сов. что 1. (заново) хат хас; 2. (всё, многое) хаһыталаа.

сов. что, чего 1. хаһан таһаар, хостоо; накопать мешок картофеля куул хортуоппуйу хостоо; 2. хас, хаһыталаа; накопать ям дьаамаларда хаһыталаа.

мест. вопр. какой, который; хаһыс дьиэҕэ олорор? в котором доме он живёт?; хаһыстан үлэҕэ киирдиҥ? с какого (числа) ты приступил к работе? хаһыталаа = многокр. от хас. хапыы I крик; киһи хаһыыта крик человека; хаһыы иһиллэр слышен крик; ср. ыпыы I.

аат. Хаһыллыбыт омуһах, иин эбэтэр оҥхой. ☉ Вырытое или образовавшееся в земле углубление, яма
Дьаамаҕа баппат Дьаргыл уҥуох Дьаарыстанна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыараҕас хоруопка угаммыт, кинини биһиги сүкпүппүт, Үс арсыын усталаах дьаамаҕа Доҕорбут уҥуоҕун көмпүппүт. Эллэй. Аһыҥа ылбыт сирин күрүөлүү дьаама хаһыталаатылар. А. Федоров

I
туохт.
1. Кэхтэн, куур-хат, кыччаа. ☉ Сохнуть, уменьшаться от высыхания, усыхать
Үөл маһы хатардахха, иинэн хаалар.  Ол эрээри холкуос дьиэтэ-уота үксээн, үрдээн истэҕин аайы, кинилэр балаҕаннара улам кыччаан, иинэн, кирийэн иһэргэ дылы. Амма Аччыгыйа
[Хатыҥнар] сэбирдэхтэрэ иинэн, таарыйдах аайы сиргэ тохтон кулахачыһаллар. Н. Заболоцкай
2. Эккин-сииҥҥин сүүйтэрэн дьүдьэй, ыр, көтөхтөр (үксүгэр ыарыыттан, ыар санааттан). ☉ Тощать, худеть (обычно от болезни, печали, горестных, тяжелых дум, переживаний)
Хайдах эрэ ииммит, кубарыйбыт көрүҥнээх, ол да буоллар ордук үчүгэй, нарын-намчы буолбукка дылы. Болот Боотур
Иэдэстэрин этэ хайдах эрэ ииммит, кубарыйбыт соҕус буолан көстөр. Н. Заболоцкай
Магдьали оҕонньор уостан, иинэн, симэлийэн иһэргэ дылыта. «ХС»
3. түөлбэ. Кубарый. ☉ Бледнеть. Хаана ииммит сирэйигэр мэлдьи арахпат дириҥ кутурҕан иҥмит. А. Федоров. Медынцева сирэйин хаана, хаһыҥ хаарыйбыт отун курдук, ииммит. А. Федоров
ср. тюрк. син 'убывать, уменьшаться'
II
аат.
1. Хаспах, оҥкучах, хаһыллыбыт сир. ☉ Яма (вырытое в земле углубление)
Иин уутугар муҥхалаабыкка дылы (өс ном.). Баҕана ииннэрин хаһыталаабыттар эбит. Амма Аччыгыйа
Ампаар кэннигэр иин хаһан, көмүһүн, көмүс харчытын кистиир. Н. Якутскай
Икки миэтэрэ дириҥнээх уонна аҕыс миэтэрэ уһун иини хаһабыт. М. Доҕордуурап
2. Өлбүт киһини көмөр умуһах. ☉ Могила (яма для погребения умершего)
Өлбүт иинэ суох буолбат, тыыннаах аһылыга суох буолбат (өс хоһ.). Уон ордуга түөртээхпэр төрөөбүт ийэм-аҕам уҥуохтарын, дьаҥҥа өлбүттэрин кэннэ, бэйэм соҕотоҕун иин хаһан туппутум. Суорун Омоллоон
Снайперскай бинтиэпкэни туора тутан, киһим иинин боруогар сөһүргэстээн олордум. Т. Сметанин
3. Хороон. ☉ Нора. Үөр бөрө иинин хастыбат (өс хоһ.)
4. көсп. Баттал, ыар олох. ☉ Гнет, насилие, тяжелая жизнь
Эн хаайыыҥ хараҥа иинин Ол күн уобарас сырдатара. Эллэй
Ыаһаан турар хараҥа түүн ааһыа, тыыннаахтыы көмүллүбүт хараҥа иинтэн тахсар күнэ кэлиэ. Күндэ
5. көсп. Улахан хайдыһыы (хол., хаһан да эйэлэспэт гына өстөһүү). ☉ Пропасть (коренное расхождение, глубокое разногласие между кем-л. в чем-л.)
Оччоҕо мин баай уонна дьадаҥы икки ардыларыгар дириҥ иин хаһылла сытарын өйдүөх киһи буолуом дуо, кыыс сөбүлээтэ да миэнэ буолуо диэн эрэнэ саныырым. Эрилик Эристиин
6. түөлбэ. Ас уурар оҥкучах, боппуолдьа. ☉ Погреб, подполье
Хаҥас диэки баар иинтэн арыы, килиэп таһааран, чэйдиири бэлэмнээн бардылар. Эрилик Эристиин
Бэҕэһээ сарсыарда Дьаарбаҥҥа үүтүн ииниттэн ыллара турара. Эрилик Эристиин
♦ Иин айаҕар сытар - өлөр турукка киирэн сытар. ☉ Быть, находиться на краю могилы
Мин көрдөхпүнэ, Даниил Егорович - иин айаҕар сытар. Н. Босиков. Иинин өҥөйбүт - букатын иэдэйбит, өлөрө адьас чугаһаабыт (өрүттүбэт гына ыалдьыбыт эбэтэр кырдьан буорайбыт киһи туһунан). ☉ соотв. смотреть в могилу, стоять одной ногой в могиле (букв. заглянул в свою могилу)
Мин билигин өлөрүм чугаһаан, ииммин өҥөйөн олорор киһибин... П. Ойуунускай. Иин иһин курдук (иин иһинии) - наһаа сүрдээхтик, киһи сүрүн-кутун баттыырдык (хараҥар, дьиппиэр). ☉ Страшно, таинственно-угрожающе (темнеть, затихать)
Хабыс-хараҥа хаайыы хоһо иин иһин курдук дьиппиэрэн турда. Суорун Омоллоон
Тордох эмискэ иин иһинии хараҥара түстэ. С. Курилов (тылб.). Иин <иһин> курдук хараҥа - наһаа хараҥа, туох да көстүбэт хараҥата. ☉ Непроглядная темень, тьма кромешная
Эмиэ түгэҕэ биллибэт дириҥ уонна иин курдук хараҥа. Н. Заболоцкай
Түүҥҥү Берлин түннүктэрэ хара таҥаһынан сабылланнар иин иһин курдук хараҥа иэһийбит. Т. Сметанин
Иинэ суох (биллибэт) илдьиркэй, аана суох (биллибэт) алдьархай көр аан I. Мин иинэ суох илдьиркэйгэ киирдим, аана суох алдьархайга бардым. Ньургун Боотур
Иинэ биллибэт илдьиркэйи, Аана биллибэт алдьархайы Арыйбытынан туруоҕа. П. Ойуунускай. Ииҥҥэ киирбит (киирии) - өлбүт, олох олорон бүппүт. ☉ соотв. ложиться в могилу (букв. вошел в могилу)
Ийэ дойдукам иннигэр Ииҥҥэ да киирэр минньигэс. Эллэй
Төрөөбүт чиэспин Киртиппэккэ эрэ ииҥҥэ киириэм! Күннүк Уурастыырап
Илин өттө кылгаан, ииҥҥэ киирэрэ чугаһаан... П. Тобуруокап
Бачча үлэ үөһүгэр өрө мөхсө сылдьан ииҥҥэ киирии, бар дьонтон туорааһын - ордук ыар. «ХС». Ииҥҥэ киллэр - өлөр, суох оҥор. ☉ соотв. свести в могилу, вгонять в гроб кого-л.
Сэриигэ көрсүбүт эрэйдэрэ-муҥнара элбэхтэри эрдэ ииҥҥэ киллээртэрэ. «ХС»
Ийэ буолар үрдүк аналлаах дьахтар этэ-хаана сайдыытын, физиологиятын аахсыбакка туран, хара ньуура суох үлэлэтии кинини эрдэ ииҥҥэ киллэрэрэ. ФЕВ УТУ. Ииҥҥэ этиллибит - өлөр дьылҕаламмыт. ☉ Иметь предопределенную горькую участь, приводящую к смерти
Ама билигин, Үйэлээх сааһын туолан, Өлөн сытарын иһин, Ама билигин, Эттээх хаана Ииҥҥэ этиллибитин иһин... А. Софронов
Кутуйах иинин кэҥэтэр көр кутуйах. Биһиги сөмөлүөттэрбит тыас эрэ таһаарар буомбалары быраҕаттаабыттар. Фашистар, ону дьиҥнээх буомбалар диэн, кутуйах иинин кэҥэтэ сыппыттар. Т. Сметанин
тюрк. ин