аймаһыт диэнтэн хай
аата. [Хохуол саҥата] дьэҥдьиири күүтүү аймаһытыытын ханна эрэ киэр анньара. М. Горькай (тылб.)

көр тоҥхох гын
Ийэм төҥкөх гынан, миигин саба тардан ылла. Н. Заболоцкай
Хохуол …… ийэ хоско киирбитигэр, мичик аллайан баран, эйэҕэстик киниэхэ төҥкөх гыммыта. М. Горькай (тылб.)

даҕ.
1. Дөйөн хаалбыт курдук, өйдөөн биэрбэт. ☉ Недеятельный, лишенный сообразительности
Аҥаархай харахтарынан мөдөөт баҕайытык дьиэтин иһин көрбүтэ, ийэтэ утуйа сытара. Р. Баҕатаайыскай
Хохуол төрүттээх ыспыраанньык, сүрдээх аҥаархай, сүрэҕэ суох киһи баара. В. Короленко (тылб.)
Тур, тур, тур, эн — уулаах дьахтар! Тур, тур, тур, эн — аҥаархай дьахтар! Н. Некрасов (тылб.)
2. Бытаан уонна күүстээх (дорҕ., саҥа туһунан). ☉ Протяжный и громкий (о звуке, человеческом голосе)
«Оҕонньор, табаар маҕаһыына ханан баарый!»— диэтэ олус чуолкай, куораттыы аҥаархай куоластаах дьахтар. Н. Габышев
3. көсп. Киэҥ-куоҥ, киһи хараҕа ыларынан. ☉ Просторный, широкий, обозримый человеческим глазом
Соҕуруу Ытык хайаны ааһан, аҥаархай, уйаара-кэйээрэ биллибэт Ленаҕа унаархай сурааһын көстүүлэр кэллилэр. Н. Габышев
Арҕастанан халыһыйар Аҥаархай долгунун мөҥүөнүгэр Күлүм чаҕыл уоттарын Күлүгэ хайдах оонньуой? С. Васильев

туохт.
1. Көбүс-көнөтүк тардыллыбыт, тыҥаабыт курдук көнө буол. ☉ Быть туго натянутым, не свисать
Таба маамыкта чиккэйиэр диэри ойон баран, умса холоруктаан, эргичис гынна. Болот Боотур
Мас эрдиилэр хамсаан сардыр-сурдур тыаһыылларын кытта баарса холбоммут быата тыҥаата, чиккэйдэ. И. Никифоров
Итини кытта сэргэ күөгүбүт быата чиккэйэ түһээт, харбыс гынна. В. Тарабукин
2. Төбөҕүн, көхсүгүн кэннин диэки ыытан, көбүс-көнөтүк чыначчы тутун. ☉ Выпрямиться, вытянуться в струнку, встать навытяжку
Төрүт да уһун, синньигэс Булочкин чиккэйиэҕинэн чиккэйэн, чоноллон турарын көрүдьүөстүк көрдө быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Итиччэни истээт, кыра уҥуохтаах хара киһи үөрүүтүттэн эккирээбэтэ эрэ, чиккэйиэҕинэн чиккэйэн тойонун өрө көрөн турда. ВНГ ГОПХ
Хохуол төбөтүн силигир гыннарбыта, устурууна курдук чиккэйбитэ. М. Горькай (тылб.)
3. кэпс. Өлөн, тыыллан сыт. ☉ Умереть, протянуть ноги
Сэмэн чиккэйэ сытар эр киһи хонноҕун аннын туппахтаан көрдө. Н. Якутскай
[Эмээхсин] чиккэйэн, аны кимтэн да куттаммат, кимтэн даҕаны дьиксиммэт буолан сытар. А. Сыромятникова
Охонооһой, төбөҕө таптаран, Туймааран тыастаахтык оҕунна, Чиччигинээн, иҥиирин тартаран, Дьигиҥнээт, чиккэйэ оҕуста. Дьуон Дьаҥылы
ср. туркм. дикелмек ‘выпрямляться, распрямляться’