сов. что сонот, модьурат, халыҥат.

несов. кого, разг. сонот, модьурат, халыҥат.

тарый диэнтэн тиэт
көрүҥ. Оҕонньор …… оту халыҥата тарыйбахтаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киирбит дьонтон хайалара эрэ оһох чоҕун тарыйбахтаан баран, кураанах хардаҕастары уурар. Н. Якутскай
Өтөр кыргыллыбатах баттаҕа моонньугар тиийэ үүнэн сабырыйан түспүтүн тарыйбахтаан көрдө. Н. Заболоцкай

туохт. Халыҥатаары эбэтэр бөҕөргөтөөрү таҥаһы хос тутан биэтэстээн эбэтэр тугунан эмэ истээн чааста-чаастатык тик. ☉ Примётывать к основе какую-л. ткань или ватин для тепла, стегать
Эмээхсин куобах уорҕата үтүлүгү сирийэ олороро. Н. Абыйчанин
Өскөтүн тирии хайдыбыт, тэстибит сирдэрдээх буоллаҕына, ону өҥүн өттүттэн биллибэт гына сирийэн тигэн кэбиһэллэр. Булчуттарга к. [Бэргэһэ] биэтэһигэр ватины сирийэн олордуллар. АЕЕ ӨҮОБ
др.-тюрк. сыры, тюрк. сири

халынатыы, халынатааһын (ханнык эмэ металы сыбаарка төлөнүнэн уулларан оноһук үрдүгэр халыҥата кутуу. X. оноһугу чөлүгэр түһэрэргэ — өрөмүөннүүргэ эбэтэр бөҕөргөтөргө туһаныллар.)

дьаптайан, халынатан сиэтии, сыбааркалааһын (металлары холбуу иһэрдэргэ сииги халыҥаттар халынатан, санаттан сана арананы бүрүйэ түһэдэр туһэрэн сиэтии.)

I
аат.
1. Кыра сүөһү, кыыл, көтөр агдата. ☉ Грудная клетка, грудная полость мелких животных, зверей. Куобах агдаката
□ Ваня ыт агдакатын харбаан көрбүтэ. Амма Аччыгыйа
Көтөр хамсаабакка олорор кэмигэр агдакатын үөһэ-аллара эппэҥнэтэн тыынааччы. ББЕ З
Хоноһобордоҕорбор Холлоох буутун туттарыам, Аҕаккабар дуо, доҕоор, Агдакатын хаалларыам. Т. Сметанин
2
агда диэн курдук. Тимофей хапсабар Софрон ис ырбаахытын хайыта тыытан, агдакатын куустара бэрэбээскэлээбитэ, бэйэтин маарылатынан халыҥата эрийбитэ. ССС
Урукку киэҥ хотоннорун сыбаҕа суох эркиннэрэ, өлбүт сүөһү агдакатын уҥуоҕун курдук, ардьайан көстөр буолаллар. Н. Якутскай
Оҕото кууһан, быыкаа ытыһын дуомун аҕатын кэтит агдакатыгар уурбут. Е. Неймохов
II
аат., түөлбэ. Кылгас таба сон. ☉ Мужской верхний костюм, похожий на поддевку.

с. 1. (действие) сонотуу, модьу-ратыы, халыҥатыы; 2. (более толстая часть) сонооһун, модьурааһын; верёвка с утолщением на конце төбөтүнэн сонооһуннаах быа.

I
1. Уопсастыбаннай кылаастар, бөлөхтөр, биирдиилээн дьоннор холбоһуулара, биир санааланыылара, түмсүүлэрэ. ☉ Тесное единение кого-чего-л., союз
[Баартыйа] Сүүһүнэн омук биир бырааттыы Модун күүс сойууһун тэрийдиҥ. Эллэй
Ленин кэриэс хаалларбыта: оробуочайдар уонна бааһынайдар бырааттыы сойуустарын инники да өттүгэр бөҕөргөтө турарга. КНК ВИЛТ
Дьоннор таптаһаннар кэргэныал буолан, хаһан да кинилэргэ көрсүһүллүбэтэх ыкса сойууһу, холбоһугу айаллар. ПБН ОПТ
2. Судаарыстыба холбоһуга. ☉ Государственное объединение
Үчүгэйиэн көҥүл сирбэр Чуумпу түһэн турара, Сэбиэскэй Сойуус ийэбэр Туйгун дьолу кутара. Күннүк Уурастыырап
Греция куорат судаарыстыбаларын Афины баһылыктаах сойуустара Персияны кытта эйэ түһэрсиллиитин да кэнниттэн үрэллибэтэҕэ. КФП БАаДИ
3. Общественнай холбоһуу, тэриллии. ☉ Общественное объединение, организация
Макаров ыччат сойууһун кэккэтиттэн туоратылынна. Д. Таас
П.А. Ойуунускай саха сэбиэскэй суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын бастакы бэрэссэдээтэлэ этэ. «ХС»
Билигин Саха сирин худуоһунньуктарын сойууһа бэйэтин кэккэтигэр биэс уон үс чилиэннээх. «Кыым»
◊ Идэлээх сойуус көр идэлээх
Алдаҥҥа сылдьан хайа оробуочайдарын идэлээх сойууһугар киирбитэ. «ХС». Производствоны салайыыга оробуочайдар киэҥник кыттыыларын ситиһиигэ сүҥкэн оруолу идэлээх сойуустар ылаллар. «Ленин с.»
II
аат., кэпс. Хаатыҥка чарааһаабыт, тэстибит уллуҥар халыҥатан тигиллэр хос уллуҥ. ☉ Пришитая к прохудившимся валенкам подошва
Быраканьыардаабыт сиргитигэр эн хаатыҥкаҥ сойуустаах уллуҥаҕын суола бэлиэтэнэн хаалбыт. Н. Борисов
Атахпытыгар сойуустаах хаатыҥкабыт таһынан алдьаммыт баата сону, суорҕаны алдьатан холуоһа тиктэн сылдьарбыт. «ХС»

аат., эргэр. Атах таҥаһын (үксүгэр этэрбэс) иһинэн уллуҥун халыҥата угуллар от эбэтэр сиэл. ☉ Стелька из сена или конских волос, вкладываемая в обувь (напр., в торбаса) для тепла или мягкости
Силип барарга тэринэн, түнэ этэрбэһигэр угунньа уктубута, уллук сутуруо кэппитэ, хабах таҥастаммыта. Күннүк Уурастыырап
Арыпыана Ньукулаайаба уол этэрбэһин уһултаран сиэл угунньа эбэн, ханнык эрэ куобах кээнчэни күүһүнэн кэриэтэ кэтэрдэ охсон биэрдэ. И. Сысолятин
♦ Биир угунньаҕа (угунньахха) ук көр биир
Айылҕаҕа киһи билбэтэкөрбөтө, өйө-санаата тиийбэтэ элбэх. Ону барытын «сибиэн», «абааһы, «дэриэтинньик» диэммит быһаччы биир угунньаҕа угаттаан кэбиһэбит. В. Иванов
Саҥа дириэктэр барыбытын биир угунньаҕа угаттаан эрэр, Унаардааҕы көннөттөрө ыыппыт киһилэрэ быһыылаах. «ХС». Угунньа буол кэпс. — кимиэхэ эмэ бас бэрин, ол киһиэхэ баһылат. ☉ Быть под каблуком у кого-л.
Дьахтарга угунньа буолбут. НАГ ЯРФС II. Угунньата тахсыар (көстүөр) диэри (дылы) — 1) олус күүскэ, ыалдьыар, кэһэйиэр диэри (хол., сыс, кырбаа). ☉ Жестоко, зверски (расправиться с кем-л., побить, затоптать — букв. так, чтобы нутро вылезло)
[Күкүр Уус:] Дьэ, уһаарыы кыыс дии! Тукаам, абааһы, иирбит тайах буулаабыт. Дьону угунньалара көстүөр дылы үлтү тэпсибит. Суорун Омоллоон
Хоохунча кинээс баттаабыт-атаҕастаабыт, күрэстэспит киһитин угунньата тахсыар диэри үлтү тэпсиэҕэ. А. Сыромятникова; 2) кэпс. Хаҕыстык, тыйыстык (хол., мөхэт, кириитикэлээ). ☉ соотв. в пух и прах (напр., раскритиковать)
Биһиги кириитикэни сайыннардахпыт диэн ааттаан, олус аһара түһэн кэбиһэбит. Бэл алҕас үктээн биэрбит дьоммутун угунньалара тахсыар диэри дапсыйабыт. «ХС»
Биир киһини биир улахан мунньахха угунньата тахсыар диэри кириитикэлээбиттэр. Киһилэрэ тыл көрдөөбүт: «Табаарыстар, болҕомтоҕут иһин баһыыбаларыҥ». «Кыым». Угун- ньатын ороо — 1) сыс, кырбаа, кэһэт. ☉ Растерзать кого-л., расправиться с кем-л.
Бу табаарыс эһэни, хор, доруобунньугунан ытар киһи буолан биэрдэ дии. Дьүрү биир да доруобунньук эһэ кырдьаҕаска хатаммыта эбитэ буоллар, ити киһигитин угунньатын оруо этэ. Хата, кини дьолугар тамты сыыһан ордубут. В. Протодьяконов; 2) кими эмэ мөҕөн-этэн сэттэтин ыл. ☉ соотв. устроить кому-л. головомойку, разнести в пух и прах
Демократическай күүстэр бырабыыталыстыба үлэтин-хамнаһын сытыы кириитикэҕэ тардан, угунньатын оруур охсууну оҥорорго сананаллар быһыылаах. «Чолбон». Уу сирэй, угунньа харах — бэйэтигэр эрэлэ суох, өмүттүбүт, мух-мах барбыт (киһи). ☉ Лишённый уверенности в себе, растерянный, нерешительный. Аныгы кэмҥэ уу сирэй, угунньа харах буолар табыллыбат