м., режеж. нескл. кенгуру (Австра-лияҕа үөскүүр хаппардаах уутунэн иитээччи кыыл).

аат., зоол. Америка тропигар олохтоох сүнньүнэн кымырдаҕастарынан аһылыктанар тииһэ суох үүтүнэн иитээччи. ☉ Муравьед
Истиэптэргэ уонна кураайы куйаардарга хаппардаах тушканчиктар ойуоккалаһаллар. Хаппардаах кымырдаҕасчыттар эмиэ бааллар. ББЕ З
Сельвес кэрэхсэтэр харамайа — кымырдаҕасчыт. Ити харамай уһун сыстаҥ тылынан кымырдаҕастары уонна термиттэри тутар. КВА МГ

аат. Ох оноҕосторун хаата, кэһэх. ☉ Колчан
Тимир тиҥсирики оноҕоһун кунньалыгар астылар. ПЭК СЯЯ
Хат дьахтар Хабаҕа хаппардаах, Буос дьахтар Буома кунньалыктаах Оһол уола. П. Ойуунускай
ср. тюрк. конч, кунч ‘голенище’

I лоб || лобный; үрдүк сүүс высокий лоб; кэтит сүүс широкий лоб; сүүс уҥуоҕа лобная кость; сүүһүгэр түптүрдээх, хараҕар хаппардаах погов. у него на лбу покрышка, на глазах повязка (говорится о неотзывчивом человеке) # сүүскэ биэр = забивать (скот); сүүһүгэр суруллубатах у него на лбу не написано; сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар аҕаабыт погов. он работал не разгибая спины (букв. он потом со лба мазал свой ступни).
II 1) сто; сүүс саас сто лет; ,сүүс сыл анараа өттүгэр сто лет тому назад; сүүс киһи сынньанар дьиэтэ дом отдыха на сто человек; 2) разг. в сочет. с числ. от двух и выше рубль; уон сүүстэ аҕал дай мне десять рублей.

даҕ., көсп. Туох эмэ (үксүгэр, куһаҕан) буоларыгар төрүөт, сылтах буолар. ☉ Служащий причиной чего-л., поводом для чего-л. (преимущественно дурного)
Мин, Арастаал үлүгэр быалаах, Үүнүүлээх оту үллэччи тиэйэн, Өлүүгэ түстүм... Эллэй
[Дьаамнаах:] Михаиллаах Тоҕо төннүбэтэхтэрэ буолла, өлөр быалаах буоллахтара. С. Ефремов
◊ Быалаах кинигэ эргэр. — улахан суолталаах испииһэги суруйар сурунаал (быанан тиһэ анньан баран сургуустаммыт лиистэрдээх). ☉ Штрафной журнал
Таҥара дьиэтигэр быалаах кинигэҕэ астарарга тээтэҕэ уон биэс буут дьаарыссаны бэриллэр. Эрилик Эристиин. Быалаах кэрэмэс — орохтоох систээх кэрэмэс саһыл. ☉ Сиводушка (помесь черно-бурой и рыжей лисицы) с поводом (полосою) на спине
Кыһыл саһыл кыалыктаах, хара саһыл хаппардаах, Быалаах кэрэмэс кымньыылаах Ойдоох буурай оонньуулаах Баай Барыылаах Тойон эһэм! Өксөкүлээх Өлөксөй

I
даҕ., эргэр. Быһаҕас, толорута суох. ☉ Неполный, недостаточный. Бу мээрэй арыый кудук
II
аат.
1. фольк. Куртах. ☉ Желудок
Хотун Кутуй Куораһыйар кудугуттан, Уорааннаах уораҕайыттан Уоттаах холорук Умса ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
Улуу Куктуй хотун Уорааннаах кудугуттан олорбуппут оччо дэтэр омуннаах уот холорук Умса уһуутаан түстэ. П. Ойуунускай
2. көсп. Туох эмэ ис киэҥэ, киэбэкиэлитэ. ☉ Вместилище чего-л.
Үлэһит дьон кини [Бүлүү өрүһүн] дириҥ далай кудугар Үйэҕэ көрбөтөх көһөҥө таастарын куттулар. Эллэй
Хахыйах чаппатын Сааскы халаан уу Күлтэйэр күөл улуу Кудугар таспыта. Эллэй
♦ Кудуга туолбат — туохха да топпот, сөп буолбат. ☉ Не наедаться, никак не насыщаться
[Өһөх Харбыыр] Айаҕынан аччаан …… Луо-бээгэй оҕустарын …… Кута-нуора ынахтарын, Кудуга туолбакка, Хомуйан сиэн, Хойутаатаҕа буолуо. П. Ойуунускай
Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах, хап гынар хаппардаах, Түп гынар түптүрдээх …… Хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай. Кудугун тоҕор (тарҕатар, таһаарар) — мунньуллубут, тууйуллубут санаатын-оноотун, кыһыытын-абатын таһаарар, тарҕатар (хол., ытаан, ыллаан, этэн-тыынан, күүлэйдээн). ☉ Рассеять грусть, печаль (напр., плачем, песней, рассказом); вволю выплакаться, облегчить душу плачем
Кини, дьиэтигэр тиийэн уордайбыта уҕараан баран, Акимовы булан кудугун тохто. Р. Баҕатаайыскай
Тэһийэн-тулуйан олорботох хоноһолор ханна эрэ, атын сиргэ баран, «көрүлээн» кудуктарын тоҕон баран, түүн төннөллөр. Д. Таас
Кудуккун таһааран, аны санааҥ көннө ини, тукаам! Билигин дьэ оҕускун миин уонна көрдөөх-нардаах тойугу тардан кэбис. С. Сарыг-оол (тылб.). Тэҥн. таҕылгын тарҕат
◊ Аар Кудук Мас — Аал Луук Мас диэн курдук (көр аал III)
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атааннаах-мөҥүөннээх Аан ийэ дойдуларын Хаба ортотугар Аҕыс Салаалаах Аар Кудук Мас үүммүт эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс салаалаах Аар Кудук Маспыт Айгырыы чэлгийэ үүнүөхтүн. С. Зверев
ср. МНТ худух ‘благословение; святой, священный’