несов. сетеллүтэлээ, хахсай.

побуд. от хахсай=.

несов. сөтөлүн, хахсай; кашлять" кровью хааннааҕынан сөтөлүн, хааннааҕынан силлээ.

сов. сөтөллөн бар, хахсайан бар.

аат. Сылгы сыстыганнаах ыарыыта (көҕүсчүккэ ыалдьыбыт сылгы көбүөхтүүр, хахсайар, муннуттан кытархайдыҥы араҕас уу сүүрэр, түөрт атаҕын баҕаналыы тэбинэн турар, сыппат). ☉ Плевропневмония у лошадей. Көҕүсчүт — сылгыга кутталлаах ыарыы

сыһ. Кыһанан, дьаныһан туран. ☉ С усердием, усердно. Оҕолор сүрэхтээхтик үлэлээтилэр
□ Эмээхсин улахан наҕыллык, бэрт сүрэхтээхтик, куобаҕын тыһын имитэн бүгүнэйэ-бүгүнэйэ, сотору-сотору сөтөллөн хахсайан кэбиһэр. Н. Түгүнүүрэп

I
1.
ыл диэнтэн бэй. туһ. Сытала суох улахан Сыарҕатын иһигэр, Ыпсыыта биллибэт элбэх Ындыытын ылынна, табыла биллибэт элбэх Таһаҕаһы хааланна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эмээхсин сөтөллөн, хахсайан, Умнастаах хамсатын ылынна. Күннүк Уурастыырап
Куоратчыттар ас-үөл ылынан дойдуларын диэки суолларын көннөрдүлэр. «ХС»
2. Тугу эмэ бэйэҥ оҥор, бэйэҥ сүк (хол., атыттарга кыаллыа суоҕу). ☉ Принимать, брать на себя что-л. (напр., ответственность)
Луха оҕолору көмүскээн, буруйу барытын бэйэтигэр ылына сатыыр. Амма Аччыгыйа
Мин бэйэм тэрийэр оонньуум, Айыытын-харатын бэйэбэр ылынабын. И. Гоголев
Болот хамначчыт дьахтары олус диэн аһына санаата уонна буруйу бэйэтигэр ылынарга сананна. Н. Заболоцкай
3. Ким эмэ этиитин, тылын, быһаарыытын кытта сөбүлэс. ☉ Соглашаться с кем-л., принимать чьё-л. решение, предложение
Мунньах биир санаанан Ананий Золотовскай этиитин ылынна. М. Доҕордуурап
Тоҕус уоннаах оҕонньор уолун тылын ылынна. Эллэй
Дьиэлээх киһи этиппэт даҕаны, барытын даллайбытынан сөбүлэнэн, ылынан истэ. Н. Заболоцкай
4. Халбаҥнаабат курдук гына, туохха эмэ бигэтик быһаарын. ☉ Твёрдо решиться на что-л., взять на себя смелость в чём-л.
Оботтоох баайдарга сыстыбат, Кытаанах санааны ылынаар. Эрилик Эристиин
Онтон кытаанах санааны ылынан таастан тэбинэн сиксиринэ-сиксиринэ тартым. Т. Сметанин
Үгүстүк толкуйдааһын, бары өттүнэн ыараҥнатан көрүү кэнниттэн, кини чахчы кытаанах быһаарыныыны ылынан, дириэктэр хоһугар көтөн түстэ. Н. Лугинов
ср. др.-тюрк. алын ‘брать себе (для пользования)’
II
туохт. Икки аҥыы бар, ыыра бар, хайдан, арахсан хаал. ☉ Разъединяться, разрываться, отрываться, выпадать
Үтүлүктээх бэргэһэлэрин ыйаары гыммыта көхөлөрө ыллан түспүт. ПЭК ОНЛЯ II
Эрбэҕим ыллан дуу, ууллан дуу хаалбата буоллар, ынаҕы сатаан ыах эбиппин. М. Доҕордуурап
Эбэтэ Оппуруоһа эмээхсин наһаа кырдьаҕас, үлэни-хамнаһы кыайбат, дьааһыйдаҕына сыҥааҕа ыллан түһэн хаала сылдьар. «Кыым»

сыһ.
1. Тугу эмэ оннуттан түргэнник араара охсон (араара охсоору), күүскэ. ☉ Быстро, резко, энергично (отделять, срывать, вынимать что-л.)
Эдэр киһи кумааҕыга халыҥнык сууламмыт харчыны бүрүүкэтин кэлин сиэбиттэн сулбу ойутан таһаарда. Амма Аччыгыйа
Сонун ис сиэбиттэн ыраас былааты сулбу тардан ылан сүүһүгэр бычыгыраан тахсыбыт көлөһүнүн сотунна. П. Филиппов
Иван үөккэ ыйанан турар сүр модьу, модороон уктаах хотууру сулбу таһыйан ылла. Э. Соколов
2. Сүр түргэнник, түргэнник хамсанан. ☉ Быстро, резким движением, рывком
Онуоха бөрөлөр, эмискэ сулбу ыстанабыт диэн, кутуруктарын муус хам ылан тоҥмутуттан систэрин үөһүн быһыта тыытан, өлүтэлээн хаалбыттара. Саха фольк. Ылдьаа тиэтэйбиттик оронуттан сулбу ойон турбута. Н. Заболоцкай
«Һуу, бу тугу истэбин?» — диэн дьиэлээх эмээхсин үөгүлүү түһээт, сулбу ойон турбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Туохха да саараабакка, тохтообокко. ☉ Прямо, напрямик
Учуутал сулбу хааман кэлэн кинээстээх иннилэригэр турунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Биир милииссийэ таҥастаах хатыҥыр эдэр дьахтар киирэн кэлэн остуолга сулбу ааста. Н. Заболоцкай
Биэс уруок кэнниттэн кылаас чааһыгар сылдьыбакка сулбу дьиэлээтэ. И. Сысолятин
♦ Сулбу түс кэпс. — кылгас кэмҥэ харахха быраҕыллар гына ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно, резко, заметно похудеть, исхудать за короткий срок
Дириэктэри көмүүгэ Өлөксөөндүрэ кыыһа Аана кэлбит. Хайдах эрэ сулбу түһэн, урукку кыыс дьүһүнэ хаалбатах. Н. Босиков
Сулбу түһэн ырда-дьүдьэйдэ. Бу ыйдарга Макпаз аан бастаан олох туһунан, ол мээнэ буолбатаҕын ырытан санаата. «ХС»
Ньукуу бу кэлин аҕыйах хонук иһигэр хайдах эрэ эмискэ сулбу түстэ, наар сөтөллөн хахсайар, түүнүн өргө диэри утуйбакка эрэйдэнэн эргийэр-урбайар. А. Кривошапкин (тылб.)
◊ Сулбу түс кэпс. — 1) сатаан тутуллубакка аллара диэки түс, сулбуруй (ким эмэ кэтэ сылдьар таҥаһа, хол., ыстаана). ☉ Спадать, сползать (напр., о штанах)
Хааһах саҕа хайыттыбыт хара ыстаана сулбу түспүт, кулуһуну холбуу тутан кур оҥостубут. Эрилик Эристиин
Кини букатын даҕаны бэстилиэтэ суох эбит, ыстаана сулбу түһэрин уҥа илиитинэн тутан испит. Т. Сметанин; 2) түргэнник, дьулуруччу бар. ☉ Помчаться, понестись
[Таня] ат сулбу түһэн дьулуруччу хааман бардаҕына, тэһиинин холкутатар. Л. Попов
Хайатын бу курдук тыа устун айаннаан иһиэхпитий, айан суолугар киирэн сулбу түһэн хаалыаҕыҥ. Эрилик Эристиин
Улаан иннин диэки сулбу түһэн кэбистэ. Н. Заболоцкай

I
туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эмэ иилиллэ түс, иҥин, кытаахтас (хол., тыҥырахтаргынан). ☉ Цепляться за что-л. (напр., когтями)
Бөрө улахан тайах хабарҕатыгар хатаастан соһулла сылдьар эбит. Н. Лугинов
Тэллэх ытыгар дылы, киһи атаҕар тоҕо хатаастаҕын? М. Доҕордуурап
Ат түөрт атаҕар тула холоруктаан, кыргыыта суох сиэлэ, сиэмэх көтөр хатаастан олорон даллаахтыырыныы үрэллэҥниирэ. Ойуку
Мас намылыһан турар лабааларыттан хатаастан, маһы тула эриллэн үүнэр үүнээйи баар. АВ СҮү
2. Илиигинэн, атаххынан тардыһан, ыйаастан үөһэ ытын, таҕыс. ☉ Подниматься, забираться куда-л., цепляясь ногами и руками, карабкаться
Тииккэ кыайан хатаастыбат аата, хайа сахха тиит чыпчаалыгар олорбут баар үһү (тааб.: чооруос). Уолчаан кэрэ көстүүлээх мас чыпчаалыгар тиийэ хатаастан таҕыста. И. Гоголев
Оҕонньор эргэ титиик үрдүгэр, тииҥ курдук, хатаастан таҕыста. Н. Заболоцкай
Аһыҥа өрө хатаастан үөһэ тахсан эрдэҕинэ, Ганя тутан ылбыта. Сэмээр Баһылай
◊ Хатаастар үүнээйилэр бот. — умнастарынан, лабааларынан туохха эмэ (хол., атын улахан мастарга) эриллэн, хатыллан, үөһэ ыттан үүнэр үүнээйилэр. ☉ Лазающие растения
Хатаастар үүнээйилэр, холобур, вика, горох умнастара атын үүнээйилэртэн хатаастан, бытыктарын көмөтүнэн үөһэ тахсаллар. ҮСАКИ
5
Хатаастар үүнээйилэр — лианалар мастары хойуутук сөрүүллэр. СПН СЧГ
II
аат. Тутуу аана, сабыллар хаппахтаах тэрил (хол., чымадаан, ыскаап дьааһыга) хатанар оҥоһуута, хатыыра. ☉ Устройство, которым запирают, замыкают (напр., дверь, запор)
Өлүү болдьохтоох, үтүгэн тиһэхтээх, ааннара хатааһына суох хоммут киэһэтэ буолбут. Саха фольк. Харабыл кэлэн аан хатааһынын аһан халыгыратар. Н. Якутскай
Баһаалыста, ааммар хатааһынна оҥорон кулу эрэ. Бэйэм син биир сатаан саайбаппын. Күрүлгэн
III
аат. Саас халлаан итийэн иһэн, быстах (хас эмэ хонукка) тымныйан тыалырыыта, тымныы төннүүтэ. ☉ Весенние заморозки, кратковременное похолодание
Хаар биллэрдик сымнаабыт, сиккиэр илин көспүт, хатааһын бүтэр уһуга кэллэҕэ. Айталын
Сылгы кыһыҥҥы кэмҥэ сотору-сотору хахсайар, тыбыырар буоллаҕына, сааскыта хатааһына суох. И. Сосин
Сааһын уһун хатааһыннар буоланнар, түүнүн тоҥорон, күнүһүн тыалынан үлтү ытыйан кыһын түспүт хаар уута халлааҥҥа көтөр. ЛИК СОТҮҮүТ
Улахан хатааһын кэнниттэн күн-дьыл тосту көннө. ВМП УСС
◊ Хатааһын чолбоно (сулуһа) — Чолбон сулус сааскы хатааһын кэмигэр ордук чаҕылыйан көстүүтэ. ☉ Особо яркий свет так называемой вечерней или утренней звезды Венеры в период весеннего похолодания (в старину якуты считали, что Венера является причиной весенних заморозков)
Өрүкүйэр буруо быыһынан хатааһын сулустара дьиримнииллэрэ. В. Миронов
Хатааһын чолбоно чаҕыллар, Хаар түһүө, муус туруо сотору. «ХС»
Хатааһын чолбоно ол иһин бэркэ дьиримнээбит эбит. Халлаан, сигилитэ дьиҥнээхтик алдьанан, тыалырда, тоҥордо. «Кыым». Хатааһын чолбонун (сулуһун) курдук (көр) — олус чаҕылхайдык, уоттаахтык, сытыытык (көр). ☉ Пронзительным, острым взглядом (смотреть, глядеть)
Эҥкэтэр эмээхсин миигин хатааһын чолбонун курдук сып-сытыы, үс муннуктаах харахтарынан үүттээтэ. И. Гоголев
Шура икки имин хаана тэтэрэ кытаран, хараҕа хатааһын сулуһун курдук чаҕылыҥнас уоттанан, саппыысканы аахта. Н. Якутскай

I
аат. Хабарҕа тыл төрдүн диэки өттө. ☉ Горло
Ырыа Силип сэһэнэ улам ис-иһиттэн ыараан, дьиппинийэн, күөмэйигэр хос кэһиэхтээх дорҕооннор иһиллэллэр. М. Доҕордуурап
Өлөр-хаалар күммэр Үөрэ-көтө барыахпын, Күөгү көмүс күөмэйгин Көбүөхтэтэн күндүлээ! Күн Дьирибинэ
♦ Күөмэйигэр ас (да) барбат — айаҕар (иһигэр) ас киирбэт диэн курдук (көр айах I)
Сүөдэр соһуйан бобуллан ылар, күөмэйигэр ас барбат буола түһэр. Н. Якутскай
Ыалдьыттар наһаа аһаан-сиэн бараллар, дьиэлээхтэри хайгыыллар. Арай баай убайын күөмэйигэр ас да барбат. ПНО. Күөмэйигэр туох эрэ туора турда — наһаа улаханнык долгуйан, кыайан саҥарбат буолан хаалла, бөтө бэрдэрдэ. ☉ Комок в горле застрял (напр., от волнения)
Күөмэйигэр туох эрэ кытаанах туора турарга дылы гыммыта. Дьүөгэ Ааныстыырап. Күөмэйин быһа баайан (баанан) — наһаа кэмчилээн, харыстаан сиэбэккэ. ☉ Экономя на всем, выгадывая на каждой копейке (букв. перевязав себе горло)
Ити миэбэллэрин, матасыыкылларын, массыыналарын, кэмчилэнэн күөмэйдэрин быһа баанан баран, мунньунан ылаллар эбээт. Ол баар куһаҕана. Далан
Күөмэйин муҥунан — айаҕын муҥунан диэн курдук (көр айах I). «Бука диэн кэрэхтээх тумулга таһаарымаҥ!» — диэн Ананий күөмэйин муҥунан хаһыытаата. М. Доҕордуурап
Күөмэйим муҥунан хаһыытыыбын. П. Аввакумов. Күөмэйин оҥостор — ыллыан эбэтэр тыл этиэн иннинэ көхсүн этитэр, төлө сөтөллөн бэлэмнэнэр. ☉ Прочищать горло, прокашливаться (напр., перед выступлением — букв. горло свое готовит)
Мин аттыбар олорор кыһыл сирэйдээх, аҕамсыйан эрэр суон киһи иккитэ-үстэ көхсүн этиттэ, күөмэйин оҥоһунна. Амма Аччыгыйа
Дьуона кинээс мунньахха кэлбит дьону ааҕа көрөр уонна …… кириэстэнэн сапсынар, көхсүн этитэр, күөмэйин оҥостор. Н. Якутскай
Миша, куруук буоларыныы, …… сыанаҕа турар курдук хоноччу туттан баран, төттөрү-таары хаамыталаата, күөмэйин оҥоһунна. Н. Лугинов. Күөмэйин (куолаһын) сонотор — суоһурҕанан күүскэ саҥарар, көбүөлүүр. ☉ Повышать голос на кого-л.
Ол эрээри кини биллэр гына уордайан, ыган-түүрэн барбакка хамтүм күөмэйин сонотор уонна үгэргиир этэ. Д. Таас
«Бу оҕо, бачча киэһэ буолуор диэри ханна сүтэ сырыттыҥ?!» — диэн аҕата күөмэйин соното тоһуйда. М. Доҕордуурап
«Айбыт таҥарам! Истэн кэбиһиҥ үтүө дьонум, ити киһи тугу-тугу кэпсиирий!» — Батенчук күөмэйин сонотор. И. Данилов. Күөмэйэ бүттэ — кыайан саҥарбат буолла. ☉ Потерять голос (букв. голос его кончился)
Баһылай хаана барар, сүрэҕэ тохтоору муҥнуур, тыына хаайтарар, саҥатын киһи аанньа истибэт гына күөмэйэ бүтэр. Амма Аччыгыйа
«Мин эмиэ күөмэйим бүттэ эйигин ыҥырарбар», — диэн аргыый, сылайбыттык мичийэн ылла Ааныс. Н. Заболоцкай
Күөмэйэ хайдыаҕынан көр күөмэйин муҥунан. Олбуор аанын үрдүгэр биир Бөтүүк күөмэйэ хайдыаҕынан хаһыытыы олорор: «Ку-ка-ре-ку!». Бырааттыы Гриммнэр (тылб.). Күөмэйим куурда (кэһиэҕирдэ, хатта) — күөмэйэ хатта; күөмэйэ хатан, аанньа саҥарбат буолла. ☉ Пересохло в горле; охрип
Күөмэйим куурда, саҥам хайдах эрэ бөлүөстүбүккэ дылы буолла. А. Бэрияк
Кэтириис эрэйдээх аатын эрэ туран олордо уонна күөмэйэ кэһиэҕирэн кураанаҕынан хахсайан кэбистэ. Бэс Дьарааһын
◊ Көмүс күөмэйдээх поэт. — дьырылатар куоластаах (дьырылыы ыллыыр чыычаахтары этэргэ). ☉ Голосистый (о певчих птичках)
Көмүс күөмэйдээх сэгэттэй, Күндү доҕорум күөрэгэй. Л. Попов
Көй-күөх салгыҥҥа көмүс күөмэйдээх күөрэгэй чыычаахтар көччүйэллэр. «ХС». Күөмэйи сабар өҥүргэс анат. — күөмэйи аһар-сабар өҥүргэс (ас куолайга ааһарыгар күөмэйи сабар). ☉ Надгортанник. Күөмэй кыла — киһи күөмэйин иһигэр, тыҥаттан тахсар салгын хамсаттаҕына, дорҕоону үөскэтэр чараас силгэлэр (куолас силгэлэрэ үлэлээн бараллар). ☉ Голосовые связки. Күөмэй (куолас) силгэлэрэ көр күөмэй кыла. Күөмэй ыарыыта — киһи хабарҕатын, тылын төрдүн диэки өттүн тымныйыыттан ыарыыта. ☉ Ангина
Алеша күөмэйин ыарыыта муҥнаабыта хас да хонно. Г. Николаева (тылб.)
ср. п.-монг. көгэмэй ‘горло’
II
аат., эргэр. Симиир иһит айаҕар киэптии угуллар көҥдөй мас. ☉ Деревянная трубка, плотно вставляемая в узкое горлышко старинного кумысного мешка из черной кожи
Сүүнэ хатыҥынан оһуордуу ойуулаах Күөмэй күндү хамсатардаах үһү. Саха фольк. Симиир үөһээ айаҕар күөмэй диэн ааттаах ойуулаан-оһуордаан оҥорбут көҥдөй маһы киэптии угаллар. БИГ ӨҮөС