и. д. от хатар = 1) сушка, просушивание; оту хатарыы сушка травы; 2) вяленье ; эти хатарыы вяленье мяса; 3) перен. закалка, закаливание.

побуд. от хат = I 1) сушить; оту хатар = сушить сено; ситэ хатар = досушить (напр. древесину); 2) вялить, сушить; балыгы хатар = вялить рыбу; 3) перен. закаливать; ыстаалы хатар = закалить сталь.

I
хатар I диэнтэн хай
аата. Сайын ортото хохту хатарыыта саҕаланар. Хомус Уйбаан
Тириини бастакы таҥастааһыҥҥа: сүлүү, сыатын ыраастааһын, тиирии уонна хатарыы, барабаанынан таҥастааһын эҥин киирэллэр. НЛН ТТБТ
II
хатар II диэнтэн хай. аата. Быһах хатарыыта
□ Хатарыыга уйан хотууру күүскэ ититэн баран, олус түргэнник сойутуллар. ПАЕ ОСС
◊ Тимири хатарыы көр тимир II
Тимири хатарыы — сүрдээх уустук үлэ. МАП ЧУу

туохт. Кими эмэ эт-хаан өттүнэн ордук тулуурдаах оҥор, иит, эрчий. ☉ Закаливать кого-л. физически и морально
Айылҕа кытаанаҕа киһи этин-хаанын эрэ эрчийэр буолбатах, майгытын, хараахтарын кытта буһарар-хатарар. «ХС»

буһар-хатар диэнтэн хай. аата. Каадырдары бэлитиичэскэй буһарыы-хатарыы таһыма кэнники бириэмэҕэ биллэрдик үрдээтэ. «Ленин с.»

I
хат I диэнтэн дьаһ
туһ. Күөнэҕи ситэ буһарбакка эрэ, күн уотугар хатардахха барча диэн үлтүрүйэ сылдьар ас буолар. Амма Аччыгыйа
Хата, дьоллоругар, сайын биир тайаҕы бултаан, ол этин хатаран сииллэр. Н. Якутскай
Уйбаанчык кыраабылын маһын хаҕыттан ыраастаан кылбатта уонна үөһэ хатара уурда. «Чолбон»
Бу үүнээйи дьааттаах. Онон хомуйарга да, хатарарга да, сэрэхтээх буолуохха наада. ТКП ТДЭҮү
♦ Баһын хатар көр бас II
[Ньургун:] Өссө биирдэ артыыстыаҥ да, бу саанан бэйэҥ баскын хатарыам. У. Ойуур
Саха бэргэн уолаттара элбэх фашист баһын хатарбыттара. «ХС»
Туйаҕын хатар көр туйах. Дьэ, Сүөдээр, эн санааҥ хоту буолла. Туйаххын хатарыах уол оҕолоннуҥ! И. Гоголев
[Эбэм:] Оҕом, эһэтин туйаҕын хатардаҕына, бастыҥ булчут буолуо. Н. Якутскай
Валерий аҕатын туйаҕын хатаран, Москватааҕы авиационнай институту бүтэрбит. «ХС». Тыҥыраҕын хатар түөлбэ. — туйаҕын хатар диэн курдук (көр туйах)
◊ Хам хатар — кими эмэ ханна да ыыппакка, биир сиргэ хаайан олорт. ☉ Привязать кого-л. к какому-л. месту, удерживать в одном месте
Отут биэс сыллааҕы архыыппын хастарда, …… Уон хонук устата хоспор хам хатарда. Эллэй
Кыыһын эргэ биэрбэккэ хам хатарбыта. А. Софронов
II
туохт.
1. Бөҕө, кытаанах, алдьаныгаһа, үлтүрүйүмтүөтэ суох оҥороору тимири кытарыар диэри ититэн баран түргэнник сойутаары тымныы ууга ас, ук (тимир оҥоһуктары этэргэ). ☉ Калить, закаливать (об изделиях из железа)
Үгүс күн-түүн үлэлээммин, Бу чуор тимири уһаардым, Эрийдим, тартым, хатардым. С. Данилов
Хас биирдии уус тимир тэрили төһө уһуннук, бытааннык, түргэнник сылытан, ханнык убаҕаска хатарарыгар, төнүннэрэригэр тус-туспа ньымалардаах, кистэлэҥнэрдээх буолар. ААФ ОИОИС
Тимири сатаан хатарар сытыы биилээх уус туспа аатырара, суон сурахтанара. МАП ЧУу
2. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн күүстээх, тулуурдаах оҥор. ☉ Закаливать (физически и морально)
Хатардын этихааны Хатан, көйүү кымыспыт. И. Гоголев
Талааннаах буоллаххына, бэйэҕин бэйэҥ буһарынан, хатарынан таһаарыаххын сөп. ПНИ АДХ
Сэрии ыарахана булгуруппатаҕа, Сыралаах үлэ биһигини хатарара. Эҕэрдэ СС
Биһиги кэммит суруйааччыга ыарахан кэм! Ол эгэ бэрт: киһини буһарар, хатарар, хамсатар. «Чолбон»
△ Тулуурдаах, уҥумтуота суох быһый гына оҥор, баай (үксүгэр сүүрүк аты этэргэ). ☉ Сгонять, спускать жир, сушить мышцы (обычно о скаковой лошади)
Бу уолаттар ханна бараары-кэлээри аттарын итигирдик баайдахтара, хатардахтара буолуоҕай? ПЭК ОНЛЯ III
Уолаттар обургулар …… Аттарын лыҥкыначчы баайдылар, Аһаппакка хатардылар. ТТИГ КХКК
Уорааннаах Охоноон аттарын баайан, хатаран барбыттара [ат сүүрдүүтүгэр бэлэмнээн]. И. Федосеев

туохт., кэпс.
1. Хаткуур, хагдарый (сир-дойду туһунан). ☉ Засыхать (о земле), увядать (о растительности)
Бу сир быйыл олус хатараабыт. СГФ СКТ
2. Дьүдьэй, ыр. ☉ Худеть, тощать, сохнуть
[Арыгы] Сылайбыты сылаанньытта, Тоҥмуту тонолутта, Хатараабыты хааннаата. Өксөкүлээх Өлөксөй