даҕ. Төттөрү-таары хамныыр, биэрэҥниир, имиллэҥниир. ☉ Извивающийся, виляющий, вертлявый
Кураанах хоспоҕун көрүөлүүр, Кулуту хомолто көмүллүүр... Куйбаҥ кыыс — тыал күтүр көрүлүүр, Ходуул от үрдүгэр үҥкүүлүүр. Эллэй

сааһылаа диэнтэн хай
аата. Сорох тылбааска олус сахсархай сааһылааһыннаах салаҥ этии ходуул курдук хойуу буолар. С. Федотов
Чэ, быһата, топонимнары салгыы хомуйуу, сааһылааһын уонна ырытыы, чинчийии наада. «ХС»

күрт диэнтэн хай
аата. Кыргыттар маҥнай хаар күрдьүүтүн ситэриэх буоллулар, ол кэнниттэн, хаһыллыбыт буор үксээтэҕинэ, буор таһыахтаахтар. Софр. Данилов
Оҕодьахтар тиэргэн күрдьүүтүттэн да орпот. В. Иванов
Уопсайынан, кыһынын ыалга хотон үлэтэ — саах күрдьүүтэ, ходуул хостооһуна. АЕЕ ӨҮОБ

көр көҥү
[Абааһы уола:] Көхсүгүт хаанын Көҥүс уутун курдук Көҥүрү сүүртэрбиккит итэҕэс буолан, Биһиги бэйэлээхтэри — Биэс тарбах мэнэгэйдээхтэри, Уон тарбах уунуулаахтары Утары көрөҥҥүт Хааннаах хокуосканан Ханталдьыта оонньуугут дуо? П. Ойуунускай
Аһары дайбааһыннаах Арсыын тиистээх, Уот Урбалдьын обургу …… Күн уотун көҥүрү тардыам диэн, Орто дойдуну От-ходуул гыныам диэн, Оҥостон иһэр үһү. С. Васильев

туохт. Оҕолонор ыарыыгынан ыарый. ☉ Болеть от схваток, испытывать боль при потугах
Кыыс талыыламмытын кимиэхэ да биллэрбэккэ, хотоҥҥо, долборукка кэҥэс сири булан, ходуул тэлгээн, онно сытта. Онтон сотору быыһанна. Н. Павлов
Урут талыыланнахпына сиһим уонна иһим түгэҕэ эрэ ыалдьара. И. Егоров
Дьахтар талыыланан бардаҕына, сонно тута оҕолонор дьиэҕэ илдьэр наада. «Кыым»

туохт. Ситэ сиэбэккэ, элбэхтик тобохтоо, ходуул таһаар. ☉ Есть, оставляя много объедков, оставлять труху (о скоте)
Ходууну ынах сүөһүгэ аҥаардастыы биэрдэххэ ходууллуур, ол аата ситэ сиэбэт, элбэхтик тобохтуур. ПАЕ ЭАБ
Ыһан-тоҕон, ходууллаан аһыыр сүөһү, төһө да тото аһаатар уойбат, көммөт, мөлтөх туруктаах сыл тахсар. АЭ ӨӨКХ
[Бааллан турар кэмигэр аты] кураанах отунан тарда соҕус, ходууллаабат гына аһатыллар. АНП ССХТ

аат., түөлбэ. Кэҕэй. ☉ Плодный пузырь (у животных)
Бу [биэ] төрөппүт чарайа хаалан күөгэлдьийэ сытта. ПЭК ОНЛЯ I
[Хабырыыс] сүөһү чарайыттан халты тэбинэн сиргэ таһылла түспүтэ. Р. Кулаковскай
Эмээхсин долборуктан ходуул мээккэтин көтөҕөн аҕалан чарай үрдүгэр тарҕата кутта. «ХС»
ср. тув. шара ‘слизь’

I
чөллөрүй диэн курдук
Сайылык диэки атыыр оҕус бастаан бүтэ өһөн хаалбыт куолаһынан, онтон чөччөйөн-чөллөйөн ис-иһиттэн имэҥнээхтик айаатаан чыҥкынаата. Эрилик Эристиин
Бастаан симиттэн, кэлэҕэйдээн баран кэнникинэн күөмэйэ чөллөйөн этэн барда. М. Доҕордуурап. Куралай Кустук эттэҕин ахсын эбии сайдан хомус курдук куйааран, …… куолаһа чөллөйөн, …… хоххулла илгиһиннэ. Д. Апросимов
II
сыһ. Бүүс-бүтүннүү, сыалайдыы. ☉ Полностью, целиком
Ааспыт сайын поэт С.Т. Руфов куораттааҕы бибилэтиэкэтин чөллөй кэриэтэ Ороһу мусуойугар биэрбит сураҕырбыта. К. Уткин
Ходуул аннынааҕы бактыарыйалар чөллөй олорон хаалаллар. НПИ МВК

туохт. Олус бытааннык, нэстик, ыараханнык хаамп, сыылбатык сырыт. ☉ Ходить, идти тяжелой медленной поступью, еле передвигать ноги
Дьиэ аҥаарыгар тарыллан, бэрт оргууй алтахтаан [Балааҕыйа эмээхсин] сууна барда. Амма Аччыгыйа
Оҕуспут сүрэҕэлдьээбит курдук аа-дьуо алтахтаан кураанах сыарҕаны соспута. П. Аввакумов
Арыычча тураммын алтахтаан, Таҥаспын, саадахпын хомунан, Атахха биллэрэн куоппутум. С. Данилов
△ Бытааннык бадьаалаан хаамп (саҥа хааман эрэр оҕо туһунан). ☉ Начинать ходить, передвигаться на слабых ножках (о ребенке)
Хотон иһигэр саҥардыы алтахтаан эрэр уолга [ийэтэ Сотто] сотору-сотору сарылаан кэлэн, кинини түҥ-таҥ соһон илдьэн, долборукка баттаан, ходуулунан сабан, таптайан биэрэрэ. Эрилик Эристиин
Сыҥаһалаан сыыгынаабыт, алтахтаан хаампыт алаһа дьиэм харахпыттан арахпат, өйбүттэн түспэт. П. Аввакумов

аат.
1. Ичигэс дойдуларга үөскүүр, дьиэтитиллибит көрүҥэ этин иһин иитиллэр, кылгас хоччорхой түүлээх, сир кырсын силэйэргэ анаммыт кытаанах сэлтэркэй муруннаах, ыыраахтаах туйахтаах үүтүнэн иитээччи. ☉ Свинья (животное)
Сир анныгар сибиинньэ сыата оргуйар үһү (тааб.: арҕахтаах эһэ). Ийэ сибиинньэ килиэккэ иһигэр ходуул үрдүгэр сытара, көхсүн иһиттэн суостаахтык хордургуура. В. Протодьяконов
2. үөхс. Киһини олус чанчарыккын эбэтэр кэрээнэ, суобаһа суоххун диэн үөҕэн этии. ☉ Свинья (ругательство)
Бука, ити нахаал ыллаҕа буолуо. Төрүт карьерист этэ. О, күүстээх гынан баран, уолугуттан ылбыт киһи баар ини!.. Сибиинньэ, эгоист! Суорун Омоллоон
◊ Сибиинньэ иитиитэ т.-х. — тыа хаһаайыстыбатыгар сибиинньэни үөскэтии. ☉ Свиноводство
Сибиинньэ иитиитин уонна сир оҥоһуутун икки сибээһэ сибиинньэ аһылыгын хараахтарынан эрэ буолбакка, ону ааһан кини тэллэх буолар окко наадыйыытынан эмиэ быһаарыллар. ГМФ ССССС. Сибиинньэ таҥарата көр таҥара. Сибиинньэ таҥарата сылга биирдэ эргийэр (тыл ном.)