хооһой диэнтэн арыт
көстүү. [Уус] хооһолдьуйан тиийэн, төҥүргэстэн мас хайа охсон аҕалан, ытаһалаата. Суорун Омоллоон

туохт.
1. Иэдээнтэн, алдьархайтан быыһан, өрүһүн. ☉ Спасаться, избавляться от беды (напр., болезни); выходить из тяжелого положения
Түлэкэдийэн охтон эрдэҕинэ утута түһэн ылбыт Тиитэптэргэ махтаныан билбэккэ, хата, өһүргэнэн өлө сыста дии. Чахчы онтон тыын ылан, абыранна эбээт кини. Амма Аччыгыйа
Ойоҕо Балбаара эрэйдээх сынньалаҥын сүтэрбит, сүргэтэ ыстаммыт киһи быһыытынан, эрин тула көтөн ыарыылыы, мантан абыранаарай диэн сымнаҕас илиитинэн тута-хаба сылдьар. Эрилик Эристиин
2. Ким, туох эмэ көмөтүнэн, үтүөтүнэн улаханнык туһанан дуоһуй. ☉ Получать от кого-чего-л. большую помощь, поддержку, подспорье (тем быть довольным)
Абыранным, абыранным! Дьэ, бу бадараан-бадараан буолбатах, — кыһыл көмүс! Эн төһө туһанныҥ? Амма Аччыгыйа
Кириисэ, Өкүүсэ иккиэн үлэлээн-хамсаан, сыл аайы ас бөҕөнү таһааран бэйэлэрэ абыраммыттарын таһынан дьону да абырыыр эбиттэр. Эрилик Эристиин
3. Чэпчэкитик быыһан, кыранан толун (куһаҕан ыар содуллаах буолуон — сатабылгынан, табыгастаах түбэлтэнэн, табыллан). ☉ Выходить из тяжелого положения; дешево, легко отделаться (своей сноровкой или из-за удачного стечения обстоятельств)
Куттанымаҥ, чугас буолан абыранным, хаһыйан кэбистэ. Туруоруҥ [ат тэбэн өлөрдө диэбит оҕонньордоро уоскутар]. Амма Аччыгыйа
Эн, хата, оччоттон баччааҥҥа диэри киһи сытыыта буолаҥҥын, кэмигэр атахха биллэрэн абыранныҥ дии. Онтон атын... Н. Лугинов
4. Туохтан эрэ олус дуоһуй, астын, олус табыллан көнньүөр. ☉ Быть очень довольным чем-л.; получать большое удовлетворение, подъем чувств от какой-л. удачи
Төрүөбүт дойдум Төлкөлөөх олоҕун Ирдээн истэммин, Уҕарыйдым, уоскуйдум, Абыранным, астынным, Сэргэхсийдим, чэпчээтим. А. Софронов
Мин манна утуйа түһэн, абыранным даҕаны! Амма Аччыгыйа
[Ольга:] Һуу, дьэ сөтүөлээн абыранным даҕаны. Аны биир да көһү холкутук барсыыһыкпын. С. Ефремов
Уруккуну-хойуккуну санатыһан, күө бааччы кэпсэтэн хата бэркэ абыранныбыт. «Кыым»
5. Истэн, көрөн, бар диэн тыллары кытта сыһыан холбоһугу үөскэтэр. ☉ Образует модальные сочетания со словами истэн, көрөн, бар, имеющие различные эмоционально-экспрессивные оттенки: «вот послушай (что он говорит!)», «смотри (что он творит!)», «вот тебе и на (полюбуйся на него!)»
«Истэн абыран, өссө киһиҥ Атынан, саллаат арыалдьыттардаах Дьаарбайан барыыһы!» — диир Хооһой. Дьуон Дьаҥылы
Истэн абыраныҥ, — миигин хаһыаттаабыттар. Эһиги үүнэргитин, үөрэнэргитин мин таҥнары тардар үһүбүн. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бар абыран. Хайыамый, барарга эрэ тиийиллэр. Дьиэтээҕи борокуруору утарар кыах суох. Н. Туобулаахап

I
ыйыт. солб. аат. Туох эмэ буоларын-буолбатын, хайдаҕын-тугун ыйытыыга туттуллар тыл (ардыгар тард. ф-гар тут-лар). ☉ Почему, отчего; зачем, для чего (иногда употр. в притяж. ф-ме)
Тоҕо ыыппакка олороллор? Н. Неустроев
Ол тоҕо дьадаҥылары эрэ түмэбит? Амма Аччыгыйа
[Айта:] Тоҕотун бэйэҥ билэҕин. И. Гоголев
Тоҕото биллэр буоллаҕа эбээт. И. Никифоров
II
сыһ. Эрчимнээхтик, олус күүскэ. ☉ Очень сильно, во всю мощь
[Борохуот аал] Тоҥ күөнүнэн Дохсун сүүрүгү Тоҕо анньан, Тохтообокко дьулугурайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Толуу киһини Тобугун ортотунан Тобурахтаах толон Тоҕо түстэ. П. Ойуунускай
— Тохтооҥ! — диэтэ эһэ, Тоҕо хаһыытаата. Т. Сметанин
♦ Тоҕо тэбээ — илдьи тэбээ диэн курдук (көр илдьи)
Кэтириис оҕото ыалдьыаҕыттан мунньуллубут ыарахан санаатын бүгүн тоҕо тэбээн бэркэ кэҥээтэ, холкутуйда. «ХС»
Эмээхсин хаһаанан сылдьыбыт санаатын сэргиир киһи түбэһэн, тоҕо тэбээтэ. НС ОК
◊ Күлэн тоҕо бар көр күл I
Кулуба күлэн тоҕо барда. Н. Якутскай
Хайдах да тулуйбатым, күлэн тоҕо бардым. Н. Габышев. Тоҕо бар — туохтан эмэ олус үөрэн, кыыһыран, соһуйан эмискэ улаханнык күл, хаһыытаа о. д. а. ☉ Бурно выразить, проявить какое-л. чувство, эмоцию, разразиться (напр., смехом)
Ыта Түргэн үрэн тоҕо барда. Суорун Омоллоон
«Сымыйалаама!» — Сахаар оҕонньор хаһыытаан тоҕо барда. В. Яковлев
Кэнниттэн кэлэн Хооһой Ылдьаа: «Дорооболоруҥ!» — диэн сүөлэҥэдийбитигэр өмүрэн тоҕо барда. Н. Лугинов
Тоҕо көт көр көт I. Дьиэбэр баран тугу да тоҕо көтөрүм суох. Көмөлөһүүм. Р. Баҕатаайыскай. Тоҕо суулун көр суулун II
4. Кылааска оҕолор тоҕо сууллан киирдилэр. Тоҕо сүргэй көр сүргэй. Эһэ үүтээни тоҕо сүргэйэн кэбиспит. Тоҕо тарт көр тарт. Тоҕо түс — түргэнник, тэтимнээхтик ылсан туран, кылгас кэм иһигэр тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Сделать, совершить что-л. споро, быстро, за короткий промежуток времени, выложиться. Тутааччылар кулуубу тутарга тоҕо түһэн үлэлээтилэр. Тоҕо бэрдэй (дьиктитэй, сүрэй) сыһыан т. — сөҕөн, соһуйан, бэркиһээн, кэмсинэн, сэмэлээн саҥа аллайыы. ☉ Междометное модальное сочетание, выражающее изумление, восторг, восхищение, удивление, ужас, сетование, осуждение
Ырааһа, нарына тоҕо бэрдэй. И. Гоголев
Тоҕо дьиктитэй, доҕоор — олох төрөөбүт, үөскээбит сиригэр кэлэн ГЭС тутуһар диэн! В. Яковлев
Микииппэрэп кинээс кигиитинэн дьиэбин уоттаатылар эбээт. Оннук үһү. Тоҕо сүрэй! М. Доҕордуурап
ср. тув. чүге ‘зачем’, казах. неге ‘почему, зачем’