бөтөрөҥнөө диэнтэн хай
аата. Атыырдар үөрдэрин сайыһан, дал иһигэр сүүрэн бөтөрөҥнөөһүн, өрө холоруктаныы бөҕө буллуллар. В. Протодьяконов

сыһ. Ойоҕос өттүнэн. ☉ Боком, боковой стороной
Бааса, икки илиитин сиэптэригэр уктан баран, кырыытынан соҕус туттан, Микиитэҕэ чуо тааталдьыйан кэллэ. Амма Аччыгыйа
[Силлиэттэн-холоруктан] кытыйалара кырыытынан таһыйан сүүрдэ. Эрилик Эристиин
Хос аанын сэрэммит курдук сэгэтэн, кыбылла-кыбылла биир эдэр киһи кырыытынан буолан киирдэ. «ХС»

дьүһ. туохт. Эргичиҥнээн, тула холоруктанан чэпчэкитик, түргэнник хамсан. ☉ Кружиться, суетиться, делать быстрые, легкие и резкие движения
Ыалдьар киһини аҕаллахтарына, Уһуунускай оҕонньор бастаан мөҕөр. Тула көтөр, көрөр-истэр уонна сонно күүдэкэчийэн, тахсан баран хаалар. А. Сыромятникова

I
аат.
1. кэпс. Туох эмэ туһунан элбэх буолан иҥэн-тоҥон кэпсэтии, санаа атастаһыы; ол-бу туһунан ыаһахтаһыы. ☉ Свободный разговор, обмен мнениями о чём-л. между несколькими лицами; толки, пересуды.
2. эргэр. Туох эмэ бытархайа, көөбүлэ (хол., оту атырдьаҕынан сахсыйдахха тохтон аллара хаалара). ☉ Мелочь, оседающая при перетряхивании сена (напр., вилами), труха. Сахсааһын от
□ [Көрдүгэн уота] Салаа оту булан салаата, Сахсааһыны тиийэн кутаалаата …… Холоруктанна, ынырыктанна, Хочоттон кытылга ыстанна. Болот Боотур
3. түөлбэ. Устан кэлэн, күөл кытылыгар мунньуллубут от. ☉ Куча травы, прибитая к берегу озера.
II
най сахсааһын баттахтаах фольк. — кэлимсэлэһэ липпэрбит арбаҕар баттахтаах. ☉ С косматыми и взъерошенными волосами
Икки сыарҕалаах хардаҥ оту Хаардаах тибии тибэн кээспит Халдьаайы далын иһигэр Хардарыта-таары тартартаан баран Таҥнарыта анньыталаан кээспит курдук Наҥнардаах най сахсааһын баттахтаах эбит. Күннүк Уурастыырап

м. күүстээх холорук, силлиэ.

с. тех. холорук, холоруктааһын, ытыллыы.

I
аат.
1. Судаарыстыбалар эбэтэр норуоттар бэйэ-бэйэлэрин кытта сэбилэниилээх киирсиилэрэ, охсуһуулара. ☉ Война. Сэриигэ барбыт. Сэрииттэн эргиллибэтэх
□ [Түмэппий] аҥаар атаҕын сэриигэ хаалларан кэлэн, холкуоһугар бэрэссэдээтэллии сылдьар. Амма Аччыгыйа
Кини гражданскай сэриигэ сылдьан өстөөхтөрү үлтүрүтүспүтэ. М. Доҕордуурап
Тулуйуохха наада! Сэрии эрэйин, кыһалҕатын туораан, күүтэр күммүтүгэр тиийиэхпит, сылаас харахпытынан көрсүһүөхпүт. Т. Сметанин
2. Сэбилэниилээх хапсыһыы, ытыалаһыы, кыргыһыы. ☉ Бой, битва, сражение. Сэрии толооно. Салгын сэриитэ
□ Сэрии толоонугар тылланан киирэн Сэймэктэтиэ диэн түһээн да баттаппатым. И. Егоров
Урут сэриигэ да киириэх иннинэ буоларын курдук, Гурьянов биһикки ону-маны омуннаан, фантазиялаан кэпсэтэрбит бу күннэргэ. Т. Сметанин
Суруктарым кэлэллэрэ Үксүн сэрии хонуутуттан, Сорохторо сүтэллэрэ Кутааланар холоруктан. М. Хара
3. Сэрииһиттэр, сэбилэниилээх күүстэр. ☉ Войско, армия. Хонуутааҕы сэриилэр. Пограничнай сэриилэр
□ Кыһыл сэриитэ иһэрин туһунан кэпсээн нэһилиэк үрдүнэн тарҕана охсор. Амма Аччыгыйа
Күн ыраахтааҕы биһиги уолаттарбытын ылан, сэриитин хаҥатаары гынар! Н. Якутскай
Сэбиэскэй сэриилэр сытар окуопалара бүтүннүүтэ түллэх гынарга дылы гынна. Т. Сметанин
◊ Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии (Аҕа дойду сэриитэ) — төрөөбүт дойдуҥ тутулуга суох буоларын иһин өстөөхтөртөн босхолуур, көмүскүүр сэрии. ☉ Отечественная война. Аҕа дойдуну көмүскүүр 1812 сыллаах сэрии
□ Аҕа дойду сэриитин сылларыгар Белоруссияҕа кэргэммин, икки оҕобун сүтэрбитим, соҕотох хаалбытым. И. Гоголев
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ арҕаа фроҥҥа артиллерийскай чааска сулууспалаабыта. Н. Якутскай
Аҕа дойду сэриитигэр оҕото геройдуу охтубутун хаста да хаттаан аахпыта. Н. Заболоцкай. Аан дойду сэриитэ — бүтүн аан дойдуга сыһыаннаах, аан дойду үрдүнэн суолталаах сэрии. ☉ Мировая война
Аан дойду иккис сэриитигэр сэбиэскэй Сойуус норуоттара биир түмсүүлээхтик фашизмы утары охсуспуттарын уонна кинини утары умсары уурбуттарын курдук уот курааны кытта охсуһуллуохтаах. М. Доҕордуурап. Сэрии сэ- бэ — сэриилэһэргэ аналлаах сэп-сэбиргэл, байыаннай тиэхиньикэ. ☉ Оружие, вооружение. Ядернай сэрии сэбэ
□ Бастарыттан атахтарыгар дылы сэрии сэбин сүкпүт сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
«Катюшаны», араас сэрии сэптэрин дьон толкуйдаан таһаарбыттара. Т. Сметанин. Уота суох сэрии полит. — эйэлээх кэмҥэ дойдулар икки ардыларынааҕы сыһыаҥҥа өстөһүүнү, тыҥааһыны соҥнуур политика. ☉ Холодная война
Оччолорго «уота суох сэрии» уонна сэриинэн ииригирии кэмэ буола турдаҕына, бу куорат Мирнэй диэн ааттаммыта. И. Данилов
«Уота суох сэрии» саҕаламмыта. Л. Брежнев (тылб.)
ср. ДТС, тюрк., монг. чериг, чирү, сэрэг ‘рать, войско, армия’
II
аат. Туох эмэ эркин эбэтэр тэлгэх курдук кэккэлэччи анньыллыбыт эбэтэр ууруллубут мастара. ☉ Плахи, доски, которые кладутся или выставляются ровным рядом (напр., на сани при перевозке сена)
Сыарҕаҕа от тиэйэрдии сэриитэ тэлгэтиллибит. М. Доҕордуурап
Миэлиҥсэ сэрии мастара эргийэн атыгыраһаллар, Ампаар иһигэр ыарахан суоруна тыаһа лүһүргүүр. Д. Таас
Быһыт сэриитигэр ыарахан мөҥүөлэри сала оҕустартаатылар. А. Фёдоров
Онно сытан кини орон сэриитин улаҕа өттүгэр үс сиринэн быһаҕынан кэрдиистээн кэбиспит. «ХС»
ср. монг. сэрээ ‘вилка; острога, трезубец’

м. силлиэ, холорук; налетел шквал силлиэ түстэ.

прил. холоруктуур, холоруктуу, холорук; вихревое движение физ. холоруктуур хамсааһын.

м. 1. холорук; снежные вихри хаар холорук (холоруктар); 2. перен. (стремительное движение чего-л.) силлиэ; 3. в знач. нареч. вихрем холоруктуу; автомашины вихрем пронеслись по дороге автомашиналар суолунан холоруктуу көтүттүлэр.