туохт. Тыаһы үчүгэйдик истэр, чуор буола сатаа. ☉ Стараться быть чутким, острым на слух
Туох да кыыл ааспатах, сымыйаҕа чуорумсуйан харабыыммын хабан ылбытым баар ээ! «ХС»

туохт. Тугу эмэ чаас-чааһынан араартаа, ыһан, үрэйэн кэбис. ☉ Разбирать что-л. на части, разделывать, разламывать, кромсать
Уохтаах харабыынынан Оҕо тайаҕы охтордо, Бүүчээни төкүнүттэ, Туртаһы тулумайдаата. Р. Баҕатаайыскай
Массыыналары, тыраахтардары …… үлтү сүүрдэн баран, чаастарын тулумайдаан ыһан кэбиһэллэр. «Кыым»

өйөннөр диэнтэн атын
туһ. Хоту истиэнэҕэ тутааҕа суох дьэбин сиэбит булуук, тимир тиистээх эргэ мас тараах өйөннөрүллэн тураллара. Далан
Аҕам харабыын тэргэнэ ол өйөннөрүллүбүт. Н. Борисов
Зосим өйөннөрүллүбүт эрдиитин булан аҕалан, чэпчэки мас баатын үөһэттэн кытылга анньан киллэрбитэ. Ойуку
Харыһыктаах, кэриэсхомуруос хотуур эркиҥҥэ, эмиэ өйөннөрүллэ уурулла ууруллубутунан, күүлэ аанын аттыгар туран хаалла. «ХС»

сыһ. сыыһахалты, түҥ-таҥ (үктээ). ☉ Кое-как, едва не спотыкаясь, скользя (ступать)
Хара кыллаах дэйбииринэн Кумаартан сапсына, Халтыр-мүлтүр тэбинэн, Куомун [кэлэр] Иэхээҥҥэ. Күннүк Уурастыырап
Бачыыҥканан сылдьар, килэрийбит чигдигэ халтыр-мүлтүр үктэнэр. П. Аввакумов
Биирэ харабыынын, биирэ булгу тутар саатын сүгэн, Этэрикээн диэки халтыр-мүлтүр хаама турдулар. В. Миронов

туохт.
1. Суоллаах гын, суолла ыыт. ☉ Проложить дорогу
Күнэ суох сири күннээтиҥ, Үүммэт тоҥ сири үүннэрдиҥ, Суола суохтары суоллаатыҥ, Дьоло суохтары дьоллоотуҥ! Эллэй
Халыҥ быйаҥ кылааппытын Хара систэн хостуубут, Ыраахпытынчугаспытын Ыстаал-тимир суоллуубут. А. Абаҕыыныскай
Кылааннаах бииһин сойуолаан, Кыһыннары-сайыннары бултаан, Эргэнэ тыа иэнин Эрийэбуруйа суоллаабыт Урааҥхай саха ыччаттара! С. Васильев
2. Ким-туох эмэ суолун батыс, барбыт суолунан батыһа бар. ☉ Выслеживать, преследовать кого-л. по следу
[Тиитэп:] Кууһума оҕонньор ампаара алдьаммыт, ону суоллуу сылдьаллар. А. Софронов
Тахсан суоллаан көөртө, киһилиинсүөһүлүүн Амма диэки барбыттар. Эрилик Эристиин
Эһэни суоллаан, үрүйэни батыһа түҥкэл-таҥхал түһэн, арааһа, уонча биэрэстэ курдугу хаампыттара. П. Аввакумов
3. Туохха эмэ суолла оҥор, суолла хааллар. ☉ Оставлять чем-л. след на чём-л.
Тыалга биэтэҥэлээн биэрбэтин наадатыгар илдьэ кэлбит тымтыгыттан тыыран ылан, быһах төбөтүнэн суоллаан, туһах кылын кыбытта. С. Тумат
Аныгы охсооччулар хадьымаллара көбүн, суоллара кыараҕаһын сирэбин. Мин үс миэтэрэ киэҥинэн суоллуурум, хара буоруттан кыһыйан охсорум. КН ПБ
4. Урут сыһыат туохтуур пуорматыгар «араастаан, тус-туспатык» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В форме деепричастия на -ан употребляется в значении наречия: «различно, неодинаково»
Өйтөн суруйууну сүнньүнэн уруокка уонна дьиэҕэ биэрэн икки суоллаан суруйтараллар. СЛСПҮО
Үнүгэстэринэн үүнээйилэри араас суоллаан ууһаталлар. КВА Б
Мартов формулатын, дьиҥэр, икки суоллаан өйдүүр кыах баар. В. Ленин (тылб.)
♦ Суорума (сор) суоллаа — кими эмэ быстах өлүүгэ тиэрт, быстах үйэлээ. ☉ Довести кого-л. до преждевременной кончины, убить
Нүһэр Дархан кырыылаах хараҕынан Кынчарыйа көрбүтүн хайаан да Суорума суоллуур үгэстээх. И. Гоголев
Оҕотун сүөрэн түһэрэн кууһа сытан сор суоллаабыт баттыгастаах баай ойоҕун кыраабыта-таныйбыта. «ХС»
Икки уолтан хайаларын харабыынын буулдьата бу киһини суорума суоллаата? «ХС»

туохт.
1. Туох эмэ хоччорхойу тугунан эмэ баттаан, охсон, эрийэн имит, сымнат. ☉ Надавливая, отбивая, выкручивая чем-л. твёрдым что-л. жёсткое, делать его мягким, мять. Тириини талкыйар. / / Тиискинэн элбэхтэ ыстаан илдьирит. ☉ Разжёвывать, размельчать зубами
«Оттон күтүөт буут биэрбит дуу, кинини эһэ сиэбит дуу?» — диэн харабыл начаалынньыга …… бөлтөччү уоппут этин ыстаан талкыйа-талкыйа, холкутук ыйытта. А. Сыромятникова
Весовщиков улахан хортуоппуйу ылбыта, биир быһыы килиэби өлгөмнүк тууһаммыта уонна холкутук, бытааннык …… ыстаан талкыйан барбыта. М. Горькай (тылб.)
2. Наар биири хатылаа. ☉ Повторять одно и то же
Хата, бэйэҥ лахсыйаҕын, Хаалар суолу талкыйаҕын! «Чолбон»
Хаһан сатыыр [тустуу албаһын], хаһан таптаан оҥорор буолуохтарыгар диэри талкыйар баҕалаах. ССТ
Валентина …… судьуйа эбэтэр силиэдэбэтэл ыйыттаҕына, бу курдук эппиэттээр диэн бэрт өр талкыйбыта. А. Гайдар (тылб.)
3. Тугу эмэ анньыалаан-тардыалаан, баттаталаан, букунай. ☉ Суетливо толкать, дёргать, двигать что-л. взад-вперёд
Оҥочо иннигэр сытар харабыыны сулбу тардан ыллым. Сомуогун туруораары хаста да талкыйан көрдүм даҕаны, хамсаабата. «Саха с.». Кэбиинэтин аанын аһан, собуоттуур токур дэгиэ тимирин ылан, массыына иннигэр кэлэн собуоттуурга аналлаах дьөлөҕөс устун укта, талкыйан көрдө. Түһүлгэҕэ т. Мин кыра эрдэхпинэ бу хомуһу оонньуур оҥостон дэлби талкыйаммын, эргэрэн, кэлин тыаһа мөлтөөбүт этэ. ЧАИ СБМИ
Көхсүм саалла быһыытыйдаҕына, таһырдьа тахсан хаама түһэбин. Онтон киирэн, эмиэ пианинобын талкыйбытынан барабын. «ХС»
4. Бэрт өр бодьуустаһан, элбэхтэ эрчийэн үөрэт. ☉ Обучать кого-л. чему-л., долго и упорно занимаясь с ним
Кини соноҕоһун, айаас соҕус сүөһүнү талкыйан сылгы киэнэ мааныта оҥордо. Н. Заболоцкай
Биллэн турар, сааһырбыт дьоннору сатаан үөрэтии методиката эҥин диэн өйдөбүл оччолорго суоҕа. Көннөрү үрүт үөһэ хос-хос этэн, талкыйан алпаабыты, биир, икки сүһүөхтээх тыллары аахтаран муҥнаналлара. «ХС»
♦ Тылынан талкыйар — мээнэ, онуманы саҥарар. ☉ Заниматься пустой болтовнёй. Туйаара сиилиирдии төбөтүн кыҥначчы тутунна: «Эн, кырдьык, тылгынан талкыйарга дьоруойгун!» «ХС»

туохт.
1. Кимтэн эмэ тугу эмэ истээри, билээри, чуолкайдаары боппуруоста биэр, сураа. ☉ Обращаться к кому-л. с вопросом, спрашивать, расспрашивать, осведомляться о чём-л.
Хаһан үчүгэй олоххо тиийиэхпиний? — диэн Имииһит оҕонньор, мин оҕо эрдэхпинэ, түүлүн кэпсээн баран, ыйыппыта. П. Ойуунускай
— Эн туохтан ордук куттанар буолаҕын? — диэн Эһэ Саһылтан ыйыппыт. Суорун Омоллоон
— Дьэ, доҕоор, Доромоон, иэспин тугунан төлүүгүн? — диэн ыйытта атыыһыт дьиэлээхтэн. Күндэ
Бу ханналаан иһэбит, доҕоор? — диэн, баран иһэн, аргыспыттан ыйытабын. Т. Сметанин
2. Кэргэн тахсарын, кэргэн буоларга сөбүлэһэрин бил; кэргэн ыларга кэпсэт (былыр кэргэн ылар ыалларыгар анаанминээн, кэһиилээх-тойдоох, кэпсэтэр киһилээх тиийэллэрэ эбэтэр кэргэн кэпсэтэр уол аатыттан суорумньуну тэрийэн ыыталлара). ☉ Делать кому-л. предложение стать женой, просить чьей-л. руки
Уйбаан Бырдаахап кырдьаҕас, Марыына диэн оҕоҕун биһиги ыйыта кэлэн олоробут. Н. Неустроев
«Бу Харытыананы ыйытыҥ, сөбүлүүр буоллаҕына ойох ылан, күһүҥҥүттэн туспа ыал буолуом этэ», — диир. П. Ойуунускай
Кырдьык, Мэхээһи кытта саастыы уолаттар үксүлэрэ кэргэннээхтэр. Оттон Мэхээс билиҥҥэ диэри биир да кыыһы ыйыта илик. Ф. Захаров
3. Кимтэн эмэ тугу эмэ ыларга көҥүллэт. ☉ Спросить у кого-л. разрешения на что-л., попросить у кого-л. что-л. Киэһэ күтүөм харабыынын, чугаһатар оптикатын хоппоҕо уура сылдьарын ыйытан ыллым. ЕМП БС
Уоруу аата уоруу, эн биир да солкуобайы, бүтүн ынаҕы да ыйыппакка ыл, син биир уоруу. Сиэн Чолбодук
Онон, хата, эйигиттэн тугу да ыйыппакка албыннаан… кыбыстыыга киллэрбиппэр мин бырастыы гын диэн көрдөһөбүн. «Чолбон»
◊ Ыйытар солбуйар аат тыл үөр. — барамайы, дьону, кинилэр бэлиэлэрин уонна хайааһын буолар кэмин, миэстэтин, хайысхатын о. д. а. ыйытан бэлиэтиир солбуйар аат. ☉ Вопросительное местоимение
Ыйытар солбуйар аат туттуллуута кэпсэтии түгэнин кытта ыкса сибээстээх. СБТМ
Ыйытар уонна быһаарыылаах солбуйар ааттар бары түһүктэнэр буолбатахтар. ВИП СТПС
Ыйытар солбуйар ааттары, үөскээбит олохторунан көрөн, хас да бөлөххө наардыахха сөп. СБТМ
ср. др.-тюрк. айыт ‘спрашивать, обращаться с вопросом’, кирг. айт, кум. айтмак, тат. эйтү ‘говорить’