м. бинокль, халампаас.

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ халампааста биэр, кими эмэ халампааһынан хааччый. ☉ Давать кому-л. бинокль, наделять, обеспечивать кого-л. биноклем. Уолбун халампаастаатым
2. кэпс. Халампааһынан көр. ☉ Смотреть в бинокль
Сиидэркэ кыра томтор баарыгар тахсан, күөл атаҕын халампаастаабыт. Улдьаа Харалы

аат.
1. Туох эмэ сааһынан үрүт-үрдүгэр ууруллан кыстаммыта эбэтэр дьапталаспыта. ☉ Ряд, слой аккуратно сложенных друг на друга предметов
Хонууга тэлгэнэн сытар бөдөҥ бэрэбинэлэр дьаарыстарын эргийдилэр. Эрилик Эристиин
Үс хаттаһа дьаарыс Муус-таас дьайыҥнаах Бүтэй Бүлүү өрүс. С. Зверев. Бүгүн дьаарыстарбын бэрэбиэркэлээбитим - үс дьааһык мина уонна икки дьааһык ракета итэҕэс. Эдэр г.
2. Тыйаатыр саалатыгар көрөөччүлэр олорор иккис эбэтэр онтон үөһээ этээстэрэ. ☉ Этаж во внутреннем помещении театра, ярус
Тыһыынчанан дьон партеры, ложалары, дьаарыстары толордулар. Н. Островскай (тылб.)
[Верочка] иккис дьаарыс ложатыгар киирбитигэр кини диэки баһаам үгүс халампаастар хайыһа түспүттэрэ. Н. Чернышевскай (тылб.)
△ Үрүт-үрдүлэригэр буолар гына оҥоһуллубут орон, наара үөһээ өттө. ☉ Верхний ряд кроватей, нар, расположенных друг над другом
Таһырдьа халлаан сырдаан эрдэҕинэ эрэ бараакка төннөрө. Үөһээҥҥи дьаарыска сытара. Ю. Чернов (тылб.)
Генерал сыырастан куттанарын иһин киниэхэ оронун өрүү иккис дьаарыска оҥорон биэрэллэрэ. А. Фадеев (тылб.)

туохт.
1. Кими-тугу эмэ таарый, таарыйан ыл. ☉ Дотрагиваться до кого-чего-л., прикасаться к кому-чему-л., коснуться
Таня сөрүүн ытыһын Михаил Иванович сүүһүгэр даҕайда. Н. Лугинов
[Маша] сиргэ тайанан олорор-илиитинэн Александр харытын сыпсылааһынан даҕайда. М. Доҕордуурап
[Саша] дьуоһу илиитинэн даҕайаат, төттөрү сулбу охсон ылар, күлэн сатарытар. ОАП ОТХ
2. Тугу эмэ туохха эмэ чугаһат, сыһыары тут. ☉ Приближать, прикладывать что-л. к чему-л.
Дьэргэли халампааһы хараҕар даҕайан көрбүтэ. П. Филиппов
Даайыс уйадыйбычча баанан олорор былаатын уһугун хараҕар даҕайан ылла. Н. Заболоцкай
Сиидэркэ, атаҕын төбөтүнэн чөмөлдьүйэн тиийэн, тымныы сиигэ чалҕарыйа турар ааҥҥа, кулгааҕын даҕайан иһиллээтэ. А. Сыромятникова
3. көсп. Ким эмэ интэриэһин таарый. ☉ Затрагивать чьи-л. интересы, пройтись на чей-л. счет (отзываться о комчем-л. неодобрительно, критиковать)
[Кириитикэбэр] аан бастаан дириэктэри хаарыйыам, местком бэрэссэдээтэлин да даҕайыам. Н. Габышев
4. Умат. ☉ Поджигать, зажигать
Охоноос …… окко тугу эрэ ыһан баран, испиискэни даҕайан кэбистэ. Амма Аччыгыйа. Огдооччуйа эмээхсин испиискэтин уотун кыраһыын кутуллубут сиригэр даҕайар. Н. Якутскай
[Оҕонньор] испиискэ уматтан, хамсатыгар уот даҕайаат, эмиэ сытта. С. Никифоров
◊ Даҕайан көр кэпс. - ырааҕы көрбөт буолан олус чугас тутан көр (харалҕан харахтааҕы этэргэ). ☉ Рассматривать что-л. с очень близкого расстояния (о близоруком человеке)
Сэмэнчик Авксентий Яковлев көхсүн саба түһэн даҕайан көрдө. М. Доҕордуурап
[Сэмэн] хараҕар даҕайан көрө-көрө атырдьах сигэлиир. Күндэ. Даҕайар (көнө) мат. - эргимтэни кытта уопсай туочукалаах сурааһын. ☉ Касательная
Бэриллибит туочуканы нөҥүө бэриллибит эргимтэҕэ даҕайар көнөнү ыытыахха. КАП Г
Эргимтэни иһигэр сытар С туочукаттан эргимтэҕэ даҕайары ыытыахха сөп дуо? ВНЯ М-5
тюрк. така

I
ый. солб. аат
1. Саҥарааччы бэйэтиттэн тэйиччи баар предмети, көстүүнү, буолар дьайыыны ыйан көрдөрөрүгэр туттуллар. ☉ Употребляется, когда говорящий указывает (обычно сопровождая указательным жестом) на что-л., находящееся или происходящее поодаль, на расстоянии от него (вон тот)
Байбааскы ол өтүөстэнэн иһэр ээ. П. Ойуунускай
Көхө ол баар. Софр. Данилов
Көр, ол эбэбит букатын бу эҥэлдьийэн сытар. А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы бэйэтиттэн көстүбэти, атын сиргэ баары, буолары ыйарыгар туттуллар. ☉ Употребляется, когда говорящий указывает на что-л., происходящее или находящееся вне поля его зрения, в другом месте
Ол куоракка үлэлии сырыттаҕыҥ дии? Амма Аччыгыйа
Мин ону [хартыынаны] баран аҕалыам. С. Ефремов
Оо, ол тыаҕа, Улуу тыаҕа, Ол чуумпуга, айылҕаҕа Тиийбит киһи баар ини. С. Данилов
3. Урут буолбут, буола турар эбэтэр буолуохтаах кэми ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на уже прошедшее по времени или предстоящее действие
Ол хойут хайаан да иэстэбиллээх суол буолуо. Эрилик Эристиин
Ол турдаҕына саалар тыастара бытарыспахтаатылар. Н. Заболоцкай
Ол кэмҥэ кэргэниттэн кыыс оҕо төрөөбүт. «ХС»
4. Этиини күүһүрдэргэ, этиигэ тугу эмэ ордук чиҥэтэн этэргэ туттуллар. ☉ Употребляется для усиления или подтверждения высказываемого
Ол төһөнү иэс көрдүүгүн? Н. Неустроев
Бүгүн ол Уйбаан уолу дэлби мөхтүм. Софр. Данилов
Эн кыра оҕо буолбатаххын, ону өйдүөх тустааххын. С. Ефремов
♦ Ол айыыта онон көр айыы I
Сүөдэр халампааһын хаатын сүтэрбитэ, ол айыыта онон. Амма Аччыгыйа
Айанната турбут, ол айыыта онон, төннүбэтэх. Н. Босиков
Кыыһа мааҕын оскуолаҕа барбыта, ол айыыта онон. Н. Заболоцкай. Ол былаһын тухары — ол кэм, буолар кэм устатыгар. ☉ На протяжении всего этого, всё это время
Ол былаһын тухары киһим биир да тылы саҥарбатаҕа. Ол дойду — анараа дойду диэн курдук (көр анараа). Эмээхсин өлөн баран, «ол дойдуга» хоолдьуга табатын миинэ сылдьыахтааҕын чахчы итэҕэйэр. Болот Боотур
Ол дойдуга аттан көр аттан II. Өлөргө эрэ тиэтэйбэппин, өтөрүнэн ол дойдуга аттанар санаа суох. Софр. Данилов. Ол дойдуну бул — өл. ☉ Умереть
Аадаҥ кэнниттэн аҕыйах сылынан Лэгиэн эмиэ ол дойдуну булбута. Күннүк Уурастыырап. Онон-манан кииримэтахсыма сөбүлээб. — була сатаан саҥарыма, хал оҥорума. ☉ Не испытывай моё терпение, не надоедай (просьбами, вопросами)
Онон-манан киирбэтин-тахсыбатын, аны хонор хоноһотун мин аспынан аһатан хоннороору гыммыт дии. А. Софронов
◊ Ону ол диэбэккэ — туох буоларын кэрэйбэккэ, туохтан да иҥнибэккэ. ☉ Несмотря на то, что
Халгыйдар кыыстара Настаа, ону ол диэбэккэ, туоҕа да суох киһиэхэ кэргэн тахсыбыта. Н. Босиков
Тамара Петровна ыалдьыбыт этэ, ону ол диэбэккэ, оҕобун көрөн, Дьокуускайга ыыппыта. «Кыым»
др.-тюрк., тюрк. ол
II
аат сыһыан т.
1. Саҥарааччы этиллибиккэ утарсар, сөбүлэспэт сыһыанын күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает и усиливает возражение, несогласие, отрицательное отношение к содержанию высказывания
Мин ханна сир өтөбүн, ол! Амма Аччыгыйа
Ол халбаҥа суох таптал диэн эн тугу этэҕин? С. Ефремов
△ Ардыгар мөлтөтүллэн, ыйытыыны эҕэн чуолкайдыыр, күүһүрдэр дэгэттэнэр. ☉ Иногда наделяется оттенком выделения и усиления вопроса
Ол тоҕо дьадаҥылары эрэ түмэбит? Амма Аччыгыйа
Ону мин хайдах өтө көрөбүн? В. Яковлев
Ол ханнык Ньукулайый? М. Доҕордуурап

аат.
1. Тугу эмэ угар анал оҥоһук, хоппо, мөһөөччүк. ☉ Футляр, чехол, короб, пачка для хранения чего-л.. Ачыкы хаата
□ «Киирэн сирийэн көрүөҕүҥ», — диэт Ананий халампааһын хаатыгар укта. М. Доҕордуурап
Көлөлөрүгэр сиэтэр бурдуктарын кыра сарыы хааҕа кутан, куоратчыттар айаҥҥа турарга бэлэм буоллулар. П. Филиппов
Ийэм аах бары хомустаахтара, онтуларын харах харатын курдук харыстаан, суулаан, анал хаатыгар уган илдьэ сылдьаллара. С. Маисов
△ Оннук оҥоһукка толору угуллубут туох эмэ кээмэйэ. ☉ Мера, равная объёму футляра, чехла, короба, пачки чего-л.
Хараамап: «Көҥүл Арамаанабыс, миэхэ биир хаа испиискэтэ биэрдэххинэ сөп буолсу». Суорун Омоллоон
Ийээ, аҕабар кэһии ыытаары табах уочаратыгар турдум, бу икки хаа бөппүрүөскэ, икки устуука мохуорка. А. Неустроева
Сүүс сүүрбэ хаа силими атыыласпыттар. ВНЯ М-4
2. Сорох үөн-көйүүр, үүнээйи ууһуурүөскүүр анал тас бүрүөһүнэ. ☉ Раковина некоторых насекомых; семенник цветка
Тыынар тыыннаах барыта уйалаах, хорҕойор хороонноох, бэл, үөн хаалаах. Н. Лугинов
Сибэкки саамай киинигэр сиэмэ хаата — соҕооччук баар. ББЕ З
Хаа моллюска сымнаҕас этигэр хахха буолар. СМН АҮө
3. Өрүс, үрэх, күөл уута киирэр кытылыттан кытылыгар диэри киэлитэ. ☉ Русло реки, чаша озера
Улахан Ботуобуйа сааскы уута тардар, сүрүн хаатыгар түһэр. Н. Якутскай
Оччолорго Мүрү күөл толору, хаатыгар диэри уулааҕа, чугас эргин суох улахан да улахан, киэҥ да киэҥ сиринэн аатырара, бүтүн уобалас үрдүнэн Тойон Мүрү диэн аатынан биллэрэ. В. Протодьяконов
Бычалыччы туолан, хаатыттан өрө мөтөйөн тахсыбыт өрүс, сүгэһэрдээх муустарынан халҕаһалыы анньан, ньиккирии устар тыаһа өссө күүһүрбүккэ дылы буолла. П. Филиппов
♦ Дьээбэ хаата көр дьээбэ
Мэлдьи мичээрдээн ыттайа сылдьар, дьээбэ хаата Ымыычаан Баһылай оттуу сылдьар. Күрүлгэн. Киҥ хаата көр киҥ II. Киһилэрэ бүгүн киҥ хаата буолан олорор. Култуура хаата кэпс., күл.- ооннь. — үрдүк култууралаах киһи диэн күлэн-оонньоон этии. ☉ Культурный человек
Дорооболоһуу, быраһаайдаһыы бөҕө, култуура хаата дьон буолан биэрдилэр. Н. Апросимов. Куолу хаата кэпс., сөбүлээб. — куолулуурун сөбүлүүр, куолулуур идэлээх киһи. ☉ Любитель разглагольствовать, рассуждать, наставлять
Киирбиттэрэ киһилэрэ, үгэһинэн, куолу хаата буола олорор эбит. Күрүлгэн
Муҥ хааны кэт (көр) көр муҥ I. Бу күннэргэ дулҕа быыһын оттоон, муҥ хааны көрдө. Оҕо хаата көр оҕо. Кыыс эдэригэр кэргэн тахсан баран, билигин оҕо хаата буолан олорор. «Чолбон»
Өй хаата көр өй. Дьон даҕаны: «Даарым аҕыйах саҥалааҕын иһин, өй хаата уол», — дииллэрэ. А. Софронов
Мээчиктэрэ [куоска аата] тугу гыммыта барыта ыал куоскаларын киэниттэн ураты, ойуччу ордук буолан иһэрэ: «Бэйи, мантыҥ өй хаата». Далан
Игорь алтата, өй хаата киһи. ИМС ОС. Санаа хаата — санаа-оноо мунньуллуута, түмүллүүтэ. ☉ соотв. кладезь мыслей
Киһи диэн, барахсан, санаа хаата хааһах буоллаҕа дии. Н. Лугинов. Сүрэх хаата көр сүрэх I. Кыыһа улаатан туһата баһаам, сүрэх хаата киһи. Урукку хааҕар түс — тупсубут балаһыанньаҕыттан төттөрү түһэн, уруккуҥ курдук буол (киһини этэргэ). ☉ соотв. вернуться на круги своя (о человеке)
Эмиэ урукку хаабытыгар түспүппүт. В. Серошевскай (тылб.)
Үөн хаата көр үөн. «Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо», — диэн дойҕохтоон эрдэҕинэ, эмээхсинэ тохтотто. П. Ойуунускай
Дьүөгэтэ Люся үөн хаата эбит, буойуон билиминэ, кигэн, күөдьүтэн биэрбитэ. У. Ойуур
◊ Баҕа хаата көр баҕа I
Оҕолор ууттан баҕа хаатын хостоон таһаардылар. Кыл хаа көр кыл. Мунду хаппытын кэннэ сибиэттэн тоноон мөһөөччүккэ, кыл хааҕа хааланар. Хомус Уйбаан
Уол балыгы кыл хааҕа угаттаан иһэр. «ХС»
Оҕо хаата көр оҕо. Сорох дьахталларга, оҕо үөскүүр хаата кыра буолан, оҕо үөскээбэт. Н. Якутскай
Мин таһыллыбатаҕым гынан баран, оҕом хаата тахсан быстыбакка, биир эмчиттэн мөҕүллэн турабын. Лоһуура
Үөскэх маатка салыҥнаах бүрүөтүгэр сыстар, оҕо хаатынан бүрүллэр, онтуката хаан сүүрэр тымырданар, онон сүөһү оҕото ийэтин организмыттан аһаабытынан барар. СИиТ. Сыттык хаата — сыттык киртийбэтин наадатыгар уларыта сылдьан кэтэрдиллэр чараас тап. ☉ Чехол для подушки, наволочка
[Лариса:] Суорҕана эргэ нэк эбит, сыттыгын хаата дьаабы кир. Суорун Омоллоон
Бырастыынаны, сыттык хаатын, сылаас суорҕаны …… эрдэтттэн бэлэмнээн кэбиһиллиэхтээх. Дьиэ к. Хаба хаата көр хаба I
[Мэхээс оҕонньор:] Күөл этэҕэтэ диэн хаба хаата буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
Оттон бэйэлэрэ таҥастарын-саптарын хаба хаатыттан оҥоһуллубут хаптаҕай быһыылаах оҕуруоларынан киэргэтэллэрэ. БИГ ӨҮөС
Күл кальцийа, быһа холуйдахха, хаба хаатын киэнинээҕэр икки төгүл аҕыйах. ЛЕВ ССКИиС. Чоху хаата зоол. — кытаанах хах иһиттэн быга сылдьар, бытааннык сыҕарыйа хамсыыр моллюск. ☉ Моллюск, улитка
Оҕолор кытылга чоху хаатын хомуйа сылдьаллар. Кустук
ср. др.-тюрк. ха ‘сосуд, посуда’, тюрк. кап ‘куль, чехол, футляр’

I
туохт. Тугу эмэ ытыскынан баһан, сомсон ыл. ☉ Брать что-л. горстью, загребать ладонью
Чигди кэтэҕэр ойон тахсан ыраас хаары ытыһан, сирэйин ньуххаммахтаата. Амма Аччыгыйа
Манчаары сундуугу соһон таһаарда, көмүс манньыаттары ытыһа-ытыһа, тиэргэҥҥэ тамнаата. И. Гоголев
Мин моонньоҕон ытыһан ылан, айахпар угабын, минньигэһиин! Далан
♦ Күлү ытыста (ытыһан хаалла) көр күл II
Байанай биэрдэҕинэ биэрэр, бүгүн киһилэрэ күлү ытыста. «ХС»
Хаары ытыс (ытыһан хаал) көр хаар. Малаанньа, хор, ол курдук хаары ытыһан турардаах. М. Попов. Хараҥаны харбаабыт, ыйдаҥаны ытыспыт көр хараҥа
2
Бултуу диэн ааттаан барбыта да, кэлин тиһэҕэр хараҥаны харбаабыта, ыйдаҥаны ытыспыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. адут ‘горсть’
II
ыт I диэнтэн холб. туһ. Бэйэбит хаалан баран, бассабыыктары кытта ытыспытынан өлүөх кэриҥнээхпит. Күндэ
Сууккаттан ордук ытыһан, кыһыллар үрүҥнэри кыайдылар. Эрилик Эристиин
Маҥан сыыр оройугар туран оҕунан ытыспыттар. КМП ДьБ
III
аат.
1. Киһи илиитин салбаҕын (бэгэччэгиттэн тарбахтарын төбөтүгэр диэри) ис өттө. ☉ Внутренняя сторона кисти руки человека, ладонь от запястья до кончиков пальцев
Кыыс ытыстарын холбооттоон иэдэһин анныгар угаттаан, утуйардыы оҥостубут. Амма Аччыгыйа
Биир оҕо икки ытыһыгар бырыыны харбаан таҕыста. М. Доҕордуурап
Хатыылаах ытыстаах, модороон тарбахтардаах эрээри, били киһибит мин илиибин бэркэ сэрэнэн тутта. А. Кондратьев
2. кэпс. Кыыл, сорох харамай илин атахтарын хаптаҕайа. ☉ Стопа передних ног некоторых животных, лапа
Эһэ икки ытыһа сарбас, бэлэһэ кытар гынарга дылы гынна. Суорун Омоллоон
Ол аата кыыл сыгынньах ытыстааҕа, оттон саарба ытыһа түүлээх. «ХС»
Баҕа илин атаҕар окумал, хары уонна ытыс диэннэри араартыыллар. ББЕ З
△ Үтүлүк көхсүттэн атын, ис өттө. ☉ Ладонь рукавицы
Тыс үтүлүк ытыһа ньымса, сарыы буолар, иһэ куобах. НБФ-МУу СОБ
Сарыы ытыстаах бэдэр тириититтэн аттарыллыбыт хара саһыл бүүрүктээх истээх үтүлүктээх. ААН ТИиК
3. Холбоччу туппут ытыска кутан ылар саҕа туох эмэ кэриҥэ, кээмэйэ. ☉ Мера, количество чего-л. сыпучего, помещающееся в ладонь, горсть
[Хараанай:] Бурдуккутун кэмчилээҥ, биир эрэ ытыһы кутаарыҥ. И. Гоголев
Хас биирдии хортуоппуйун лууҥкатын түгэҕэр биирдии ытыс мээккэ хара буору куппут. Суорун Омоллоон
Ытыс дьэдьэни билигин оҥоойугар куттаҕына, бытарыс гына түһүөҕэ. В. Протодьяконов
△ Туох эмэ ытыс кэтитин саҕа кээмэйэ. ☉ Мера, размер чего-л. с ладонь
Ытыс кэтиттээх өрбөх быаны икки уһугуттан холбуу баайыллар. «ББ»
Дьахтар киэргэл соно кыһыл сукуна, тулата ытыс кэтиттээх буобура кытыылаах. УАЯ А
♦ Илииҥ (ытыһыҥ) үрдүгэр (илиигэр) түһэр көр илии
Сүллэһини кэлээтин кытта ытыс үөһэ түһэрбиттэрэ, көрсүһүү, араатардатыы бөҕөтө. П. Аввакумов
Тыа дьоно барахсаттар, баалларынан-суохтарынан, ытыстарын үрдүгэр түһэрэн, туох да наһаа үчүгэйдик көрсөллөрө. ӨӨ ДДьДТ
Илиитин (тарбаҕын, ытыһын) иминэн көр илии. Хараҥаҕа ытыһын иминэн аан холуодатыттан тутуһан, тахсан барда. «Чолбон»
Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) көр илии. Үгүс ыал сүөһүтүттэн ытыһын соттон хаалар буолла. Болот Боотур
Дьон ытыстарын соттон, төннөллөрө чугаһаабытын кэннэ, киэһэлик сыарҕа табалаах киһи тоҕойтон тахсан кэлбитэ. Далан
Холкуос киинигэр Үүттүүргэ киирэн хонон, ас-үөл көрдөһөн, ытыһын соттон тахсыбыта. Н. Босиков
Илиитэ (ытыһа) тэһэҕэс — тэһэҕэс илии (ытыс) диэн курдук (көр илии). «Ытыспыт тэһэҕэс, тыспыт кылгас дьоммут буолбат дуо?» — диэтэ бааҕынас куолаһынан Байбал. И. Эртюков
Илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла көр илии. Кини эмискэ ытыһа уот аһыйан хаалла. М. Чооруоһап
Кыһыл ытыһынан — 1) көр кыһыл. Дьэкиимкэ аҕата баарына үбү-аһы күдэҥҥэ көтүтүөххэ дылы этэ, тиэйэрэ-таһара, сороҕор кыһыл ытыһынан да дьиэтин булара. А. Софронов
Булчут ааттаах киһи кыһыл ытыспынан кэлэрим сүрэ бэрт, кыбыстабын. В. Протодьяконов
Олох биэтэгэр тахсыыга эн кыһыл ытыскынан буолуоҥ, оттон кинилэр олус хараммыт буолуохтара. Далан; 2) кэпс. — туох да сэбэ-сэбиргэлэ суох, илиинэн эрэ. ☉ Без оружия, орудия, голыми руками
Эһэни кытта хайдах кыһыл ытыскынан киирсиэххиний? СТКБТ
Мэхэньисээссийэтэ суох кыһыл ытыһынан баһар кытаанах. «Кыым»
Мин да ытыспар тураах сыптарыйыа көр мин. Чэ, бу барыта ааһыа буоллаҕа, мин да ытыспар тураах сыптарыйыа. «ХС»
Салыҥнаах ытыс көр салыҥнаах. Миитэрэйи салыҥнаах ытыс, үтүө булчут буоларыгар алҕаабыттара. Амма Аччыгыйа
Дьөгүөрдээн салыҥнаах ытыс диэтэҕиҥ, муҥхаҕа быйыл эмиэ күннүүрэ буолуо. Күрүлгэн
Сутуругар сокуон- наах, ытыһыгар ыйаахтаах көр сокуон. Уол сутуругар сокуоннаах, ытыһыгар ыйаахтаах киһи буолан биэрдэ. Сыа- лаах ытыстаах көр сыа. Күтүөт дьоно сыалаах ытыстаах барахсаттар эбит. Күрүлгэн
Таас ытыс, хаппыт тарбах көр таас I. Таас ытыс, хаппыт тарбах диэн итинниги этэн эрдэхтэрэ. Тимир илии (ытыс) көр тимир II. Таанньа туох буолан тимир ытыһын аһан, ыһыктаары гынар бэйэтэй? М. Попов
Түүлээх ытыс — 1) көр түүлээх. Кини дьоҥҥо олус амарах сыһыаннаах, ону тэҥинэн бэринньэҥ, түүлээх ытыс эбитэ үһү. «Чолбон»; 2) олус ымсыы, иҥсэлээх; кэччэгэй. ☉ Жадный, алчный, жмот, скряга (букв. мохнатая лапа)
Болот дьиҥнээх түүлээх ытыска түбэстэ, аһын-үөлүн хатыы, күлүүскэ тута сылдьарын ааһан, барытын кэмнии, мээрэйдии сылдьар тойон эбит. Н. Заболоцкай
Дьэкиим батталлаах баайдартан саамай кэччэгэйдэрэ уонна ымсыылара, дьиҥнээх түүлээх ытыс эбит. «Чолбон». Түүлээх ытыскар түһэр — кими эмэ олус күндүлээн-маанылаан көрүс. ☉ Встречать кого-л. с распростёртыми объятиями (букв. опустить на пушистые ладони). Ыҥырыылаах ыалдьыты түүлэх ытыстарыгар түһэрэн көрсүбүттэрэ. Тэһэҕэс илии (ытыс) көр илии. Ээ, ол киһини аныаха диэри билбэккин дуо, тэһэҕэс ытыс диэн кини буоллаҕа дии. Ыйааҕа ытыһыгар көр ыйаах. Ол дьон ыйаахтара ытыстарыгар сурахтааҕа. Ытыс <да> са- ҕа — кып-кыра, дуона суох кээмэйдээх, иэннээх. ☉ Очень маленький, незначительный по размеру, площади, с ладонь
Халлааҥҥа ытыс да саҕа былыт көстүбэт, салгын хамсаабат чуумпута. Н. Якутскай
Бүк тутуллубут ытыс саҕа кумааҕыны арыйан, суругун көрүтэлээтэ. Болот Боотур
Сааһым түөрт уонум буолла, ол тухары нэһилиэкпиттэн ытыс да саҕа сири ыла иликпин. М. Доҕордуурап
Ытыскар (ытыс үөһэ, ытыс үрдүгэр) түһэр көр үөһэ I. Маладьыастарыҥ, атыҥырыы көрсүбэтилэр, ытыс үөһэ түһэрэн күндүлээтилэр-маанылаатылар. Р. Баҕатаайыскай
Киэһэ тыйаатырга оҕолор ытыс үрдүгэр түһэрэн, үөрэн аҕай көрүстүлэр. Н. Лугинов
Ытыска уур — 1) <ыраас> мууска уур диэн курдук (көр муус). Эһиги иннигитигэр мин ырылхай чахчылары аҕалан, ытыскытыгар ууран биэриим. Далан
Н.П. Турахов суруга сахалар айылҕаларын баайын-дуолун чинчийбиттэрин-билбиттэрин, туһаҕа таһаарбыттарын ытыска ууран биэрэр. Багдарыын Сүлбэ; 2) кэпс. — хайдах баарынан, аһаҕастык кэпсээ, эт. ☉ Выложить всё до мелочей, ничего не тая, открыто, начистоту
Кини истиҥ дьүөгэтигэр сүрэҕин кистэлэҥин, ыраас тапталын ытыска ууран биэрэрэ. Күндэ. Ытыска уурбут курдук (ытыска уурбуттуу) калька. — уун-утары олус чуолкайдык, ырылыччы (көһүн). ☉ Как на ладони, совершенно отчётливо, чётко, ясно (быть видимым)
Ол тумул чабырҕайыттан алааһа ытыска уурбуттуу көстөр. С. Никифоров
Халампааһынан көрдөххө уҥуоргу кытыл ытыска уурбут курдук көстөрө. ССС
Анныбар чугас инники кирбии окуопалара ытыска уурбут курдук көстөллөр. СҮК
Ытыскын тоһуй көр тоһуй. Бу үлүгэр уйгу күөхтэн, көөнньөрбө отун оҕотун булуммакка, ытыс тоһуйа сырыттахпытый. У. Нуолур
Сааһыары эмиэ атын оройуоннарга ытыстарын тоһуйбутунан умналаһа сүүрэллэригэр тиийиэхтэрэ. Софр. Данилов
Ытыс салааһы- на — илии салааһына диэн курдук (көр илии). Оҕонньор былыргы чээрэтэ, ытыһын салааһына, илиитин эрчимэ баар эбит. КН ПБ
Ытыс таһынар <ыас> хараҥа көр таһын II. Суоппуйа туран чүмэчини саба үрэн кэбистэ, ытыс таһынар ыас хараҥа буолла. Д. Таас
Ол ыкса күһүн, ытыс таһынар ыас хараҥалар түһэр буолтарын кэннэ этэ. И. Эртюков
Адьас аттыгар да турар киһини көрбөккүн, ытыс таһынар ыас хараҥа диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ. Георг. Васильев. Ытыс тоһуйааччы көр тоһуйааччы. Билигин олох уларыйан, ытыс тоһуйааччылар баар буоллулар. Ытыс (ытыһыҥ) үрдүгэр илдьэ сырыт — кими эмэ атыттартан ойуччу үчүгэйдик тут. ☉ соотв. носить на руках кого-л.
Онон оскуола дириэктэрэ Иван Семёнович кинини ытыһын үрдүгэр илдьэ сылдьар. Т. Находкина
Эр киһи дьахтары ытыһын үрдүгэр илдьэ сылдьыахтаах буоллаҕа. «Чолбон»
Итинник ытыс үрдүгэр илдьэ сылдьары киһи эрэ барыта тулуйбат быһыылаах. ВВ ТТ. Ытыс үрдүгэр сылдьар — атыттартан ойуччу тутуллар, мааныга-далбарга сылдьар (киһи). ☉ соотв. его на руках носят
Сахалыы билэ охсон, нэһилиэккэ барытыгар ытыс үрдүгэр сылдьар. Далан
Идэлээх киһи ханна да күндү, ытыс үрдүгэр сылдьар. А. Сыромятникова
Кинилэр оҕолоро ханна баҕарар ыҥырыыга, ытыс үрдүгэр сылдьар үлэһит дьон. «ХС». Ытыһа куура сылдьар кэпс. — туох эмэ бааргыттан мэлий, туга да суох хаал. ☉ Лишаться чего-л., остаться с пустыми руками
Иҥсэлээх атыыһыт түүлээҕи кини аҕатыттан босхону эрэ үрдүнэн ылара, сэбиэскэй былаас буолан, билигин ытыһа куура сылдьар. М. Соров
Ытыһа кыһыйар — илиитэ кыһыйар (кычыгыланар) диэн курдук (көр илии). Ити санаа Чыычааҕы тэһитэ кэйиэлээбитэ, ытыһа кыһыйбыта, таһырдьа ыстанан хаалыан баҕарбыта. И. Гоголев
Ыраатта хара үлэни суохтаан, Ытыспыт биһиэнэ кыһыйбыта. С. Тимофеев
Ытыһа кытарда көр кытар I. Ааныс ытан холонобун диэн, куһуттан соҕотохто ытыһа кытаран хаалбыта. А. Неустроева
Сыыһа ытан кэбиһэн, ытыһа кытарда. Күрүлгэн. Ытыһа уот тымтан (аһыйан) хаалла — илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла диэн курдук (көр илии). Ытыһым иһиттэн ханна барыай (барар үһү) сэнээн. — [кинини] мин бас билэбин, талбыппынан дьаһайабын диэн этии. ☉ Никуда не денется, он в моей власти
Оҕонньор иэдэс биэрэн баран: «Кини баҕас мин ытыһым иһиттэн ханна барар үһү». П. Ойуунускай. Ытыһын далыгар — кини холун, кыаҕын иһинэн, кыаллыан сөп. ☉ В его силах, в его возможностях (сделать что-л.)
Ол баҕас кыаллар суол, этэргэ дылы, ытыһыҥ далыгар буоллаҕа. НАГ ЯРФС II
Оҕуруоту көрүү-харайыы ытыһым далыгар баар дьарык буоллаҕа дии. Күрүлгэн
Ытыһын иһигэр баар — илиитин иһигэр баар (илиитигэр киирдэ) диэн курдук (көр илии). Хайа, били, сокуон мин ытыһым иһигэр баар диирэ кэм да хаала илик ини? Н. Неустроев
«Лоҥкууда инники сайдар кэскилэ биһиги ытыспыт иһигэр баар», — диэтэ Ананий. М. Доҕордуурап. Ытыһын нэлэс гыннарар — ол кэннэ туох да суох диэн этии. ☉ соотв. разводить руками, недоумевать
«Мантан антах сүрүн ходуһабыт, бурдукпут сирэ наар ууга буолуо», — диэт, кини ытыһын нэлэс гыннарда. М. Доҕордуурап
«Суоҕу хантан баар гыныахпытый?» — диэн баран, Белкин икки ытыһын нэлэс гыннарар. «ХС»
«Хайа, сыбаайба буоларын эппэккэҕин, таах, бэлэҕэ суох кэлбиппит дуу?» — диэн ытыһын нэлэс гыннарар. У. Захарова
Ытыһыҥ иһигэр эргит — илииҥ иһигэр эргит диэн курдук (көр илии). Айылҕаны оҕус курдук муннуттан сиэтиэх, алаадьы курдук ытыстарын иһигэр эргитиэх буоллулар. М. Доҕордуурап
Гари ытыһын иһигэр эргитэр биир эрэллээх киһилээх эбит. Н. Абыйчанин
◊ Баппаҕай (ытыс) сүгэтэ көр сүгэ
Уол ытыһын сүгэтинэн тайана түстэ. Куораан далай ытыс көр куораан. Анараа киһи икки куораан далай ытыһынан чарапчыланан көрдө. Ньургун Боотур
Ньыгыл борбуйдаах, оҕуруктаах куораан далай ытыстаах …… киһи буолан биэрдэ. Саха фольк. Куораан далай ытыһынан куоластары хомуйан, курулаан истэ хамбаайын. И. Чаҕылҕан. Куорай да- лаан ытыс (илии) көр куорай. Куорай далаан ытыстаахтар да ханна барыахтарай. Ытыс көхсө — ытыс тарбахтары кытта тас өттө. ☉ Тыльная сторона ладони
Тогойкин …… ордубут эти ытыһын көхсүнэн халбарыччы тарыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Күһэҥэх ытыһын көхсүнэн хараҕын соттубута. Далан
Хабылыгы ытыс көхсүгэр түһэрэн баран, өрө эһээт, хабан ылыллар. Хомус Уйбаан
Ытыс таһыныы көр таһыныы I. Дакылааччыт ытыс таһыныыта бүтэрин күүтэ таарыйа, ачыкытын устан соттор. Н. Якутскай
Ыллаан бүппүтүн кэннэ, дьэ, ыһыыхаһыы, ытыс таһыныы бөҕө буолаллар. ОоТС
Ытыс тилэҕэ көр тилэх. Уолаттар «һуу» гына үөһэ тыыннылар, ытыстарын тилэҕинэн көлөһүннэрин ньиккэриннилэр. Р. Баҕатаайыскай
Ол үрдүгэр мундуну кутан баран, биир тэҥ гына ытыс тилэҕинэн нарылаан кэбиһиллэр. Хомус Уйбаан
Ыалдьыт таба тыһа курумутугар иҥмит хаары ытыһын тилэхтэринэн имэрийэн сотто. С. Маисов
Ытыс тиҥилэҕэ — ытыс тилэҕэ диэн курдук (көр тилэх). Кини иҥнэри түһэн олорон, бэркэ сэрэнэн ытыһын тиҥилэҕин имэрийдэ. Эрилик Эристиин
Ытыс тыаһа — ытыс таһыныы диэн курдук. Кыыс ыллаан бүтээтин кытта, ытыс тыаһа өрө хабыллыбыта. И. Гоголев
Араатар тыл этэн бүтэрин саҕана, тыһыынчанан норуот ытыһын тыаһа өрө ньиргийэ түһэр. Эрилик Эристиин
Ытыс тыаһа намыраабакка өрө оргуйа олорор. «ХС». Ытыс хаптаҕайа — ытыс тарбахтары кытта тэниччи көнөтүк тутуллубут ис өттө. ☉ Поверхность ладони
Дьахтар ытыһын хаптаҕайынан суорҕан кытыытын имэрийдэ. Софр. Данилов
Үүйэ Арыйааны ытыһын хаптаҕайынан иэдэскэ сырбаппытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. Л. Попов
Тириини адьас хаба ортотунан ытыс хаптаҕайынан сэрэнэн остуолга кутаччы баттаныллар. ЧАИ СБМИ. Ытыс хаптаҕайын саҕа — улахана суох, кыра кээмэйдээх. ☉ Небольшой, размером с ладонь
Алаастар саҕаларыгар, тыалар быыстарыгар саһа сытар ытыс хаптаҕайын саҕа сонуоктар кууран барбыттара. А. Бэрияк. Огдооччуйа ытыс хаптаҕайын саҕа хатан хаалбыт икки чаччаа сыыһын аҕалан уол иннигэр ууран биэрдэ. Н. Заболоцкай. Ытыһа кыһыйар кэпс. — туох эрэ үчүгэй биккэ (хол., элбэх харчыланарга) сыһыаннаан этэллэр. ☉ Хорошая примета (напр., к деньгам — букв. ладони чешутся)
Түптүр Хара түргэнник манньыат үрдүгэр саба түһэр: «Ол иһин ытыһым түгэҕэ кыһыйбыта ээ». Суорун Омоллоон
ср. тув. адыш ‘ладонь’

I
1. аат.
1. миф. Орто дойду дьонун, сүөһүтүн-аһын айбыт, кинилэргэ үтүөнү оҥорор, Үөһээ дойдуга олохтоох сырдык тыыннар үрдүк биистэр (христианскай религия таҥараларын курдуктар). ☉ Общее название высших существ, олицетворяющих доброе начало (примерно соответствует христианским божествам)
Наар үчүгэйи айа, оҥоро турар, дьон аймаҕы араҥаччылыыр айыылар бааллара буолуо диэн былыргы сахаларга өйдөбүл үөскээбит. Саха фольк. Мөлтөх буолан, Миигин араҥаччылыах айылаах Араас сырдык айыылары айбытым. Кинилэргэ сүгүрүйэрим, Кинилэртэн көрдөһөрүм. И. Гоголев
2. Үөһээ дойдуга олохтоох үрдүк биистэринэн айыллыбыт, кинилэринэн араҥаччыланар Орто дойдуга олорор бары — барыта («үтүө», «үтүө санаалаах» диэн өйдөбүллээх). ☉ Все, что создано божествами, покровительствуемое ими (имеет дополнительный оттенок: «доброе», «добрая суть»)
[Эркээни:] Кырыктаах батыйанан далбаатаммыт боотурдааҕар Аан дойду амарах иччитин аһатар Сиэллээх удьааны туппут Айыы киһитин мин быдан ордоробун. И. Гоголев. Айан киһитэ ааспыта буолуо, Суол киһитэ тутайбыта буолуо, Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, Сөлөгөйүнэн утахтааҥ, Дьулуруйар Ньургун Боотур оҕоккобун! Ньургун Боотур
Тыый, тукаларыам, ол хотон иһиттэн айыы сүөһүтэ ханна барыай. В. Яковлев
3. фольк. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа сахалар, кинилэр олорор дойдулара, кинилэри өстөөх биистэртэн харыстыыр, көмүскүүр дьоннор (бухатыырдар, удаҕаннар эҥиннэр). ☉ В олонхо, сказках — якуты, страна якутов, их защитники от враждебных сил (богатыри, шаманки и др.)
Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, айыы сириттэн арахсан барда, күн дойдутуттан тэлэһийэн барда. Саха фольк. Холлоҕос быһаҕаһын саҕа кутаа уотунан кини диэки өрө уһуутаан кэбиспитэ …… киһини хаба ортотунан кэлбитин айыы бухатыыра халбарыс гынан биэрдэ. Ньургун Боотур
Айыым кыыһа барахсан Көҥүл салгынтан көтөҕүллэн Субу куорхаан эрэрин көрөммүн, Уҥуохтуун хамсаатым, сүрэхтиин эппэйдим. С. Зверев
4. эргэр. Дьылҕа, оҥоруу, анал. ☉ Судьба, рок, участь. Эн айыыҥ инньэ, мин айыым инньэ («биһиги дьылҕабыт, аналбыт тус-туспа, онон бииргэ сылдьар, олорор кыахпыт суох, арахсабыт» диэн ис хоһоонноох көһөр олук)
5. эргэр. Илэ хаампыт улахан үөр (өлөн баран дьоҥҥо илэ көстө сылдьар, ордук урууларын, чугас дьонун моһуоктуур, кыайан уоскуйбатах киһи кута). ☉ Наиболее известная и страшная душа покойника (не нашедшая успокоения и причиняющая различные беспокойства живым людям, особенно близким). Кини өлөн баран үөр буолар. Чугас эргиннээҕи нэһилиэктэр, улуустар туой Болугур айыыта диэн ааттаан, ытыктыыллар …… айыы оҥостоллор, алгыыллар, көрдөһөллөр. Саха фольк.
2. даҕ. суолт. Үтүө, сырдык. ☉ Добрый, добросердечный. Айыы санаалаах киһи
□ Бу тыллар буолбатах — ырыалар, Таптаабыт сүрэхтэн саҕыллар, Абылыы, долгута дуорайар Айыы хаан тып-тыыннаах ырыалар. С. Данилов
«Хайа айыы санаалаах кэлэн абыраатыҥ буолла», — диэтэ оронтон дьахтар саҥата. Софр. Данилов
Маша диэн айыы майгылаах-сигилилээх эдэркээн ас таһааччы биһиги Саҥа дьыллааҕы остуолбутугар сыһыарыллыбыт. С. Данилов
♦ Айыы сирин ардаҕырдан (сылдьар киһи) көр күн сирин көппөҕүрдэн (сылдьар киһи). Айыы сириттэн араҕыс — Орто дойдуттан, күн сириттэн сүт, өл. ☉ Уйти из жизни, умереть (букв. расстаться с божественным миром)
Санаабын таппатаххытына, элбэх өлүү-сүтүү көтөллөөх, аан холорук аргыстаах айыы сириттэн арахсыам. «ХС». Айыы сирэ аһаҕас (күн сирэ көҥдөй) — Орто дойду киэҥ, онон ханна баҕарар барыахха, олоруохха сөп (үксүгэр атаҕастаппыт киһи атаҕастаммыт сириттэн барар кыахтааҕын туһунан этии). ☉ Земля широка (букв. земля добрая (добрых божеств) открыта, подсолнечный мир свободен — обычно говорят, когда терпят обиду где-л. и утешаются тем, что можно оставить это место)
Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй — Хаан өһөҕүнэн хатыспыт, Харах уутунан аалсыспыт Аат дьонун аттыттан …… Бүтэй Бүлүү өрүс хотуну Өксөйөн да көрдөҕүм. С. Зверев
Киниэхэ киирэн, чэгиэн эппин сэймэктэтиэм, хара хааммын тохторуом суоҕа. Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас. В. Протодьяконов
Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй, сырыттын, — аҕам мас-таас курдук этэн кэбиспитэ. «ХС». Айыыта киирбит — үчүгэй майгыта киирбит, аламаҕай буолбут. ☉ Он в добром расположении духа, в хорошем настроении
Сүөдэриҥ айыыта киирдэҕинэ сүрдээх үтүө киһи, доҕор! Амма Аччыгыйа
Муҥхалаах муҥур баһылык айыыта киирдэҕинэ: «Ити тулаайахха биир сүүр балыгы ордук ойуулаан биэриҥ!» — диэн көбдьүөрэр. И. Гоголев
Кини [Аллахов] аргыһа …… Хатыҥ угун хантан эрэ …… өр үлэһэн булан, үҥүүтүгэр олордуммут этэ. Дьэ ол иһин айыыта итиччэ киирэн иһэр. Н. Заболоцкай
Айыыта холлор (төллөр) көр аҕынньыта төллөр (холлор). Төһөлөөх уолаттар таҥара кыраабыт сибиинньэ халбаһытын сииллэрий? Туй-сиэ, киһи айыыта төллүөх! Н. Островскай (тылб.). Ол айыыта онон — мэлийэн, сүтэн турар (ким эрэ ханна эрэ барбытын, онтон ыла мэлийбитин эбэтэр туох эрэ сүтэн көстүбэтин дьиибэргээн этии). ☉ Пропал без вести (говорится с оттенком удивления, когда кто-л. был, затем куда-то ушел, исчез, потерялся и его поныне нет или что-то потерялось безвозвратно)
Кыыһа мааҕыын сарсыарда оскуолаҕа барбыта, ол айыыта онон. Н. Заболоцкай
Сүөдэр ботуруонун угар халампааһын хаатын сүтэрбитэ, ол айыыта онон. «ХС»
◊ Айыы аймаҕа (күн улууһа) миф. — 1) дьон-сэргэ; сахалар бүтүннүүлэрэ (нор. айымнь. абааһы аймаҕар утары туруоруллар). ☉ Весь народ; доброе племя якутов (в фольк. противопоставляется племени злых духов, абаасы)
Айыы аймаҕын араҥаччылаатын диэн айбытым, Күн улууһун көмүскээтин диэн оҥорбутум [Ньургун Боотуру]. Ньургун Боотур
Айыы аймаҕын араҥаччылаатаххына да араҥаччылыах эн эрэ буолуо диэммин көрдөһөөрү ыҥыртаран аҕаллым. П. Ойуунускай; 2) Үөһээ дойдуга олорор, Орто дойдуну араҥаччылыыр үрдүк айыылар хомуур ааттара. ☉ Собирательное название высших добрых божеств, обитающих на небе и покровительствующих всем обитателям Среднего мира
Микиитэ айыы аймаҕар, күн улууһугар тиийэн тыл эттэ. Амма Аччыгыйа
Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым [диир үөһэттэн дьахтар]. Саха фольк. Айыы аймаҕын Алгыыр эрэ этибит, Абааһы аймаҕын Ааттаһар эрэ этибит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айыы дьоно көр айыы аймаҕа (күн улууһа). [Ойуун] унньуктаах уһун айан суолун тобулан Орто дойдуга эргиллэн кэлиэр диэри айыы дьонун араҥаччылыылларыгар көрдөстө [үөһээ биистэртэн]. И. Гоголев. Айыым таҥарам! — олус сөҕөн, долгуйан, уолуйан, куттанан саҥа аллайыы (нуучча итэҕэлиттэн, саҥа алл. киирии). ☉ Боже мой! (межд., выражающее крайнее удивление, волнение, ужас)
[Ааныка:] О, айыым-таҥарам! Туох үлүгэрэй! Туохха-туохха тиэрдэҕин? Оо, айыым-таҥарам! Хата тыыннаах орпуппун. Болот Боотур
Айыым-таҥарам, кимнээхтэр эрэ истэхтэрэ буолла! А. Сыромятникова
«Айыым-таҥарам, дьэ дьэргэтэн сыт да сыт!»— диэн Буров Митя итийбит оһох үрдүгэр сэппэрээги бырахпытын кэннэ саҥа аллайда. «ХС». Айыы намыһын эргэр. — удаҕаннары, сорох көтөрдөрү ытыктаан, киэргэтэн этэр кубулуйбат эпитет. ☉ Постоянный украшающий эпитет, употребляется по отношению к почитаемым небесным красавицам-шаманкам, некоторым особо почитаемым птицам
Айыы намыһын удаҕаннардаах Арҕаһыттан тэһииннээх Ахтар айыы аймаҕын Аҕата-ийэтэ буолбуттар эбит. П. Ойуунускай
Оннук чугастан кини [Чуура] ити айыы намыһын көтөрдөрүн [кыталыктары] көрө илигэ. Л. Попов. Айыы ойууна — абааһыга кыырбат, үтүө тыыннары, айыылары эрэ кытта «бодоруһар» ойуун. ☉ Белый шаман (шаман, общающийся только с добрыми духами-айыы, а не злыми). Айыы ойууна — үрүҥ ойуун. Кини үөһээ үтүө санаалаах айыылартан-таҥаралартан бэйэтин дьонугарсэргэтигэр араас көмөнү көрдөһөр. Саха сэһ
1977
Биһиги төрдүбүт Эргис диэн айыы ойууна эбитэ үһү. Саха сэһ. II. Эллэйтэн алта уол төрүүр: Лабыҥха Сүүрүк, кини сытыы-хотуу, алгыстаах, хойут айыы ойууна буолбут. Саха сэһ. I. <Үрүҥ> Айыы <Аар> Тойон миф. — саха итэҕэлинэн, аан дойдуну, киһини-сүөһүнү, тыынар тыыннааҕы айбыт, киһиэхэ куту иҥэрбит, үөһээ халлааҥҥа олорор, бары айыылартан саамай үрдүкү, сүдү айыы. ☉ По поверью якутов, верховное существо, стоящее выше всех айыы, добрый дух, создатель мира, управляющий всей Вселенной, ниспосылающий детей и влияющий на плодородие земли, размножение скота и т. д. (букв. <Белый> Создатель-Господин). ПЭК СЯЯ
Аралы халлаан алаһалаах, Аһыныылаах санаалаах Айыы тойон аҕабыт дайдыны айарыгар …… Алыһы даа айда этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сөҕөлөөннөөх түһэхтээх, Сүөгэй айаан аартыктаах Үрүҥ айыы тойон эһэтигэр Үс төгүл өрө уунан Айах тутан алҕаата. С. Зверев. Айыы Тойон таҥара — христианскай итэҕэлинэн, барыны айбыт таҥара; таҥара мөссүөнэ. ☉ Христианский бог; икона
[Варвара (таҥара диэки көрөр):] Көрдөһөбүн, Айыы Тойон таҥара, сиргэ дьоллообут икки оҕобун былдьаама, харыстаа! С. Ефремов
[Онтоон (таҥаратын диэки хайыһан туран, тобуктуур):] Айбыт Айыым Тойон таҥарам, Усуус курустуоһум, иһит, быыһаа-абыраа. Күндэ
Аймахтарын дууһаларын Айыы Тойон таҥараттан Абырыырга көрдөстө. Күннүк Уурастыырап
Дьөһөгөй айыы көр дьөһөгөй. Сылгы сүөһү айыыһыта Дьөһөгөй айыыттан төлкөлөөх. Нор. ырыаһ. Арҕаһыттан тэһииннээх Аһыныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймаҕа Орто улуу дойду Уруйдаах уорҕатыгар олохсуйан үөскээбит. Саха нар. ыр. II
II
ай диэнтэн хай
аата. Историяны айыы аҥаардас «уһулуччулаах» эрэ омуктар аналлара буолбатах. Суорун Омоллоон
Биһиги айыыларбыт ордук киэҥ дириҥ далааһыннаах буолуохтаах, киһи сүрэҕин, киһи дууһатын ордук уустук-ураннык көрдөрүөхтээх. П. Ойуунускай
Чабырҕах — саха норуотун тылынан айыытыттан биир саамай сытыы көрдөөх сатирическай формата. Саха фольк. Үлэ, охсуһуу, тугу эмэни Дьоҥҥо туһалааҕы айыы — Ити буолар үлэһит киһини Үйэтитэр үрдүк айыы. И. Эртюков
III
аат. («й» мурун дорҕ.). Олоҕурбут сиэри-майгыны кэһии; христианскай итэҕэл бобууларын, сиэрдэрин кэһии. ☉ Поступок, нарушающий принятые запреты, обычаи-обряды, установления, предписания, правила христианской веры; грех
[Уйбаан:] Айыы баарын да иһин, айыытааҕар күн кыһалҕата улахан. А. Софронов
Былыр монгол сири алдьатары айыынан ааҕара. И. Федосеев. Аҕам тугу көрдөһөр да, толорон иһээр, Толорботоххуна кэнэҕэс айыы буолуо. Саха фольк.
△ Ыар буруйу оҥоруу, ыар буруй (хайаан да иэстэбиллээх, сэттээх-сэмэлээх). ☉ Тяжкий проступок, тяжелая вина, преступление (непременно влекущее за собой наказание, расплату)
Халыҥ айыы, хара буруй (өс хоһ.). Хабырылла Сүөдэркэ элбэх айыыны оҥорбут киһи, туох аанньа үһүө, дууһата далай айыыга барара биллэр. Н. Павлов
[Мартыын:] Хараҥа айыыны оҥорторума, Алдьархайы тохтот, хайаан да тохтот! И. Гоголев
♦ Айыыбын тугу кистиэмий көр айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй). Айыыга киир (бар) — 1) ханнык эмэ сэмэлэнэр быһыыны, кыра буруйу оҥор (урут айыыта суох киһи). ☉ Впасть в грех, согрешить, совершить какой-л. предосудительный проступок (о человеке, ранее не замеченном в подобных поступках)
«Адьас айыыга киирбэтэҕиҥ дуо?» — дириэктэр кыыһырбыта ааһан, дьиибэлээхтик күлэн ымайда. Н. Лугинов
[Баһылай:] Куһаҕан, акаары киһиттэн сылтаан киһи айыыга барара диэн ити буоллаҕа. А. Софронов; 2) көсп., кэпс. туохха эмэ, кыратык да буоллар кыттыыны ыл (үксүгэр күл.-ооннь. дэгэттээх). ☉ Делать что-л., участвовать в чем-л. (хотя бы в самой малой степени, часто с шутливым оттенком). Мин бүгүн үлэлээн айыыга киирбэтим. Баһылай бултаары күнү быһа сылдьыбыт да, туохха да түбэспэтэх, айыыга киирбэтэх. Айыыгын эт — 1) таҥараны итэҕэйээччи туох айыыны оҥорбутун аҕабыыкка кэпсиир (оччоҕо айыыта «сууйуллар»). ☉ Исповедоваться
Чочуобунаны сэттэ сааһын туолан айыы этээри, сайын аҕабыыт кэлбитигэр Хачыгыр аҕатын кытта сылдьан көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Куһаҕан киҥнээх Баһылай Боппуок аҕабыыт дөйүҥү Сыҕаайап кинээс айыытын этитэр. Амма Аччыгыйа
Таҥара иннигэр сөһүргэстээн Айыыбын этэрим. Айыым олус элбэх эбит этэ. И. Гоголев; 2) кэпс. тылгын ылыннараары араастаан итэҕэтэ сатаа; таҥараны ахтан андаҕай. ☉ Делать различные заверения, добиваясь согласия; клясться именем бога. Айыыны быһа эттэххэ — этиллиэ да суоҕу кырдьыгынан туруору эттэххэ. ☉ Если говорить правду напрямик (хотя это предосудительно, но не боясь греха)
Айыыны быһа эттэххэ, бу эһиги эҥин-дьүһүн буоллаххытына, хайа кэннигэ хаалар киһи баар буоллаҕына бэйэҕитигэр да үчүгэй буолуо. Д. Таас
Арай, айыыны быһа эттэххэ, мин оҕом Аргунтай бардаҕына, Баргузин бириискэтин эн тыла суох ийэҥ Сотто аһынан салгыа этэ дуо? Эрилик Эристиин. Айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй) — ханнык эмэ сэмэлэниэн сөптөөх дьайыы оҥоһуллубута ааспытын кэннэ, ону билинэрдии, сэмэлиирдии этии. ☉ Если правду говорить (было дело — признание-откровение по истечении совершения предосудительного поступка, букв. что греха таить)
Этэриҥ сөп, ол гынан баран, манна айыыны кистээбэккэ эттэххэ, сорох эдэр дьон нухарыйан хааланнар, кырдьаҕас бастаан тугу диэбитин истибэккэ хааллылар. «ХС»
Аны кэлэн айыыны тугу кистэниллиэй, урут обургу да соҕус боппуруостары бэйэҕэ куттала суоҕунан быһаарыы да баар буолара. Н. Лугинов. Айыыта таайар (тардар, таарыйар) — киһи куһаҕан буоллаҕына урут оҥорбут буруйугар-айыытыгар, ол сэтигэр куһаҕан буолбут диэн этии. ☉ Расплачиваться за былые грехи, проступки
Айыылаах айыыта таайар (өс ном.). Маппыыһа эрэ Сэмэн, таҥара суох дии-дии хаһыытыыра, ол айыыта таарыйдаҕа буолуо дии саныыбын [оҕото өлүүтүгэр]. А. Софронов
Күммэр мин да андаҕайан, Кириэппэстэри ыларым. Кэнники ол айыым таайан, Кэлэрэ кэмсинии ыара. С. Данилов
Ханнык айыым таайан бу айылаах хара сорго хаптардамый? Суорун Омоллоон. Айыыта <харата> туолар — урут оҥорбут буруйа-сэмэтэ ситэн, ол сэтигэр улаханнык тэмтэрийэр, куһаҕан буолар. ☉ Настало время расплаты (букв. переполнились его прегрешения — так думают, если кто-л. безнаказанно совершал предосудительные проступки и затем начинает терпеть всякие мытарства)
Халахай Аана …… диэн эмээхсиҥҥэ эйигин дьукаах анаабыттар. Айыыта туолбут киһи дьукаахтаһар дууһата үһү. М. Доҕордуурап
[Суоттуга] тиийиэх диэтэххэ, Уһун мусхааттаах суол буоллаҕа. Ардыгар саныыгын, быһатын эттэххэ, «Айыым бу туоллаҕа». С. Васильев
Үтүмэни умсарбыта, айыытахарата туоллаҕа. А. Сыромятникова. Тэҥн. айыыта таайар (тардар, таарыйар); үтэһэтэ туолар. Айыыны этии — 1) таҥараны итэҕэйээччи, таҥара иннигэр буруйун аҕабыыкка кэпсээн «айыытын сууйуута». ☉ Исповедь
Мин туох киһим туһунан эттэххэ, мин романтическай соҕустук айыыбын этиибин эн биирдэ хайыы-үйэ истэн турардааххын. Э. Войнич (тылб.); 2) кими эмэ туохха эрэ итэҕэтэ сатааһын, таҥаранан андаҕайыы. ☉ Клятва, убеждение именем бога (склоняя кого-л. к чему-л). Ол айыытыгар — урут ханнык эмэ сэмэлэнэр, буруйданар суолу оҥорбутун иһин, итэҕэл быһыытынан, билигин таҥара накааһын көрөр. ☉ Расплачивается, мучается за свои прежние грехи (несет божье наказание)
Саллар сааспар хааман сири хороппотох хотуммун. Ол айыыбар бу үлүгэр иэдэйдим. М. Доҕордуурап
Атын дьон куһаҕан буолтарын сэһэн оҥостор үгэстээх этим. Ол айыыбар түбэһиннэрдэ диэх курдук. Н. Неустроев
IV
сыһ., кэпс.
1. Олох букатын, туох да иннигэр. ☉ Ни за что, никак, ни под каким видом
[Мөрүөн] кэтэспэхтээн көрөн баран, төннөрүгэр тиийдэ. Дьонноро дьиэттэн тэйиччи барыахтара диэн айыы. Д. Таас
2. Ураты, дьикти. ☉ Необычайно чудесно, особенно
Кыыһа чугаһаан кэллэ, тупсубута, туртайбыта айыы үлүгэр. Н. Заболоцкай
♦ Айыы иннигэр кэпс. — туох да иннигэр, олох (буолунуо суоҕа) ☉ Ни за что (не согласится кто-л. на что-л.)
Ол бэтэринээр оҕону ыҥырбытым да, айыы иннигэр кэлиэ суоҕа. «ХС»
V
саҥа алл. («й» мурун дорҕ.). Соһуйууну, дьиибэргээһини, сэмэлээһини көрдөрөр. ☉ Выражает испуг, изумление, осуждение: ой! о! Айыы, оттон тоҕо киһи суолугар туора ууран биэрбиккиний [бултуур сэби], ханан барыамый? Амма Аччыгыйа
«Аата айыытын!» — диэтэ хотун сөхпүттүк. Н. Заболоцкай
— Мин эмиэ, баҕар, эн курдук дьылҕалаах буолуом. — Айыы, биэбэкээм, инньэ диэмэ. М. Доҕордуурап