көр тоҕуоруй
Хонууга хойдо тоҕуорар Хоноҕор муостаах бииһэ. Баал Хабырыыс
[Алаһыай] кыптыый кынаттаах ийэтэ-аҕата бүүсбүтүннүү тоҕуорар, саарыыр дойдута. «ХС»

туохт. Кыбыыга ук, хаай. ☉ Закрывать на сеновале
[Күһүнүн] Көҥүл барбыт күрүөлэннэ, Хаҥыл барбыт хаһааланна, Дьэллик барбыт кыбыыланна, Хонууга сылдьар Хоноҕор муостаах хотоннонно. Саха нар. ыр. I

даҕ. Сотору-сотору бурҕайар, бурҕаҥныыр, бурҕаҥнаан көстөр. ☉ Поднимающийся клубами, взвихряющийся, вздымающийся вверх (о пыли, золе, тумане, паре и т. п.)
Хоноҕор киһи кэтэҕэ чохоҥнос, айаҕыттан туман бурҕаҥнас. Сэһэнэ сири-халлааны сиксигинэн эргийэр, аан дойдуну арҕарар. Софр. Данилов
Наара ороҥҥо бурҕаҥнас таба таҥас күөдэлин быыһыттан маҥнай илии, онтон төбө быгар. И. Федосеев
Аар тыаҕа, хайаҕа Ахсынньы кырдьаҕас Аас туман тыынынан Аҕылаан, бурҕаҥнас! Д. Апросимов

даҕ.
1. Эрэйдээх, эриирдээх-мускуурдаах (хол., олох); ыар тыыннаах (хол., сири-дойдуну этэргэ). ☉ С тяжкими испытаниями (напр., о жизненном пути); суровый (напр., о местности)
Ол быдан сахтарга бу дьикти Кылбараҥ маҥан хаар кыырайбыт Ооҕуй батыллар ыар-нүһэр Ньидьири дьуоҕата этэ дии. В. Миронов
Туох иһин Плисада бу маннык ньидьири олоҕу таптыыра буолуой? Н. Габышев
2. фольк. Дьоһун, сүдү. ☉ Важный, солидный; почтенный. Дьэ-буо! Сир-дойду иччитэ Ньидьири Баай эмээхсин эгэлгэлээн туран этэн биэрбит кэскилин туһа Хоноҕор муостаах Оҕус сүөһүбүтүн Хонуубутугар үүрдүбүт. Саха фольк.
♦ Ньидьири-бараан дьиэ — элбэх киһи төрөөбүт-үөскээбит, улааппыт былыргы ытык дьиэтэ-уота. ☉ Старинное, почтенное жилище, где выросли поколения людей
[Испирдиэн дьиэтэ] эһэ-эбэ саҕаттан ыалтан ыал, ыччаттан ыччат үөскээн, тыллан испит ньидьирибараан дьиэтэ диэтэххэ, уустуга суох тутуулаах. Д. Токоосоп

I
аат. Намталга эбэтэр бадарааҥҥа отунан эбэтэр муоҕунан бүрүллүбүтүнэн үүнэн тахсыбыт сир боллоҕо. ☉ Бугорок на низменном или болотистом месте, поросший травой или мхом, кочка
Бу дойду хас томторун, Чугастааҕы дулҕаларын Барытын мин билэрим. С. Данилов
Урууп дулҕаҕа үктэнэн турар, оҕуһа икки илин атаҕынан тобугар диэри ууга туран уулуур. Күндэ
Эбии аһылык диэн сүөһүгэ, дулҕаны, талаҕы, хаппыт оту бэлэмниибит. ПАЕ ОС
♦ Тумсун дулҕаҕа соттор - тугу эмэ гыммытын мэлдьэһэр, билиммэт. ☉ Отказываться от содеянного, отпираться, отрицать очевидное (букв. вытирать свой клюв о кочку)
Тумсугун дулҕаҕа соттума: дьуккуруйуо (өс хоһ.). [Уйбаан:] Хайыы-үйэҕэ таптыырын булунан баран, тумсун дулҕаҕа сотто сылдьар ээ. А. Софронов
[Суоппуйа:] Хайа киһи мин сааспар тапталынан умайыай? [Митя:] Тумсугун дулҕаҕа соттума. Н. Туобулаахап
◊ Ат дулҕа - киһи кыайан-атыллаабат үрдүк дулҕата. ☉ Высокий, труднопроходимый кочкарник (букв. кочка-лошадь). От үрэх кытыыта ат дулҕа буолбут, киһи кыайан атыллаабат. Дулҕа сиэлэ - дулҕаҕа үүммүт уһун кылыстыҥы от. ☉ Осоковидная трава на кочке (букв. грива на кочке)
Чөркөйүм төбөтүн оройунан дулҕа сиэлигэр батары түһэн, хамсаабакка сытара. Далан
Токур тимир хотуурунан Дулҕа сиэлин тоноһон, Хотон муҥунан Хоноҕор муостааҕы иитэрбит. С. Васильев
Ынахтар хаар анныттан тахсыбыт кур дулҕа сиэлин үргээн курдурҕаталлар. Н. Заболоцкай. Дулҕа хаасыгырыара түөлбэ. - кураанах кус бииһэ: элбэх саҥалаах, көннөрү чыркымайдааҕар бороҥнуҥу өҥнөөх. ☉ Чирок-трескунок (водоплавающая птица). Дулҕа хаачыгырыара уйа туттубут
II
аат., эргэр. Киһи таһаата. ☉ Корпус человека
[Бухатыыр] Дулҕа бөҕөтө Толору туолбут, Буутун этэ Муҥутаан буспут. Нор. ырыаһ. Саалаах бөҕөттөн самныма, Охтоох бөҕөттөн охтума, Толору дулҕалаах, Ситэри силгэлээх Буолан олорон Кыраларгын аһынаар, Дьадаҥылары Таптаар. Эрилик Эристиин
III
аат. Саха балаҕанын муннуктарын түөрт сүрүн баҕаната. ☉ Четыре основных (несущих) столба якутской юрты, стоящих по углам
Ураһа дулҕаларын иччитэ Дьэгэһийэ Сэгэһийэ кыыһы чиэстээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түөрт түүлээх дулҕа. ПЭК СЯЯ

1. даҕ. Түүлээҕинэн тигиллибит, оҥоһуллубут; ичигэс. ☉ Изготовленный, сшитый из меха, меховой; тёплый
   Кырыа буолбут көп түүлээх бэргэһэни тууна бааммыт, таба саҕынньахтаах уончалаах уол киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Түүлээх таҥаһы тэбээн, салгылатан уонна таһырдьа куурдан кэмиттэн кэмигэр быылын-кирин ыраастаныллыахтаах. Дьиэ к. Дьон тымныы дьыбарыттан куттанан, түүлээх таҥастарын бэлэмнэннилэр, бэргэһэ, үтүлүк тигиннилэр. Н. Тарабукин (тылб.)
2. аат суолт. Сыаналаах тириитин иһин бултанар кыыл. ☉ Пушной зверь
   Кэрэ дойдум барахсан Кэтит киэлитигэр, Киэҥ көхсүгэр Элбэх даҕаны Эгэлгэ булду иһэрэхситэҥҥин, Эриэккэс түүлээҕи үөскэтэҥҥин, Эгинэ да бэйэлээхтэри Иҥэринэн турдаҕыҥ. С. Зверев
   Бу …… былыр-былыргыттан балыгынан, түүлээҕинэн аатырбыт, дьон бөҕөнү аһаппыт ахан дойду. С. Никифоров
   Ытынан тииҥнээһин күһүн түүлээх түүтүн кылаана сиппитин, бултааһын көҥүллэммитин кэннэ саҕаланар. АФС БЫ
   △ Оннук кыыл тириитэ. ☉ Шкура, мех пушных зверей, пушнина
   Атыыһыттар …… эбэҥкилэр …… түүлээхтэрин дуона суох сыанаҕа атыылаһаллар. Амма Аччыгыйа
   Булчуттар уһун кыһын устата бултаммыт түүлээхтэрин табаарга, чэйгэ, табахха, арыгыга атастаһаллара. Н. Якутскай
   Тыаттан Чоочо баай киирбит, Тойотторго сылдьыбыт; Үтүө тылын соболоҥор, Үс хааһах түүлээх биэрбит. И. Чаҕылҕан
   ♦ Түүлээх уллуҥах — түөкүн киһи, уоруйах (уоран-саһан тыаһа-ууһа суох сылдьар). ☉ Вор, мошенник (букв. мохнатая подошва)
   Түүн сырыы, түүлээх уллуҥах (өс хоһ.). Түүн сырыылаах Түүлээх уллуҥах Түҥнэри холорук, Тимир Дьэһинтэй. П. Ойуунускай
   «Уонна, хас да буоллахтарына, биһигиттэн, хараҥаҕа дагдайан көстөр икки эр бэрдиттэн дьулайыахтарын да сөп...», — итинник кэпсэтэ-кэпсэтэ, түүҥҥү түүлээх уллуҥахтар дьиэлэрин диэки сыбдыгыраһа турдулар. Р. Баҕатаайыскай. Түүлээх холбука (холбуйа, чөмчөкө) кэпс. — төбө (киһи өйүн-санаатын хаата диэн суолтаҕа). ☉ Голова как вместилище ума, знаний (букв. волосатый ящичек)
   Ити санаатын «түүлээх холбуйатыгар» саһыарынан кээһиэх курдук, оҕонньор икки ытыһынан төбөтүн олбу-солбу имэриммэхтээтэ. Н. Лугинов
   «Аҕыйах сыыппараны түүлээх холбукабар да тутуом», — Спиридон Спиридонович үгэһинэн мүчүк гына күлэн кэбиһэр. «Кыым»
   Юкагир кулубата …… түүлээх холбуйатыгар тугу буһаран, сабаҕалаан сылдьарын кимиэхэ да биллэрбэтэҕэ. С. Курилов (тылб.). Түүлээх ытыс — өлгөмнүк, дэлэйдик, кэччэйбэккэ бэрсэр киһи. ☉ Щедрая рука (букв. волосатая ладонь)
   Аал уотум иччитэ Бырдьа бытык, Сүүччү кыламан, Түүлээх ытыс, Аар луҥха тойон эһэкээн, Аһаа, сиэ! Саха нар. ыр. II
   Кыһыл көмүс сыаҕай Кылапачыйбытынан Кырылыы туойан Түһэн эрэр — Түүлээх ытыскын тоһуйа оҕус! П. Ойуунускай. Үрүҥ түүлээх фольк. — сылгы сүөһү. ☉ Конный скот (букв. имеющий белую шерсть)
   Эҕэрдэлээх илин халлаан диэкиттэн Иэйэхсит хотун илбиргэс эриэнинэн энньэлээтин, айхаллаах араҕас маҕан халлаан диэкиттэн салбырҕас саадьаҕайынан талаһалаатын; уруйдаах уйусхах маҕан халлаан диэкиттэн Уоттаах Дьөһөгөй үрүҥ түүлээҕинэн олохтоотун. Ньургун Боотур
   Үрэххэ баппатах үрүҥ түүлээҕи, Үргүүк хаҥылы, бүтэй туйахтааҕы үксэтэ олордуннар, Сыһыыга баппатах сыспай сиэллээҕи, Сылгы сүөһүнү, миинэр миҥэни Дэри дэлэгэй тэниттиннэр. П. Ойуунускай
   Үрэх алаас ыаллара үрүҥ түүлээхтэрин үтүөрдүлэр. С. Васильев. Тэҥн. сыспай сиэллээх, үрүҥ сүүрүк. Хара түүлээх фольк. — ынах сүөһү. ☉ Рогатый скот (букв. имеющий чёрную шерсть). Сыһыы муҥунан хара түүлээҕи үөрдүппүттэр. Тэҥн. хара сүүрүк, ураа муостаах, хоноҕор (хороҕор) муостаах
   ◊ Күндү түүлээх көр күндү
   Солооһун аннынааҕы ходуһа …… ото үүнэн, араас күндү түүлээхтэр тириилэрин тэлгэппит курдук толбонноно долгуйара. Амма Аччыгыйа
   Эһэни, тайаҕы, күндү түүлээҕи бэрт былыргыттан сонордоһоро. М. Чооруоһап
   (Кылааннаах) түүлээх көр кылааннаах. Кылааннаах түүлээхпиттэн кыбынан …… кэһиилэнэн кэллим. Амма Аччыгыйа
   Бүлүү тыаларыгар кылааннаах түүлээх: тииҥ, солоҥдо, бэлиэлээх, муҥучаах, саһыл элбэх. И. Данилов
   [Уһун Баһылайга] билигин таҥас-сап арааһа, табаар талыыта, кылааннаах түүлээх бэрдэ киниэхэ баар. А. Бэрияк. Түүлээх үөн — чиэрбэҕэ маарынныыр быһыылаах элбэх атахтаах үөн, лыах ыамата. ☉ Личинка бабочки, гусеница
   Тоҥсоҕой кыыл тобулута тоҥсуйан Кумалаан оҥостубут, Киргил кыыл илдьи сынньан Илгэлэрин эспит, Түүлээх үөн үлтү кэбийэн Күөдүл эмэх оҥорбут, Маҥан үөн бары сиэн Бардырҕас эмэх гыммыт. С. Зверев
   [Кырбый] араас түүлээх үөннэринэн, чиэрбэлэринэн, аһыҥаларынан, тэмэлдьигэннэринэн, кутуйахтарынан аһылыктанар. Далан
   Лыахтар личинкалара түүлээх үөннэр диэн ааттаналлар. ББЕ З