сов. и несов. что стан-дартаа, биир халыыптаа.

халыыптаа диэнтэн атын
туһ. Киэҥ саала ис эркинэ, үрдэ мас көөбүлүттэн силимнэнэн, кэтит хаптаһынныы халыыптанан оҥоһуллубут билиитэлэринэн эпсиэйдэммиттэр. НС ХСБС

халыыптааһын, ыстаампалааһын (металы халыыпка ньыҕаччы хам баттатан уһаныы а. э. араас оноһуктары, массыына сорох чаастарын, дэтээллэрин оноруу ньымата.)

халыыптааһын, ыстаампалааһын (металы халыыпка ньыҕаччы хам баттатан уһаныы а. э. араас оҥоһуктары, массыына сорох чаастарын, дэтээллэрин оҥоруу ньымата.)

саркаах (1. Соҕотуопка эбэтэр дэтээл кырыыларыгар аалыы-чочуйуу эбэтэр туһаныы кэмигэр үөскүүр кыра сытыы чорбохтор; 2. Дэтээли халыыптаан оҥорорго кытыытыгар быган тахсыбыт металл кырадаһына.)

зенкер (элбэх быһахтаах синньигэс инструмент. Кутуу (литье), халыыптааһын уо. д. а. ньы-маларынан оҥоһуллубут силииндирдии уонна куонустуу уүттэри туочунастарын тупсарарга, кылааккайдыырга аналлаах.)

балаһа (тимири кыһар, быһар, сыбааркалыыр, халыыптыыр уо. д. а. үлэҕэ ол үлэ дьайар, таарыйар миэстэ, холобура, иһэрдии сиигин итийэр, кыһар тэрил быһаҕын таарыйар Б-та.)

үүт аг.паратуурата (үүт, арыы, сыыр онорор (астыыр) тэрилтэлэр сүрүн тэриллэрэ: Үүтү ыраастыыр, сойутар, сылытар аппарааттар, сүөгэй иирдэр, арыы халыыптыыр, сыыр онорор о. д. а. оноһуктар.)

халыып куоһааһына (халыыптааһын, ха-тайдааһын ньыматынан улэлиир инструмент (халыып) окоһуллар дэтээлгэ моһуон (фасон) биэрэр араас быһыылаах куоһааҕа, көндөйө. X. к. көмөтүнэн араас туора быһа охсуулаах дэтээли оҥоруохха сөп. Ол барыта куоһааһын көндөйүн быһыытыттан тутулуктаах.)

туохт.
1. Туохха эмэ ханнык эмэ быһыыны, пуорманы биэр, халыыптаа. ☉ Придать чему-л. какую-л. форму, вид
Тириини киэптээ. — Ийэтэ эмээхсин... уол сытыйбыт этэрбэһин устубутун ылан, отунан киэптээн, сэбиргэнэҕэ куурда ууран кэбистэ. Н. Павлов
2. Тугу эмэ (хол., кыараҕас таҥаһы, атах таҥаһын) тиирэ кэт. ☉ Напялить, натянуть что-л. с трудом (напр., одежду, обувь)
Иилинэ кэтэн, Санныгар киэптээн Сарас гыммыта. П. Ойуунускай
Кирпииччэ саҕа уллуҥнаах киппэ бачыыҥкатын киэптээн, …… олорор. Л. Попов
Яков …… олус кыараҕас таҥаһы сэрэнэн, тиирэ киэптээн кэппитэ, холуокка курдук, кэдэрги ылан кэбистэ. Н. Заболоцкай
3. Тугу эмэ толору, тилэри, бүтүннүү сап, сабардаа, бүрүй, бүөлээ, хаххалаа. ☉ Заполнять что-л. собою полностью, целиком
Уулуссаны толору киэптээн, күргүөмүнэн күлсэ-күлсэ …… баай астаах остуоллаах дьиэҕэ тоҕо анньан тиийдилэр. Н. Лугинов
Икки киһи сытар кырабаатыгар толору киэптээн сытан кэбистэ. М. Доҕордуурап
Туох баары барытын өрүс бэйэтин сырдык модун киэлитинэн киэптээбит. Н. Габышев
Аммаҕа уу кэлэн, толору киэптээтэ. М. Доҕордуурап
△ Туох эмэ (хол., дьиэ, саала) иһигэр ыга симилин, муһун. ☉ Набиваться плотно во что-л., куда-л. Дьон хоһу киэптээтилэр
— Аҥаалытта диэн алааска, ат эккирэтэр балаҕаҥҥа, Киэптиир гына симиллэн киһи бөҕө муһунна. Болот Боотур
Кулууп саалатын киэптиир толору элбэх киһи мустубут этэ. «Чолбон»
4. көсп. Киэҥ сиринэн тарҕан, сатараа, дьиэрэһий, дуораһый (тыас-уус туһунан). ☉ Раздаваться, отдаваться, разноситься, заполнять все пространство (о звуке)
Оркестр уйуһуйан, Киэптиир сири, халлааны. С. Тарасов
Сүгэ табырҕас тыаһа, эрбии аалыҥныыра киэһэлээх сарсыардааҥҥы тоҥ салгыны киэптээн кэбиспитэ. М. Доҕордуурап
5. көсп. Киэбир, чабылан, киэмсий. ☉ Заноситься, задаваться
Кини бүтүн Саха губерниятын баһылыга буолуом диэн чабыланар кэмигэр киэптээн, чынайан-ханайан мин эрэ дэммит бэйэлээх. Д. Васильев
Итирдэхтэринэ …… Борисов охсуһуу көрдүү сатааччы. Киэптиир да киэптиир. Э. Соколов
△ көсп. Атыттартан туох эмэ уратылаах буол, чорбой. ☉ Отличаться чем-л. от других, быть заметным, выделяться
Куорат хаба ортотугар биир таас дьиэ …… түөрт муннуктуу түһэн киэптээн турара. П. Филиппов
Кинилэр биһигини киэптииллэрэ. Арай ахсааҥҥа, химияҕа, физикаҕа наһаа баһыйбат этилэр. Баал Хабырыыс