Якутские буквы:

Якутский → Якутский

хаһыҥнаа

туохт.
1. Сарсыарданан тымныйан, хаһыҥы түһэр, кыратык тоҥор (күһүҥҥү, сааскы күн-дьыл туһунан). ☉ Наступать, ударять (обычно осенью и весной — о заморозках)
Халлаан тымныйда. Арааһа, хаһыҥнаары гыммыт. Болот Боотур
Күһүн сибиэнэ биллэн барбыта. Атырдьах ыйын ортотуттан хаһыҥнаабыта. И. Федосеев
Түүн хаһыҥнаабыт буолан сир-дойду ото-маһа барыта чоҥкунуу кырыарбыт. ЭКС ТБТ
2. Хаһыҥҥа оҕустаран, ылларан, хаарыйтаран, үлүй. ☉ Быть побитым, прихваченным заморозками
Бурдук хаһыҥнаан хаалбыта, ас-таҥас мэлийдэ. Амма Аччыгыйа
Аара суолбар, били тыабар, Тохтоон аастым, тула көрдүм: Хагдарыйбат, хаһыҥнаабат Харыйабар сүгүрүйдүм. М. Тимофеев
Бу пүлүөҥкэ түүҥҥү өттүгэр сылааһы туппат, тэпилииссэ иһэ түргэнник сойор, үүнээйи хаһыҥныан сөп. ФНС ОС

Якутский → Русский

хаһыҥнаа=

1) наступать—о заморозках; сарсыарданан хаһыҥнаабыта к утру ударили заморозки; 2) побиваться, прихватываться заморозками; бурдук хаһыҥнаабыт хлеба побиты заморозками, хлеба прихватило заморозками.

Еще переводы:

хагдарыйбахтаа

хагдарыйбахтаа (Якутский → Якутский)

хагдарый диэнтэн тиэт. көрүҥ. Күһүн буолан, хаһыҥнаан, от-мас хагдарыйбахтаата

помёрзнуть

помёрзнуть (Русский → Якутский)

сов. разг. үлүйэн өлүтэлээ, дэлби үлүйэн хаал, хаһыҥнаа; цветы помёрзли сибэккилэр дэлби үлүйэн хаалбыттар.

үөйүлүн

үөйүлүн (Якутский → Якутский)

үөй диэнтэн атын
туһ. Балаҕан ыйа, өтөр-наар үөйүллүбэтэҕинэн, хаһыҥнаабакка турбута. П. Аввакумов
Бу сырыыга букатын үөйүллүбэтэх өттүттэн тылласта. «ХС»

төгүрүктэн

төгүрүктэн (Якутский → Якутский)

төгүрүктээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Хатыылаах боробулуоханан төгүрүктэммит оттоммотох ходуһалар хаһыҥнаан туртайа тэнийэллэр. М. Тимофеев-Терёшкин
Икки сүүс суукка турбут охсуһууга төгүрүктэммиттэр билбэтэхтэр бэринэри. О. Сулейменов (тылб.)

хампа-силик

хампа-силик (Якутский → Якутский)

аат. Сайыҥҥы көҕөрөн көстөр чээл күөх от-мас, алаасхонуу барыта. ☉ Ярко-зелёная листва, долина
Өтөр күһүн кэлиэҕэ, Хампасилик хатыаҕа. Эллэй
Ыйбыт таҕыста. Ыйдаҥаҕа Хаһыҥнаата хампа-силик. М. Тимофеев

аҕалылын

аҕалылын (Якутский → Якутский)

аҕал диэнтэн атын. туһ. Элбэх мас аҕалылынна
□ Ити Иркутскай уобаластан аҕалыллыбыт нэчимиэн бу эрдэ хаһыҥныыр сиргэ тулуйар дуу, суох дуу. П. Егоров
Манна аҕалыллар сыыппаралары бэриллибит боппуруоска эппиэттээбит оҕолор уопсай ахсааннарыттан суоттаан бырыһыанынан биэрэбит. ОАП ИиЭУО

сэлиэйдээ

сэлиэйдээ (Якутский → Якутский)

туохт. Мээккэ бурдугу ытыйан мииҥҥэ кут. ☉ Делать мучную заправку для супа
Оҕолор ийэлэрэ кустарын үргүү оҕуста, хаһыҥнаабыт мээккэ бурдугунан бэрт хойуу гына сэлиэйдээтэ. И. Никифоров
Быыс нөҥүө Ыстапаанньыйа эмээхсин, бурдук ытыйан, күөһүн сэлиэйдии сылдьар. Д. Очинскай
Ыдьырыйбыт сыалаах эти сэлиэйдээн, лапсалаан, хойуу гына мииннээн буһарда. «ХС»

чинчилэн

чинчилэн (Якутский → Якутский)

  1. чинчилээ диэнтэн бэй. туһ. Эргэ сиидэс ырбаахытын устан, көхсүгэр төһө хараҕа тиийиэҕинэн [хотуна маһынан кырбаабытын] чинчилэнэн көрдө. Эрилик Эристиин
    Түөһүн туттан сүрэҕин чинчилэнэр, үөһэ уһуутуур, куттала өссө да ааспатах быһыыта биллэр. «ХС»
  2. Туох эмэ буолуохтааҕа эбэтэр буолбута эрдэттэн сибикилэнэн, биллэн бар. ☉ Предполагаться (напр., по каким-л. признакам); намечаться, планироваться; проявиться, стать явным (напр., о внутреннем состоянии)
    Ити аата бу хотон өрөмүөнэ эмиэ бүгүн бүтэр чинчилэммит. Далан
    Халлаан дьыбарсыйбыт, бу түүн улаханнык хаһыҥныыр чинчилэммит. Болот Боотур
    Сорох сирдэргэ аһыҥа өрө туруох курдук чинчилиннэ. «Кыым»
    Алыыны тыатын саҕатынан кыйарыгар сылайбыт чинчилэннэ. «ХС»
модьоҕолоо

модьоҕолоо (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Аан боруогун оҥор. ☉ Сделать порог в дверном проёме. Балаҕан аанын модьоҕолоо. Дьиэ аанын саҥа үрдүк модьоҕолообуттар
2. Бүүрүктээ, үрдэтиитэ оҥор. ☉ Сделать, вырубить уступ
Ойбону модьоҕолоо.  [Хара хаастар] ньуолах түүлэрин үргээн [уйаларын] оҥостоллор уонна ону тула хардаҥ оту модьоҕолууллар. «ХС». Тиэргэҥҥэ эскадрон хамандыыра Ч. Адамскай салалтатынан балбааҕынан уонна хаары мууһурдан модьоҕолоон окуопа оҥорбуттара. «Ленин с.»
3. Холумтанна оҥор. ☉ Соорудить шесток для камелька. Көмүлүөгү олус бэркэ модьоҕолообуттар
4. Кытыытынан сыыйа тоҥон, чараас мууһунан бүрүй, тоҥон бар (өрүһү, күөлү этэргэ). ☉ Образовать тонкие ледяные закраины
Өрүс модьоҕолообут.  Түүнүн хаар хаһыҥнаан, оччоҕо сир-дойду киэркэйэр, Чараҥы, тыаны, хонууну Үрүҥ көмүһүнэн дуйдуур, Чычаас, дьа ратыйбыт ууну Чап-чараас муус модьоҕолуур. Баал Хабырыыс
Сарсыарда аайы хаар хаһыҥ түһүтэлиир буолта хас да хонно, бу да сарсыарда көрдөххө, хотун эбэ модьоҕолоору гыммыт. В. Яковлев

кыдьык

кыдьык (Якутский → Якутский)

аат.
1. Тардыһан, баҕаран туран туохха эмэ ылларыы, умсугуйуу (үксүгэр куһаҕан үөрүйэх туһунан). ☉ Страстное увлечение чем-л., пристрастие к чему-л. (обычно о пороке, дурной привычке)
Мин биир кыдьыкка ылларбыт сордоохпун. Ат сүүрдүүтэ. И. Федосеев
Кыра эрдэхпиттэн булка сылдьыспытым сэриилэһэрбэр олус көмөлөспүтэ. Билигин да ол кыдьыкпын бырахпаппын. ӨӨККҮ
Кыра-кыралаан табах тардар, арыгы иһэр кыдьыкка ылларбытым. «ХС»
2. Сыстыганнаах ыарыы, дьаллык (сүөһүгэ). ☉ Заразная болезнь (скота), эпизоотия
Кыһалҕабыт биир этэ. Сүөһү кыдьыгын хайдах кыайабыт. Эдэр төрүөх өлүүтүн хайдах тохтотобут. И. Данилов
Кыдьык өлүү Кыайан барда, Тумуу-сөтөл тунуйда, Дьаҥ-дьаһах тарҕанна. Тоҥ Суорун
Зооветеринарнай дьаһалларга өссө минеральнай уонна витаминнаах аһылыктарынан итиэннэ микроэлеменнарынан хааччыйыыны киллэриэххэ сөп. Итилэр тиийбэт буоллахтарына сүөһү араас кыдьыкка ылларар, иинэр-хатар, ыалдьар. АДГ СКУо
♦ (Курдьаҕаҕын хомун), кыдьыккын кыан, имэҥҥин иҥэрин түөлбэ. — дьаллыккын бырах, баҕаҕын хам баттаа, тутун, кыатан. ☉ Не поддаться соблазну, устоять перед соблазном, заглушить тягу к дурным привычкам (букв. собери своих насекомых, превозмоги свои вожделения, подави свои страсти)
Курдьаҕаҕын хомун, кыдьыккын кыан, имэҥҥин иҥэрин. Уолаттар бэйэлэрэ акаарытыйаннар, кыдьыктарын кыаммаккалар, хаартыга алдьаммыттар. Бэс Дьарааһын. Кыдьыккын тарҕат (таһаар) — имэҥҥин, баҕаҕын ханнар. ☉ Удовлетворять свое желание, страсть
Ыһыы иннинэ биир түүн куска хонон, кыдьыгы тарҕатарга сөбүлэспиттэрэ. Н. Апросимов
[Чымаан кинээс] …… ардыгар, кими эрэ дэлби кырбаан, онон кыдьыгын таһаарынара. Эрилик Эристиин
Халлаан хаһыҥнаан, кыдьыга тахсан, күн күөх дьүрүс халлааҥҥа куба курдук мөлбөйө уһунна. «ХС»
ср. п.-монг. кидьиг ‘эпидемия, эпизоотия’