бургучут диэнтэн хай
аата. Тоҕус улуу табахсыттар Тордохтонон олорбуттар. Хатан чаркааскай табаҕы Хаһыакка суулуу-суулуу, Буп-бурҕаҥнас буруону Борохуоттуу бургучутуу. С. Данилов

дьүһ. туохт. Бүтүн бэйэҕинэн биир тэҥник сахсыллан, бураллан сүүр (элбэҕи этэргэ — хол., ыттар тустарынан). ☉ Бежать, трясясь всем телом (напр., о нескольких собаках, бегущих не очень быстро)
Икки сыарҕа ыт утуу-субуу айаннаан, бэйбэгэлдьиһэн, бурҕаҥнаһан иһэллэр. Н. Босиков

аат. Мэнээк сааһыламмакка өрөһөлөммүт сээкэй, таҥас-сап, бөх-сыыс. ☉ Ворох, куча тряпья, мусора, хлам
Наара ороҥҥо бурҕаҥнас таба таҥас күөдэлин быыһыттан маҥнай илии, онтон төбө быгар. И. Федосеев
Арай дьиэлэрэ хара ааныттан киһи соһуйуох күөдэл буолан көрсүбүт. ПАК ЭТ

оҕус диэнтэн төхт
көрүҥ. Онтон хас да атыыр үөрүн эккирэтэ сылдьан батыйанан быһыта охсуталаан өлөртүүр. Саха фольк. Киһи ытыһын кырыытынан Салгыны охсуталаата. Амма Аччыгыйа
Иннигэр, талах кымньыыны охсуталаан эрэр курдук, хаар бурҕаҥнас буолла. Эрилик Эристиин

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, буу-, будь-, бур- сүһүөхтэринэн саҕаланар тылларга сыстар. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоениняемая к основам, начинающимся со слогов буу-, будь-, бур-. Бупбудьурҕай баттахтаах
□ [Оҕото] ыарыйдар эрэ, барыах-кэлиэх сирин булбакка, буп-буугунас буолан хаалара. «ХС»
Миша кыйахаммыта ааспакка буп-буугунас. «ХС»
Буулдьа биир кэм ып-ыйылас, буора буп-бурҕаҥнас, топтобурҕас. И. Сосин

сыһ. Биир тэҥник олус улахана суохтук сыыгыныыр, сырылыыр курдук. ☉ Тихо сопя, посапывая
Тымныы-буурҕа оонньуурдаах Дьыбардаан кырдьаҕас Атыыһыт тылыттан Алыстык кыыһырбыт, Бурҕаҥнас тымныынан Бурулаччы тыбыырбыт. К. Туйаарыскай
[Хара Дуолан:] Кунан оҕус сымнаҕас муннун Кытарбыт тимиринэн тэһэ анньаат, Талах чурумчуку кэтэртэххэ, Маҥнай утаа хаанынан Бурулаччы тыына-тыына мөхсөр. И. Гоголев

өҕүлүн диэнтэн хай
аата. Элбэх богуоннары соспут поробуос, субурус гынан, сыыр өҕүллүүтүгэр киирэн, сүтэн хаалар. А. Фёдоров
Күн орто буолуор диэри массыыналар килэҥ да мууска, тосту өҕүллүүлэргэ да айанныылларын намырыппатахтара. «ХС»
Таба тыына бурҕаҥнас. Инники сыарҕалаах киһи охсууга, өҕүллүүгэ көстөн ылар. А. Кривошапкин (тылб.)

аат., астр. Кыһын киэһэ халлаан соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр көстөр бөлөх сулус. ☉ Плеяды
Үргэлинэн сабаҕалаатахха, түүн үөһэ чугаһаата быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Бары [биир тэҥҥэ] Үргэл сирдьиттэнэн, араҕас сулус аргыстанан …… Саҥа дьылбыт кэлэн иһэр, Саҥа саргы үүнэн эрэр. И. Гоголев
Бурҕаҥнас тымныыттан үрэллэн, Мутуктар тоһуттан түһэллэр, Үлүйэн, кырыаран, түүрүллэн, Үргэллэр тимирэн эрэллэр. Дьуон Дьаҥылы
тюрк. үлгэр, үркэр

I
хаачырҕаа диэнтэн холб. туһ. Дьоммут үһүөлэһэн, хааман хаачырҕаһан иһэллэр. Н. Павлов
Сиэйин туран төттөрү-таары хаампытыгар, саппыкылара хаачырҕастылар. Е. Неймохов
II
даҕ. Хаачыргыыр тыастаах (хол., хаары этэргэ). ☉ Скрипучий, хрустящий (напр., о снеге)
Улахан суруксут, Николай Николаевич, орто уҥуохтаах киһи, хаачырҕас саппыкылаах. П. Ойуунускай
Кыһыҥҥы сарсыарда Хабараан дьыбарга Тыыннахха бурҕаҥнас, хаамтахха хаачырҕас. Болот Боотур
Киһи тыына сырдырҕас, хаар эмиэ хаачырҕас буолбут. Н. Лугинов

даҕ. Төбөтүн өрө туттубут уһун моонньулаах (киһини этэргэ). ☉ Прямой, с приподнятой головой и вытянутой шеей (о человеке)
Хоноҕор киһи кэтэҕэ чоҥхоҥнос, айаҕыттан туман бурҕаҥнас. Софр. Данилов
◊ Хоноҕор муостаах көр хороҕор муостаах (көр хороҕор)
Хонууга хойдо тоҕуорар Хоноҕор муостаах бииһэ. Баал Хабырыыс
Холоҥсолоох хотоҥҥо хонор Хоноҕор муостаах Оҕус сүөһүбүтүн Хонуубутугар үүрдүбүт. Саха нар. ыр. II