаа хотун уордайбыт куолаһынан халаатаата. Эрилик Эристиин
△ Киһини соһутар курдук улаханнык саҥар (көтөр туһунан). ☉ Кричать громко, пугая кого-л. (о птицах)
Тойон көтөр Манчаары үрдүнэн үс төгүл халаатаата. И. Гоголев
Эмискэ иннигэр хаас саҥата өрө халаатыы түспүтэ. С. Тумат
Күөл кэтит иэнин үрдүнэн тыыраахылар халаатыы көтөллөр. В. Протодьяконов
2. Үөһэттэн аллара диэки саҥаран-иҥэрэн эбэтэр тыаһаан-ууһаан сурулаан түс (хол., көтөрү, сөмөлүөтү этэргэ). ☉ Устремляться, падать вниз с громким криком или шумом (напр., о птицах, самолётах)
Көтөр аал намтаатар намтаан түһээри халаатаата. И. Гоголев
Нуоралдьыма бу курдук муҥнана сыттаҕына, суор таҥнары халаатаан кэлэн, эргичийбэхтээн баран, таһыгар дабдарыс гына олоро түһэр. Р. Кулаковскай
Одун халлаантан уордаах холорук таҥнары халаатаан түспүтэ. П. Егоров