I сов. разг. 1. (от взбалтывания) булкулун, сууралын; 2. (расшататься) холкуҥнаа, тулхаҥнаа; 3. перен. (о человеке) көҥүл бар, бэрээдэгэ су ох буол.

туохт. Бигэ туруккун сүтэр, түөрэҥнээ, холкуҥнаа (хол., ыскаап, остуол эҥин). ☉ Становиться неустойчивым, пошатываться (напр., о мебели)
Сорох сорохторо баҕас соҕурууттан тиэллэн кэлбит, хара бастааҥҥыттан хаахынаабытынан, ньайбаҥнаабытынан барар малларга бэриллибиттэр. Н. Кондаков

холкуҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Көҕөн ийэ хойуу саҥата күөл иһин, чугас эргиннээҕи чуумпуну үрэйэн кэбистэ, оттон миигин буоллаҕына, быһа холкуҥнатан, икки санным хаптаҕайа быгыар диэри өрө тардан таһаарда. Н. Заболоцкай

ж. разг. 1. (напр. походки) холкуҥнаабыта, айгыраабыта; салыптаҥнаһа; 2. (недисциплинированность) дьалах быһыы, дьалаҕай быһыы.

прил. разг. 1. (расшатанный) холкуҥнаабыт, айгыраабыт; салыптаҥнас; расхлябанная походка салыптаҥнас хаамыы; 2. перен. (недисциплинированный) дьалах, дьалаҕай; расхлябанный человек дьалах киһи.

I
даҕ. Кыра, намыһах, иинэҕэс (хол., мас, талах). ☉ Низкорослый, чахлый (напр., о дереве, тальнике)
Кылгас эрбийэ талахтар өҕүллүбэккэ, биир сиргэ холкуҥнууллар. Амма Аччыгыйа
Тороевтаах Ньээдьирэ уулаах, лээби оттоох алыыны туораан, эрбийэ мастардаах ойуурга тахсыбыттара. Л. Попов
ср. тат. эрбэ ‘мякина, полова’
II
аат. Көтөр кынатын сапсынар уһун куорсуна. ☉ Маховые перья крыльев птицы
Дабыдал тыаһа сааҕынаата, Эрбийэ тыаһа ньиргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Кыстык дойдум диэн Кынаппын тыҥаттым, Итии дойдум диэн Эрбийэбин эрчийдим, Олохтоох дойдум диэн Куорсуммун кууртум. С. Зверев
[Кыталык] Эрийии көмүс эрбийэлээх, Кутуу көмүс куорсуннаах. Саха нар. ыр.
III
аат., түөлбэ. Көтөр атаҕар баар уһуктаах муос курдук тэбэр тыҥыраҕа. ☉ Роговой заострённый шип (придаток) на ноге или крыле у некоторых птиц, шпора
Ирээхтээх кутуруктаах, Эрбийэлээх тынырахтаах, Элээркэй кынаттаах Элиэ көтөрүм Элиэтии көттө, Эргийтэлээн көрдө. Болот Боотур
Бөтүүк ситэ баттаан, эрбийэтинэн тэптэ. СТТТ
IV
аат., түөлбэ. Ох саа кирсин тардарга тойон эрбэххэ кэтиллэр тирии эбэтэр муос биһилэх. ☉ Кожаное или роговое кольцо, надеваемое на большой палец при натягивании тетивы лука.

туохт.
1. Араастык хамсан-имсэн, хамсанан кэл. ☉ Изменять положение тела или его частей, приходить в движение, двигаться, шевелиться
Ытыһынан Вася көхсүн таарыйан баран, дьүккүс гына хамсаата эрэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Маны истибэккэ, киһи кыайан хамсаабат буолуор дылы таһыйан баран, иккис киһиэхэ кэлэр. Эрилик Эристиин
Бастакы киһи адьас хамсаабат, Тыынара да соччо иһиллибэт. С. Васильев
2. Күөгэй, холкуҥнаа (от-мас, тыа баһын туһунан). ☉ Колебаться, колыхаться, качаться (о листве, о кроне деревьев)
Сэмэй тыалтан сэбирдэх Силигирии хамсыыр. Эллэй
Киэҥ, ыраас хонуу кытылыгар хахыйах ойуур хамсыы турар. М. Доҕордуурап
Хара тыа хамсаан барда. «ХС»
3. Эһин (өрүс мууһун туһунан). ☉ Вскрываться (о реке)
Аны түүн мууспут хамсаарай? Амма Аччыгыйа
Бу тугуй, тыал дуу, муус хамсаата дуу? Н. Заболоцкай
Өрүс мууһа хамсыахча буолуута кырдьаҕас атыыр сылгы үөрүн-сүүрүгүн быраан аннын диэки көһөрөн барылыы кистээн ааһыаҕа. Сэмээр Баһылай
4. түөлбэ. Айаҥҥа тур, айаннаа, хоҥун. ☉ Двигаться, отправляться в путь
Сарсыарда сырдыан иннинэ тааска тиийэр буоллахха, утуйбакка эрэ, киэһэ хойутуу мантан хамсаатахха табыллар. Болот Боотур
♦ Айаҕа хамсыырын кэтэс көр айах I
Бары бастакы сэкирэтээр айаҕа хамсыырын кэтэспэтиннэр. Софр. Данилов
Илиитэ <да> хамсаабат көр илии. Миигин бандьыыттар, сүөһү курдук, өлөрөр сирдэригэр үүрэн илдьиэхтэрэ, букатын илиилэрэ хамсаабакка. С. Ефремов
Илиитэ эрэ хамсаатар (хамсыа эрэ кэрэх) көр илии. Илиибит эрэ хамсаатар, Илгэ быйаҥ дэлэйэр. Дьуон Дьаҥылы. Кырааската хамсаабыт көр кырааска. Дьахтар оҕолоноору кырааската хамсаабыт. Обото көптө (хамсаата) кэпс. — иҥсэрдэ, ымсыырда. ☉ Проявлять жадность, алчность (букв. жадность его всплыла, зашевелилась)
Обото хамсаатаҕына охсуоланар кутуругун хомуна тардан кумуччу туттар. «ХС». Отуора хамсаабыт — тулууруттан, холкутуттан тахсыбыт; олох, үлэ үөрүйэх буолбут майгытыттан, тэтимиттэн ыһыллан хаалбыт. ☉ Лишаться душевного равновесия; выбиваться из колеи
Өйбүнэн чэгиэн-чиргэл олоххо тардыһабын да, түмүк-түмүк кэмнэргэ адьас тулуйбаппын. Отуорум хамсаабыт сордоохпун. Н. Лугинов
Мөрүөн кэргэнэ өлүөҕүттэн ыла олоҕун отуора хамсаабыта. Д. Таас
Ыт майгыта-сигилитэ уларыйбыта, отуора хамсаабыта. Ж. Верн (тылб.)
Өйө (төбөтө, мэйиитэ) хамсаабыт көр өй. «Өйө хамсаабыт дуу?» — диэн Слепцову кытта быһаарса олорбут үһүс учаастак управляющайа ыйытар. Н. Якутскай
— Оо, сорун эбитин! Оо, сорун! Таҥара ыардык да кыраабыт! Аһыммат буоларым оҕобун… Аны бу төбөтө хамсаабыт! П. Тобуруокап
[Дьаамнаах:] Бу эмээхсин кутталыгар буолан өйө хамсаабыт. С. Ефремов
Сүргэтэ хамсаабыт (ыстаммыт) көр сүргэ. Маннык сүрдээх-кэптээх быһыыттан Маһарах сүргэтэ ыстаммыт, кэлбит суолун устун төттөрү дойдутун диэки көтүтэ турда. Эрилик Эристиин
Сүрэҕэ хамсыыр көр сүрэх I. [Кэтириис:] Кини кэпсээниттэн сүрэҕим хамсаатаҕа үһү. А. Софронов
Кинини көрөөт, Сэмэнчик сүрэҕэ хайдах эрэ хамсаан, хаана оонньоон, хараҕа арахпат буолла. Н. Неустроев
Хааман иһэн, көрө түһээт, Уой, сүрэҕим хамсаата. П. Тобуруокап
Сүһүөҕэ хамсыыр көр сүһүөх I. Бэркиһээммин Кэннибинэн чинэрийдим, Сөҕөн сүһүөхтүүн хамсаатым. С. Зверев
Сонун тэллэҕэ ибигириириттэн көрдөххө сүһүөҕэ хамсыыра. М. Доҕордуурап
Хахатаа кымньыытын уунарыгар сүһүөхтэрэ хамсыар диэри долгуйбута. Ойуку
Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамсаабыт) көр көт I. Чороон үҥкүүтүн толорон Нуоҕалдьыһан киирэргитин Уйулҕам хамсыы, долгуйа Олус даҕаны көһүттүм. С. Данилов
Оо, ат барахсан хабараан алдьархайтан уйулҕата хамсыыра олус суоһар, олус ынырык буоллаҕа. С. Никифоров
Уҥуоҕа хамсаата көр уҥуох. Уол киирэр, куттаммыт, уҥуоҕа хамсаабыт. А. Софронов
Ньукууһа уҥуоҕа хамсаабыта, дьүһүнэ холлубута олус этэ. Амма Аччыгыйа
Уҥуоҕа хамсыар диэри көр уҥуох. Уол уҥуоҕа хамсыар диэри куттанна. Үөнэ хамсыыр көр үөн. [Балбаара:] Быыпсай Сүөдэр ымсыытыгар иҥсэрэн үөнэ хамсаан эрэр. С. Ефремов
Хаана (хаана-сиинэ) хамсаата көр хаан I. Кыыс Хотун туһунан эттэххэ, манна хаана хамсаабат киһи бэрт аҕыйах. А. Сыромятникова
[Варвара:] Эн сүрэҕиҥ ыалдьыбат дуо, эн хааныҥ хамсаабат дуо? С. Ефремов. Хамсыы-хамсыы тахсар — олус түргэнник, өлгөмнүк үүнэр (үүнээйини этэргэ). ☉ Всходить, пускать ростки, расти очень быстро и обильно (о растениях)
Уу хонон ааспыт хочолоругар, күн уотун угуттанан, намчы күөх от хамсыыхамсыы тахсар. «ХС»
Быыкаа өлүү сирбит туомугар ыспыт ньэчимиэммит ардахтар кэннилэриттэн хамсыыхамсыы тахсыбыта. Н. Заболоцкай
Адьас көрөн турдаххына, от-мас хамсыы-хамсыы тахсар. КЗА АҮө. Харыс <да сири> хамсаама — биир сиргэ өр тур; ханна да барбакка-кэлбэккэ биир сиргэ уһуннук олор, олохсуй. ☉ Долго стоять на одном месте; проживать в одном месте длительное время (букв. не двигаться (не трогаться) с места)
Кыһын харыс сири хамсаабат, таҥас-сап да суох ону сэргэ хотон үлэтэ киниэхэ сырдыгы бэрсибэт. Н. Борисов
Ардыгар харыс да хамсаабакка, ис-иһиттэн уоскуйан-нуурайан ууну одуулаан туран хаалара. ЛМ А
др.-тюрк., тюрк. хамша, камша