халтарыҥнаа диэнтэн хай. аата. Килэркэй суолга массыыналар халтарыҥнааһын бөҕө

туохт. Икки өттүн диэки халый, халтарыҥнаа (хол., сыарҕаны этэргэ). ☉ Скользить, съезжать на обе стороны (напр., о санях)
Сыарҕа халыаскайдыыр. М. Шолохов (тылб.)

туохт. Тыастаахтык күүскэ эмп, обор. ☉ Энергично сосать, причмокивая
Түһээтэҕинэ — [эриэн үөн] Халтарыҥнаата, хонноҕун аннын үҥүйдэ, Хаҥас эмиийин сообурҕаччы чобуйда. С. Васильев

сыһ. Уоскун үмүрүччү туттан салгыны тыастаахтык оборон эрэр курдук (тыаһаа). ☉ С шипением, со свистящим или шипящим шумом
Иннилэриттэн сэппэрээк быыһыттан суор көтөн тахсыбыта, кинилэргэ кыыһыран буоллаҕа, кынатынан сообурҕаччы дайбаабыта. Далан
Өлөөнө хамсатын сообурҕаччы оборбохтоото. А. Сыромятникова
Түһээтэҕинэ — [Эриэн үөн] Халтарыҥнаата, хонноҕун аннын үҥүйдэ Хаҥас эмиийин сообурҕаччы чобуйда. С. Васильев

туохт., түөлбэ. Үҥүлүй. ☉ Тыкаться мордочкой в вымя матери (напр., о телёнке)
Түһээтэҕинэ [Эриэн үөн] Халтарыҥнаата, хонноҕун аннын үҥүйдэ, Хаҥас эмиийин сообурҕаччы чобуйда. С. Васильев
Ынах оҕото үҥүйэрин тулуйбакка, тэбэн такыҥныыр, кутуругун сырбаҥнатар. «ХС»
Кэрэ дьүһүннээх тугут Сёмка ытыһын тоһуйдаҕына инчэҕэй муннунан сууралыыра, үҥүйэн ылара. ВН СС

I
халтарыҥнаа диэнтэн холб. туһ. Халтарыҥнаһан кэлэр хардаҕастартан сыҕарыс гынан, оҕонньор чугаһыырын кытта, Маайыс ойон туран уотугар саҥа мастары уурталаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
Өлөксөй дьоно саккыраһан, мууска халтарыҥнаһан иһэллэрин көрөөт, ис-иһиттэн имэҥирэн күлбүтэ. «Чолбон»
II
даҕ. Халтарыйа сылдьар. ☉ Лёгкий, скользкий
Халтарыҥнас тоҥ хаар кэтит хайыһар көхсүгэр дьапталҕаламмакка халтарыйдар да, хаамарга ыарахан. Н. Борисов

ыйар мас — тугу эмэ ыйан көрдөрөн биэрэр дьоҕус уһун синньигэс мас. ☉ Указка
Тутан турар уһун ыйар маһа, кини кэпсээнин батыһа, арыт өрүс эрийэ-буруйа барар хара сурааһынын батыһа, арыт күөллэр күөх түннүктэрин эргийэ, хаарта устун халтарыҥнаан испитэ. Е. Ильина (тылб.); ыйар солбуйар аат тыл үөр. — барамайы, урут ахтыллыбыты эбэтэр кэпсэниэхтээҕи ыйан көрдөрөр тыл. ☉ Указательное местоимение. Бу кэпсээҥҥэ ыйар солбуйар ааттары булан, аннынан тардыҥ
□ Сирэй, ыйар, тардыылаах солбуйар ааттар бэлиэтиир барамайдара, өйдөбүллэрэ чопчуламмыт буолар. СОТТҮө; ыйар тарбах — сөмүйэ диэн курдук. Саҥата суох ыйар тарбаҕын барар сирбит диэки туһаайда

аат.
1. Көтөр, кыыл, эриэн үөн төрүүр (сымыыттыыр) сирэ, хорооно. ☉ Гнездо птиц, нора животных
Киһитээҕэр үрдүк кытыан оттор быыстарыгар араас көтөрдөр ыксалаһа уйа туттунан ууһуур эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Андаатар сэрэх кыыл, ол иһин умсар, ханан тахсарын муннарар, буор уйатын кистиир дииллэр булчуттар. Далан
Кутуйахтар эмэҕирбит холбуйаны хаппаҕын тэһэ хаһан киирэн иһигэр уйа оҥостубуттар. Т. Сметанин
2. Туохха эмэ анаан оҥоһуллубут дириҥэтии, оҥхой. ☉ Небольшое углубление в чём-л., лунка, ячейка, гнездо (напр., картофеля, зуба)
Хортуоппуйу үүннэриигэ уоҕурдуулары кэлимник уонна уйаларга кутуу ньымаларын тутталлар. ХКА
Вал өссө үчүгэйдик халтарыҥныырын ситиһэр инниттэн подшипник-уйалары уҥунуохтуурга тиийиллэр. ЮГ КХЭДьС
Куораты тула бүлүмүөт уйаларын, уулуссаларга баррикадалары оҥордулар. «ХС»
3. түөлбэ. Оҕо биһигэ. ☉ Люлька, колыбель младенца
Быыкайкаан уолун хаалларан баран үлэтигэр барара. Онно оҕоһута, ханнык да санааҕа-онооҕо киллэрбэтэ ити кыракый уйата буолбута. А. Сыромятникова
Вера Оляҕа аҕалан тымтайы өҥнүбүттүү көрдөрөр. [Вера:] Мин санаабар, киниэхэ [оҕоҕо] бэрт уйа. С. Ефремов
4. көсп. Төрөөбүт-үөскээбит түөлбэ, дьиэ. ☉ Родной дом, очаг, родной кров, колыбель
Ол иһин эн Саҥа уолбуту [сир аата] уонунан көс сиртэн быһа ахтан, кэтэһэн, бэйэҥ төрөөбүт уйаҥ курдук санаан кэлэҕин. Н. Заболоцкай
Наталья Харлампьева дьонун дьиэтэ киниэхэ уонна кини быраата Коляҕа сылаас уйалара этэ. «Далбар Х.»
Олорор дьиэни саха орнаменын туһанан киэргэтии эдэр ыччаты үтүөҕэ, кэрэҕэ иитиигэ, кини төрөөбүт, улааппыт уйатыгар убаастабыллаах буолуутугар көмөлөһөрө чахчы. «Кыым»
△ үрд. Оҕо аймах, ыччат иитиллэн, уһуйуллан тахсар сирэ, үөрэх кыһата. ☉ Кузница кадров, храм науки
Үгүс саха ыччата сардаҥалаах нуучча культуратыгар тиксибит, норуокка туһалаах дьон буола үүнэнтөлөһүйэн тахсыбыт сылаас уйалара [Якутскайдааҕы учуутал оскуолата]. Амма Аччыгыйа
Үрдүк үөрэх чыпчаалыгар талаһар саха ыччатын ичигэс уйата — Саха государственнай университета. «ЭК»
5. көсп., сөбүлээб. Омсолоох, куһаҕан дьаллыктаах дьон мустар, хорҕойор сирдэрэ. ☉ Место сомнительных, преступных сборищ, логово
Сэрии уйата буолбут, сор-муҥ биһигэ Берлин суулунна. Германия сүрүн өһүөтэ түстэ. Т. Сметанин
Олох бандьыыттар уйалара буолбут сир эбит. Болот Боотур
Көөдөҥнөөх — хаартыһыттар уйалара. Сүүйсүһүү, сүүйтэрсии хабараана бу манна буолааччы. «ХС»
♦ Көмүс <ньээкэ> уйа фольк., көр ньээкэ
Биһиги [мородулар] хаһан киниттэн [Дьэлликтэн] ордон, уоскуйан, арыый тыын ыла түһэн, көмүс ньээкэ уйа туттабыт, төрөтөр оҕону төлкөлүүбүт? Н. Заболоцкай
[Эбэм] миигин адьас аччыгый эрдэхпиттэн оҕолообут, көмүс ньээкэ уйабыттан көччөх гынан көтүппүт күн сиригэр күндү киһим. А. Кривошапкин (тылб.)
Күндүмааны көмүс уйам, төрөөбүт дьиэм барахсан! «ХС»
Тураах (кымырдаҕас, тигээйи, ыҥырыа) уйатын тоҕо тарт көр тарт. Ырааһыйаҕа мустан олорор кыыллар ортолоругар, ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт кый-хай, айдаан-күүгээн биирдэ оргуйа түспүт. Эвен фольк. Бэс ыйын 22 күнүгэр, эбиэттэн киэһэ этэ. Дэриэбинэ ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук буолта. ПДА СС
Тураах уйатын тоҕо тарпыттыы, эмискэ аймалҕан бөҕө өрө оргуйа түстэ. Ф. Софронов. Уйатыгар уу киирдэ — уустук балаһыанньаҕа түбэһэн ыксаата, куттанна. ☉ Попав в критическое положение, испытать сильную тревогу, волнение (букв. в его нору хлынула вода)
Сорохтор уйулҕалара хамсаан, уйаларыгар уу киирэн, утуйбакка сыттылар. Болот Боотур
Хобороос уйулҕата хамсаан, уйатыгар уу киирбит курдук, тугу гыныан булбакка холоруктуу сылдьар. А. Сыромятникова
Оччолорго «Катюша» ньиэмэстэр уйаларыгар ууну киллэрэр кырдьык да модун тиэхиньикэ этэ. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. уйа