даҕ. Дороххой, сүһүөхтээх, көҥдөй (оту этиллэр). ☉ Жёсткий, грубый (о траве)
Абааһы кыыһа хороҥ окко таалалыыр үһү (тааб.: баҕа). Өлөксөй уол хороҥ оту уматан табах тардан оппоҥнуур. Амма Аччыгыйа
Кыһыҥҥы бурдуктар солуомалара хороҥ, иҥэмтиэтэ кыра буолар. СИиТ
◊ Хороҥ талыы көр талыы I
Хороҥ талыыта киирэн, Дьэбдьиэ энэлгэнэ улам элбээн истэ. Болот Боотур
Ийэ талыыта Иһинэн киирдэ, Хороҥ талыыта Ходьоҥнотон барда. П. Ойуунускай
Ийэм эрэйдээх ахсынньы ый аамдаам тымныытыгар от тиэйэн, …… итии да киллэриниэх бокуой булбакка, оронугар охтон — хороҥ талыыта кургумун иһинэн кутаа уотунан куппутунан барбыт. Н. Заболоцкай
ср. чув. курак ‘трава’, гагауз. корай ‘сухой бурьян’

туохт.
1. Чиҥ, хаҕыс буол; кытаат, күүһүр. ☉ Становиться твердым, жестким; усиливаться, крепнуть (напр., о ветре)
Маайа, хара балыыртан абаккаран, хараҕын уута кууран хаалар, куолаһа кытаатар. Н. Якутскай
Тыал эмискэ үлүгэр кытааппыта, хаар кыыдамнаабыта. А. Данилов
2. Тулуйарга ордук күчүмэҕэй буол, ыараа, уустугур. ☉ Становиться более трудным, осложняться
Дьэ, доҕор, дьыала кытаатарыгар тиийдэ быһыылаах. Н. Неустроев
Олохпут, дьэ үчүгэй буолла ини диэтэхпитинэ, дьэ эбии кытаатан иһэр. П. Ойуунускай. Да-а, харчы көстөрө аны олус кытаатта… Н. Якутскай
3. Тугу эмэ кыһанан, түргэнник оҥор. ☉ Делать что-л. старательно, быстро
Тоойуом, Өкүлүүн, эн чэйгин кытаат. Амма Аччыгыйа
Дьаакып, күрүөҕүн кытаатыыһыгын. Суорун Омоллоон
Бытархайга да кытааттахпына табыллар. Ити аайы мөлтөх дьон тылынан «сарсын» диэн уталытыы табыллыбат. Н. Лугинов
△ Ыарахантан чаҕыйыма, инниҥ диэки баран ис. ☉ Держись, крепись
[Кууһума:] Ходьоҥ эмээхсини ылан көрөөрү гынабын. [Эмээхсин:] Һок! Дьэ, үчүгэй ходьоҥнотуу буолсу. Чэ, кытаат, кытаат. Суорун Омоллоон
Үлэҥ кэскилин саныыгын, оччоҕуна бэл бэйэҥ «кытаат» дэнэ саныыгын. П. Тобуруокап
[Сергей Нарыйаҕа] — Чэ, кытаат! Ыра санааҕын ыһыктыма, ыарахан тирээтэҕинэ сынтас гына түһүмэ. В. Яковлев

I
аат. Дьахтар оҕолонор ыарыыта (дьахтар төрүүрүгэр оҕо киэлитэ (маатката) күүскэ кумуйара, үтэйэрэ). ☉ Родовые схватки, потуги при родах, приступ потужных болей у рожениц
Ити икки ардыгар кэргэним талыыта өссө күүһүрэн истэ. Биир кэм уһуутуу-уһуутуу энэлийэн киирэн барда. С. Никифоров
Сэмэннээххэ баран иһэн дьиэбэр таарыйдым. Дьахтарым талыыта өссө күүһүрбүт. В. Ойуурускай. Арыпыана талыытын кыатанан сымыһаҕын быһа ытырар. Түһүлгэҕэ т. Талыыта киирэн эрэрин таайан, куттанан, иһин имэринэ-имэринэ …… ботугураан көрдө да, хантан ааһыаҕай. Хата, аны иһин түгэҕинэн ыарыыта саҕаланна. НТП ТББ
◊ Айан талыы — дьахтар оҕолоноругар бастакы улахан талыыта. ☉ Первые родовые схватки, первоначальные потуги женщины перед родами
Ийэм эрэйдээххэ Айан талыыны Арҕаһынан киллэрэн, Абытайдатан барбыттааҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айан талыыта киирэн Дьалыһыйбахтаан ылла. П. Ядрихинскай. Сиэлэр талыы — хороҥ (хоро) талыы диэн курдук. Хороҥ (хоро) талыы — дьахтар оҕолоноругар бүтэһик улахан талыыта. ☉ Последние схватки, потуги (непосредственно перед изгнанием плода из чрева)
Хороҥ талыыта Ходьоҥнотон барда. П. Ойуунускай
Дьахтар курдук хоро талыыҥ киирдэ дуо? И. Гоголев
Дьахтар этэ тардан барда, Онтон хороҥ талыы киирэн барда. А-ИМН ОЫЭБЫ
Маарыйа бастакы оҕотун төрөөрү хороҥ талыыта киирэ сыттаҕына, ийэтэ дьэп-дьэҥкир тааһы аҕалан ытыһыгар туттарбыт. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. талаҕу ‘резкие боли в животе’
II
тал диэнтэн хай
аата. Өскүүрсүйэ маршруттарын талыы, похуокка бэлэмнэнии, үөрүү-көтүү, өрө көтөҕүллүү. Далан
Тыйаатыр репертуарын талыы ыарахаттардаах буолбута. АҮ
Учаастагы сөптөөхтүк талыы улахан суолталаах. ХКА
Кыаххын, дьоҕургун толору арыйар, олоҕуҥ аргыһа оҥостор таптыыр соҕотох идэҕин …… таба талыы киһи инники кэскилин түстүүр. НЕ ТАО
III
даҕ. Атыттартан ордук үчүгэй, бастыҥ, чулуу; талан ылыллыбыт. ☉ Лучший; отборный
Лиҥкинэспит тиит мастаах, лагларыспыт талыы хатыҥнаах таптыыр, ахтар мин дойдум. Далан
Аҕата эмиэ талыы соболору ылҕаан ылан: «Балары таһааран уурталаан кэбис», — диэбитэ. Н. Якутскай
Сербтэр өстөөҕү ыган барбыттара. Онуоха султаан уола саҥа талыы сэриилэри кыргыһыыга киллэрбитэ. АЕВ ОҮИ
ср. др.-тюрк. талу ‘отборный; избранный, особенный’, тув. тала ‘лучший’