кугдарый диэнтэн холб. туһ. Ити уу тиийбэтэх, угуттаабатах-утахтаабатах кураайы хордоҕосторо кугдарыһан тураллар. Амма Аччыгыйа

даҕ. Сиигэ суох, куура хаппыт. ☉ Засушливый
Кураайы кырдал. — Ити уу тиийбэтэх, угуттаабатах-утахтаабатах кураайы хордоҕосторо кугдарыһан тураллар. Амма Аччыгыйа
Үс сүүс биэс уон килэмиэтир сири сатыы, монгуол кураайы истиэптэринэн айаннаабыттара. И. Федосеев

көр төгүрүмтэ- лээх
Көрдөөх нуоҕай түһүлгэни Күннүгүнэн төгүрүктээх Көлүөһэлии эргийэн Көрүлүү-оонньуу туруоҕуҥ! С. Зверев
Хочо арҕаа хордоҕоһугар биэрэстэнэн төгүрүктээх түөрт үүт бүтэйдээх күрүө кур оттор, хайа курдук, кэккэлээн кубарыйан көстөллөр. М. Доҕордуурап

туохт. Сыарҕаҕа көлүй (хол., аты, оҕуһу, табаны). ☉ Запрягать в сани (напр., коня, быка, оленя)
[Оҕонньор] ырбыт табатын хордоҕоско ыытан, соҕотох табаҕа сыарҕалаан, оҕонньору олордон, сиэтэн баран, сатыы …… айаннаабытым. Н. Абыйчанин
Бээ-эрэ, Оноопур, бүгүн бу бууру сыарҕалаама. Көннөрү сэтиилэн. ВВ ЫСЫ

туохт. Көнө хайысхаттан туораа, халбарый. ☉ Отклоняться от прямого направления, отклоняться в сторону
Кини түүлээх, таба таҥас, таба тыһа этэрбэс тиктэҕинэ — сиигэ биллибэт гына хадьайара үһү. М. Тимофеев
Үрүйэ үрдүк томтору кыйан уҥа диэки хадьайда. Сэмээр Баһылай
Бөрө кэнникинэн арҕаа хадьайан, иһирик сыбардаах хордоҕоско киирбит. «ХС»
ср. монг. хазайх ‘накреняться, наклоняться набок’

бүнүөкүл диэн курдук
Ананий хордоҕос үрдүгэр тахсан соломмут икки кытылы халампааһынан көрдө. М. Доҕордуурап
Лука халампааһын ылан көрө олордо да, биир да анды барбытын көрбөтө. В. Яковлев
Дьэргэли халампааһы хараҕар даҕайан көрбүтэ, түөрт арҕастаах арыы адьас илэ бэйэтинэн субу лөглөйөн олороро. П. Филиппов

туохт.
1. Кими эмэ табанан хааччый, кимиэхэ эмэ табаны биэр. ☉ Обеспечивать кого-л. оленем, давать оленей (для упряжи). Уйбааны икки-үс табалаан ыыт
2. Табаны көр, харай, мэччит. ☉ Быть оленьим пастухом, пасти оленей
Сылгы сылгылыам, таба табалыам — иллэҥэ суох оннук сылдьыам. С. Данилов
Уйбаанча …… табаларын табалыы, хараҥа ойуур иһигэр киирэн, элэҥнии турбута. Н. Якутскай
Ким билэр доҕор. Ити киһи табалыа диэн өйүм хоппото. ИИА КК
3. Таба курдук ойуоккалаан оонньоо. ☉ Играть, прыгать, как олень
Куобахтыы оонньуур хордоҕосторугар куобахтаатылар, табалыы оонньуур Таас хайаларыгар тахсаннар табалаатылар. ПЭК ОНЛЯ II

ык диэнтэн атын
туһ. Үрдүк таас дьиэлэринэн ыгыллыбыт куорат уулуссаларынан да иһэн, мин эйигин куруутун ахтабын. Далан
Ыар хоппо дулҕаны тимирчи олордо, дулҕа төрдүттэн бадарааннаах хара уу ыгыллан таҕыста. Л. Попов
Куйаастан ыгыллыбыт мутукча сыта минньигэстик аҥылыйар. Эрилик Эристиин
Хараҕыттан уу ыгыллан тахсыбытын эрбэҕинэн иилэн ылан илгэн кэбистэ. М. Доҕордуурап
Макар Васильевич, ыгыллыбыт куобахтар эн турар хордоҕоскунан күүскэ кэлиэхтэрэ. Эр бэрдэ, тутта түһэн хаалаар эрэ. С. Юмшанов
♦ Тыына-быара ыгыллар көр тыын II
Тугу да үлэлээбэккэ, таах олороруттан тыына-быара ыгыллара. Н. Якутскай
Айан киһитэ көхсө кыараҕастыйан, тыына-быара ыгыллан барда. Н. Заболоцкай
Рита Аммаҕа барарыттан үөрэ ахан сылдьар. Тыаҕа үөскээбит буолан, куоракка тыына-быара ыгыллар быһыылаах. А. Николаев

I
аат. Киһи синньигэс биилинэн таҥас таһынан баанар, тимэхтэнэр тирии, таҥас балаһата, лиэнтэтэ. ☉ Пояс, ремень
Тогойкин наһаа тото-хана аһаабыт киһи курдук туттан, сонун көннөрүннэ, курун оҥоһунна. Амма Аччыгыйа
Кыһыҥҥы суол хатыс куру субуйбуттуу, сыыйыллан, кинини сиэтэн иһэргэ дылы. М. Доҕордуурап
◊ Кур тыла — кур киһи биилигэр сөптөөх буоларыгар анаан кур хайаҕаһыгар киирэн хатыыр чорбоҕор тимир. ☉ Язычок пряжки
Эргэ эра үйэтин саҕана кыһыл көмүстэн кутуллубут кур тылыгар биһиги олоҥхобут сюжетыгар хабааннаах ойуу оҥоһуллубут. Эрчимэн
тюрк. кур.
II
даҕ.
1. Эргэ, ааспыт сыллааҕы. ☉ Прошлогодний, старый, лежалый, несвежий
Айдар, ыскамыайкаҕа сыстыбыт былырыыҥҥы кур сэбирдэҕи, көмнөҕү бэрчээккитинэн сотон, иккиэн сэргэстэһэ олордулар. Н. Лугинов
Хочо арҕаа хордоҕоһугар биэрэстэнэн төгүрүктээх түөрт үүт бүтэйдээх күрүөҕэ кур оттор, хайа курдук, кэккэлээн кубарыйан көстөллөр. М. Доҕордуурап
ср. монг. хур ‘прошлогодний’
III
даҕ. Анаан уотуллубут (сүөһү, оҕус). ☉ Откормленный (напр., бык)
Албын бааһынай биир кур оҕустаах. Суорун Омоллоон
Икки байтаһын ынаҕы, үс кур оҕуһу өлөрөн, ыһыах-уруу тэрийбиттэр. Н. Якутскай
казах., кирг. кур ‘жирный, упитанный, откормленный (о лошади)’
IV
тыаһы үт. т. Туох эмэ кытаанах эттик үлтүрүйэн, бытарыйан тохтуутун тыаһа. ☉ Подражание звуку, возникающему при осыпании, обрушении мелких частиц твердого тела.

I
аат.
1. Сылгы моонньун үөһээ кырыытынан үөскүүр кытаанах сыа. ☉ Жировое отложение на загривке лошади. Бу ат улаханнык ыра илик, саала билигин да халыҥ
□ Халыҥ хаһа халтархай, суон саал мүлчүркэй (өс хоһ.)
△ Оннук сыа саха күндү аһылыгын быһыытынан. ☉ Жир с загривка лошади как лакомство у якутов
Сылгы суор холото тастаах эмис этин, субайын, хартатын, суон саалын, уохтаах хатан кымыһын санаатахпына, сыҥааҕым уута сүүрэр. В. Протодьяконов
Саалы сулуйан ылан баран, сытыы быһах биитинэн ньиккэрийиллэр уонна бэйэтин бытархай гына кырбаан бэриллэр. ТИИ ЭОСА
2. Сылгы моонньун томтоҕор үөһээ кырыыта. ☉ Загривок у лошади
«Дьэ, буот! Билигин билсистибит», — диидии Владимиров ат саалын туппахтаан көрдө. Н. Якутскай
Чөрөгөркөөн кулгаахтаах, Өрүкүйэр көҕүллээх, Дьондоҕоркоон сааллардаах, Ньалакалыыр сиэллэрдээх Соноҕоһум барахсан! А. Бэрияк
3. Хонуу, кырдал ордук үрдүк, көнө үөһээ өттө эбэтэр томтор, хайа оройо. ☉ Наиболее возвышенная и ровная часть поля, а также вершина холма, горы
Аҕыһыктыыр салаалаах Ачакалыыр күөх оппут Алаас-сыһыы саалыгар Аҥаарыйан аатырда. Күннүк Уурастыырап
Ол хордоҕос дьогдьоҕор саалыттан тула баар ытыска уурбуттуу ыраахха диэри тунааран көстөр. С. Тумат
Москва — Хайа саалын курдук Халыҥ арҕастаах, Очуос оройун курдук Улуу мөҥүөннээх …… Киэҥ Ийэ дойду Киин куората буолар эбит! С. Васильев
♦ Дьогдьойор саала көр дьогдьой
Модун мохсоҕол аал көтөн күүгүнэтэн кэлэн, Внуково аэропорт дьогдьойор саалыгар дугунна. С. Тарасов
Туймаада сыһыытын Дьогдьойор саалыгар Дьиэ да дьиэ, быһата, Дьэндэйэн таҕыста. С. Данилов
Европа дьогдьойор саалыгар, таас хайатын быыһыгар Габрово диэн куорат баар. «ХС». Халыҥ хаһанан харчыта кэбис (охсун), суон саалынан мохсуота уурун фольк. — олус баайдыкталымнык, байылыаттык олор. ☉ Жить в изобилии
[Баайдар] халыҥ хаһанан харчы охсуналлар, суон саалынан мохсуо ууруналлар. П. Ойуунускай. Халыҥ хаһалаахтар, суон сааллаахтар кэпс. — баайдар, көлөһүннээччилэр. ☉ Богачи, мироеды
Биһиги кыра дьоннор араас тардыыны дууһа баһынан …… баайдары, күөх истэри, халыҥ хаһалаахтары, суон сааллаахтары кытта тэбис-тэҥҥэ төлүүр этибит. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. йал ‘грива, загривок’, шор. чал, казах. жал ‘грива; жировой слой под гривой’, тув. чал ‘загривок; насыпь’
II
аат. Тымныыга баанар халыҥ өрүү эбэтэр баайыы былаат. ☉ Тканый или вязаный большой платок, шаль
Ааныс түргэнник оҥостон бүттэ, саалын эринэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
◊ Саал былаат — саал II диэн курдук
Дьиэ хара аанынан үрүҥ саал былаакка сөрөммүт мааны таҥастаах дьахтар сүүрэн тахсыбыт. Н. Заболоцкай