несов. 1. (терять дар речи) тыла суох буол, тылгыттан мат; 2. (умолкать) тылгыттан мат, саҥата суох бар; неметь от восторга үөрүүгүттэн тылгыттан мат; 3. перен. (цепенеть) бөҕүөр, көһүй, утуй; пальцы немеют от холода тарбахтарым тоҥон бөҕүөрдүлэр.

дьүһ. туохт. Туохтан эмэ өмүттэн эбэтэр соһуйан айаххын атан, таалан туран хаал. ☉ От неожиданности, испуга замирать, цепенеть с раскрытым ртом
Баалкы Баһылай илиитин өрө уунар, Миитэрэпээн тойон аппаллан турар. Л. Габышев

1) вздрагивать (от испуга); саа тыаһыттан соһуйда он вздрогнул от выстрела; соһуйан хаһыытыы түс = вскрикнуть; 2) удивляться; цепенеть (от неожиданности); кини киирбитигэр олус соһуйдум я страшно удивился, когда он вошёл; манна киһи соһуйуоҕа туох да суох здесь ничего удивительного нет; соһуйуох иһин модальное словосочет. к удивлению; соһу-йуон иһин , онно ким да суох буолан биэрбитэ к его удивлению, там никого не оказалось.

туохт., кин. Туох эмэ ыар санааттан кыайан хамсаабат, туохха эрэ хам ылларбыт курдук ыараа (хол., киһи илиилэрин, атахтарын, сүрэҕин туһунан). ☉ Становиться сильно тяжёлым, неподвижным, наливаться свинцом, цепенеть от чего-л. (напр., о руках, ногах, сердце)
Таайын дьиэтиттэн сүрэҕэр ыар таһаҕастаах аттаммыта …… сүрэҕэ улам сибиниэһирэн, санаата хараастан испитэ. Н. Түгүнүүрэп
Кэтии хомойон ытаабатаҕа эрэ. Киниэхэ …… ыга баттыахха айылаах үүтээҥҥэ киирэр кыаҕа суох, субу турар сиригэр хам тоһоҕоломмуттуу икки атаҕа сибиниэһирэ ыараабыт. П. Аввакумов

1. уйадый I, II диэн курдук. Дьиэлээх оҕонньор оҕону аһынан, уйарҕаан хараҕын уута ыгылынна. М. Доҕордуурап
   Күөмэйим төрдүгэр туох эрэ кытаанах тахсан бүөлүү аспыта, уйарҕаабыппын биллэримээри халты көрбүтүм. Сэмээр Баһылай
   — Аарттатай, эдэр киһи биирдэ утуйбатаҕын уйар ини! — Тимир да уйаргыыр куолута, — ийэм утарар. Нэртэ
2. Күүһүҥ эстэн тугу эмэ ыарырҕат, тулуйума, илиһин. ☉ Изнемочь от усталости, сильно утомиться
   Соторутааҥҥа диэри ыһыахтарга тустан мүһэ бөҕөнү сиэбит Силис бэркэ сымарынан оҕонньор сүгэһэрин уйарҕаан түһэрэр. Н. Босиков
   Мин бачча элбэх кылы, сиэли, туһаҕы ыҥыыртахпына, бэйэтэ да сиһэ уйарҕаан иһэр ат эбии эчэйиэ. Н. Заболоцкай
   Арай бу ыалдьан уйарҕаатаҕа буолуо, бу түүлүттэн аһара куттанна. «ХС»
   ср. др.-тюрк. уйузхан ‘цепенеть, слабеть’

туохт.
1. Тымныыттан улаханнык тоҥ. ☉ Мёрзнуть, коченеть на сильном морозе
Кыһын буоллаҕына дэлби үлүйэр үһү, онон тахсыһан, ол оҕонньорго эмээхсинин сирдээн кыстаабыт. Эрилик Эристиин
Атаас, ааҥҥын аһа тарт, Буурҕа баттаан үлүйдүм. А. Абаҕыыныскай
[Өкүүчэ] Таас Дьааҥы ырҕа баайдарыгар Таҥас сууйан аһаабыта, Дьыбардаах, тымныы уорааннарыгар Дьагдайан, үлүйэн улааппыта. С. Васильев
△ Этиҥ ханнык эмэ өттө улаханнык эмсэҕэлиир гына тоҥ. ☉ Повредить (часть тела) морозом, обморозиться
Үлүйбүт тарбахтара аһыйарын бобо тута сатыы-сатыы, Бүөтүр кэнниттэн хааман истэ. Эрилик Эристиин
Дуунньа аҥаар атаҕын үс тарбаҕа үлүйэн, сытыйбыт хортуоска курдук харааран-харааран баран, ууллан түһэн хаалбыттар диэни урут истибитим. С. Маисов
Кини тарбахтарын төбөлөрө, кулгаахтара үлүйбүттэр. И. Бочкарёв
2. Тымныыга, хаһыҥҥа оҕустаран, кэҕин, ас биэримэ (хол., оҕуруот аһа, бурдук). ☉ Быть прихваченным морозом, подморозиться (напр., об огородных растениях, злаках)
[Таня:] Бурдук манна үүнүөн сатаммат. Үлүйүөн эрэ сөп. Л. Попов
Саатар сис тыаҕа, кырдалга сир аһа Сибэккилээн иһэн үлүйэн бүттэ. И. Егоров
Хомуур саҕана хортуоппуй ардыгар үлүйэр. ПВА ССССБ
ср. др.-тюрк., тюрк үши, үзү ‘мёрзнуть, коченеть; цепенеть (от холода)’

туохт.
1. Улугурбут, утуктаабыт көрүҥнэн. ☉ Иметь вялый, сонный вид
Хас да нэдиэлэ ол курдук уйуһуйбуттук үлэлээн иһэн, Аянитов биир сарсыарда хайдах эрэ аҥаарыйан уһуктубута. Софр. Данилов
[Мунньахха олорооччулар] ким да кими да истибэт, бары тус бэйэлэрин ис санааларыгар аҥаарыйан олорор курдуктар. Н. Лугинов
Бууйунай көрүҥэр ыт аҥаарыйан хаалар, аһыттан, сороҕор ууттан эмиэ аккаастанар. СЫаКЫ
2. Талбааран, дөйөн хаал (туохтан эрэ үөрэн, соһуйан). ☉ Цепенеть, замирать (от внезапной радости, испуга)
Өлөксөй соһуйда, Кэннинэн чугуйда, Тэпсэҥнээтэ, аҥаарыйда, Хараҕа тунаарыйда. С. Васильев
Кини дьолуттан дөйөн, аҥаарыйбыт курдук турар. Н. Якутскай
3. фольк., поэт. Ситэн-хотон үүн, улаат (саҥардыы долгулдьуйар буолан эрэр от эбэтэр бурдук туһунан); силигилии чэлгий, көҕөр. ☉ Достигнуть предела роста (о траве или колосьях на поле, начинающих качаться, колыхаться); буйно цвести, зеленеть
Үҥкүүлээбит сирбитигэр Үкэр үүнэн долгуйуо, Аһыакайдыыр сирбитигэр Ача күөх аҥаарыйыа. С. Васильев
Ача оттоох Алаас сыһыы аатын эрэ Аҥна сытта. Аҥаатмуҥаат аҥаарыйда. Күннүк Уурастыырап
♦ Уутугар аҥаарыйар — утуйа сытан эбэтэр ситэ уһуктубакка, тугу оҥорорун, саҥарарын өйдөөбөт. ☉ Он еще не совсем отошел ото сна
Биирдэ нуктуох курдук буолан эрдэҕинэ, аны атаҕар сытар кыыһа Ылдьааныска, уутугар аҥаарыйан, атаҕынан бүөргэ тэбиэлээн уһугуннарда. Болот Боотур
Уутугар аҥаарыйа сылдьар уол үрүт үөһэ ботугураамахтаабыта. В. Гаврильева
Ханна эрэ ньирэй ыҥыранна, ханна эрэ хуутар уһугар ыттар үрдүлэр, таһынааҕы ыалларыгар бириэмэтин булкуйан, уутугар аҥаарыйан бөтүүк хаһыытаата. М. Шолохов (тылб.)
ср. тюрк. аҥкар, аҥыр, аҥҕыр ‘дремать, вздремнуть’

туохт.
1. Кынаккын даллатан аа-дьуо, наҕыллык тэлээрэ көт. ☉ Лететь неторопливо, плавно, распластав крылья
Собоһут кыылым арбайбыт уйатыттан көтөн тахсан, хара кынатыгар уйдаран талбаара көтөн, күөлгэ эргийэр. Н. Неустроев
Кый үрдүккэ көмүс кынаттара кылбаҥнаһа, талбаара көтөр хоптолору …… кэтэҕим көһүйүөр диэри өрө хантайан одуулаһабын. С. Тумат
[Элиэ] хараҥа толбонноох кынаттарын даллатан, аа-дьуо баҕайытык талбаара эргийэрин кэрэхсии көрөбүт. Хомус
△ Аа-дьуо, наҕыллык дьаалаҕынан уһун. ☉ Плыть неторопливо, плавно, по течению
Төгүрүк алааһа — Дьэрэкээн ойуу. Устар талбаара От үрэх оргууй. М. Ефимов
Кубалар …… сүүрүккэ талбаара усталлар. С. Дадаскинов
Өрүс …… мөлбөһүйэ талбаарбыт. Н. Габышев
Тыытын эрдибэккэ эрэ, дьаалатынан сүүрүккэ оҕустаран талбааран испитэ. И. Никифоров
2. Өйгүн сүтэр, уҥан хаал. ☉ Потерять сознание, упасть в обморок
Аҥаарыйа талбаарбыт Сүллүкү ойууну Уолуктай өрө тардан туруорда уонна хонноҕун анныттан ыйыы тутан таһааран барда. Болот Боотур
Бастаан киирбит саалаах киһи саа луоһунан Маайаны түөскэ аспытыгар, Маайа эркиҥҥэ төбөтүнэн анньылла түһэн талбаара сытта. Эрилик Эристиин
3. Саҥарбат буола таалан тур, туймаарбыт курдук буол (ыалдьан, туохтан эмэ уолуйан, наһаа долгуйан). ☉ Оцепенеть, застыть (от резкой боли, чрезмерного волнения, растерянности)
Доҕоруом, саҥарбакка Талбааран тур аттыбар, Таптал бу талба чааска Дьоннору көрдөөн булар. И. Гоголев
Халдьаайы үрдүттэн саалаах дьон таҥнары сырсан киирэн эрэллэрэ, онтон кини кутталыгар талбаарбыт этэ. Эрилик Эристиин
Ыалдьар атаҕын туттубутунан, ах баран, талбааран олоро түстэ. Н. Заболоцкай
Бу маннык дэҥҥэ иһиллэр дьоллоох дуорааны көтүтэн, үргүтэн кэбиһиэм диэн сэрэммитим, тыынарын кылгатан …… дөйбүт курдук талбааран турда. Т. Сметанин
△ Кыайан хамсаабат буол, мөдөөтүрэн, бөҕүөрэн хаал (балык туһунан). ☉ Становиться вялым, малоподвижным, цепенеть, коченеть (о рыбе)
Ууну кытта күөл сааскы талбаарбыт балыга барыта оборуллан тахсан мууска тохтубут. Далан
Арай, биир улахан күөлтэн өрүскэ кыра сиикээн киирэригэр икки балык лабычааннарын хамсата, талбааран туралларын көрдө. Н. Габышев
Дьорохой балык уу кытыытыгар талбааран сытар. «ХС»
4. көсп. Им-дьим буол, чуумпур, иһий (айылҕа туһунан). ☉ Затихнуть, замереть (о природе)
Дэриэбинэ иннинээҕи быстах-быстах төгүрүк, ньолбуһах арыылар, хойуу күөх иирэ халыҥ көп суорҕанынан бүрүнэн талбаара нуктууллар. Н. Габышев
Кытыл талахтара хамсаабакка талбааран тураллара. С. Дадаскинов
Талбааран, таалан, иһийэн Таптыыр чараҥмыт өр күүппүт. Көрүүй, саҕахха куустуһан Тэтиҥнээх титирик үүммүт. НАГ АБС
5. поэт. Сүрэхтиин-быардыын ууллан, манньыйа дуоһуй. ☉ Наслаждаться, блаженствовать, нежиться
Кинини кууһаммын Талбааран сыттарбын!!! П. Ойуунускай
Тыыннаахтыы тырымныы сандааран Сарсыарда саҥа күн тахсыыта, Тапталга таттаран, талбааран, Эн миигин ахтарыҥ буолаарай? П. Тобуруокап
Тула үөрүү таһымныыр, Сүрэх түөскэ талбаарар — Дууһа сырдыы долгуйар Сарсыардата сандаарар. «ХС»
ср. кирг. далбаар ‘устать; выбиться из сил’

туохт.
1. Хараххын симэн, этиҥ-хааныҥ, өйүҥ-санааҥ холкутаан, сынньанар турукка киир, сынньан. ☉ Спать, заснуть
Түүн утуйбат баар үһү (тааб.: быыс). Сүрдээх үчүгэйдик утуйа сытан, ийэм ыҥырар саҥатыттан уһуктан кэллим. Н. Неустроев
Эн билигин үчүгэйдик утуй, сынньан, сарсыарда сүбэлэһиэхпит. Амма Аччыгыйа
Булчуттар арыыга хаалан, биир ханнык эрэ эргэ, иччитэх ампаары булан, онно киирэн муостаҕа утуйан хаалбыттар. Н. Заболоцкай
2. Илииҥ, атаҕыҥ эбэтэр көхсүҥ көһүйэн, бөҕүөрбүт, тоҥмут курдук, тугу да билбэт буол. ☉ Терять чувствительность, неметь, цепенеть, затекать (обычно о руках, ногах, спине). Уҥа илиим утуйан хаалла
□ Онтон биир оҕонньор, чэйдээн бүтэн баран, атаҕа утуйан хаалан, доҕолоҥнуу-доҕолоҥнуу, кыраабылын ылан эргим-ургум тутан көрдө. Амма Аччыгыйа
Күөрэгэй [кыыс аата] олорбохтоон баран, эмиэ сыҥааҕырдаан, көхсө утуйан барда. Т. Сметанин
Бу чагда устун баран иһэн, Кириһээн көхсө бииргэм утуйан иһэрэ. Д. Таас
3. көсп. Кэлии-барыы, сырыы тохтоон, чуумпур (хол., куорат туһунан этэргэ). ☉ Прекратить движение, затихнуть, уснуть (напр., о ночном городе)
Илииилиилэриттэн ылсан баран, утуйбут уулуссалар устун хаамсаллара. Н. Лугинов
Дьокуускай куорат түлүк уутугар утуйа сытар. В. Протодьяконов
Куорат утуйбут, Чуумпу тунуйбут. А. Абаҕыыныскай
△ Тыас-уус, саҥа-иҥэ хам баран, иһий, иһийэн хаал. ☉ Перестать шуметь, затихнуть, замолкнуть
Этиҥ уулаах былыкка утуйбут Итии самыырдаах түүннэригэр Саманан ааһаллара эбитэ буолуо Сааскы хаас үөрдэрэ айманан. Күннүк Уурастыырап
Олбуор ахсын айаарбыт Омуннаах «тирии» хормуоскалар Утуйан ах бараллар. С. Васильев
4. көсп. Таалан хаал; улук буол, улугуран хаал. ☉ Стать неподвижным, замереть; стать вялым, сонным, задремать
Харыйа ойуур налыйда, Халыҥ хаарга утуйда. Эллэй
Бары дьадаҥы саас үйэ тухары утуйбут өйө-санаата уһуктуор сөп буолла, уһугуннун! Эрилик Эристиин
Дойдубут саас буолан, хаар ууллан, Тоҕус ый утуйбут уутуттан Көрүлүү айдааран уһуктан, Күргүөмнээх үлэҕэ турунна. П. Тулааһынап
5. түөлбэ. Умайан бүт, умулун. ☉ Перестать гореть, погаснуть. Отуу уота утуйбут
□ Уота утуйбута уон сыл буолбут. ПЭК ОНЛЯ II
Ноо! Уоттара эмиэ утуйаары гыммыт. Суорун Омоллоон
△ Саҕахха киир, көстүбэт буол, сырдаан бүт (күн туһунан). ☉ Садиться за горизонт, переставать светить (о солнце)
Күн утуйар кэмигэр чугас ыалларбыныын аччыктаабакка олорор бултаахпын. Н. Абыйчанин
Арай күнүм утуйдаҕына, Хайа, хонуу барыйдаҕына, Тыал хаптайар чуумпутугар Мин суланар хаһыым уйгуура Ыраах муора тыаһын курдук …… Кинилэргэ иһиллэр. И. Чаҕылҕан
♦ Букатыннаахтык <утуйуутун> утуйда харыс. т. — олох олорон бүттэ, өллө. ☉ соотв. заснуть последним (вечным) сном
Ол кэннэ налыс гына түспүтэ, халтаһата сабыллан барбыта... Манан кини букатыннаахтык утуйуутун утуйбута. Суорун Омоллоон. Өлөрдүү утуй (өлө утуйа сыт) — олус кытаанахтык, өлбүт киһини санатардыы, утуй (наһаа сылайан эбэтэр уһун кэмҥэ утуйбакка сылдьан баран). ☉ Спать крепко, спать мертвецким сном; спать как убитый (букв. как мёртвый спать)
Чугас ыалларын уолаттарын кытта кылыйсан, куобахтаһан көрүлээн баран, учуутал уол быраатын хоонньоспутунан өлөрдүү утуйан хаалла. Амма Аччыгыйа
Өлө утуйа сыппыт Үчүгэй дьахтар барахсан, Ойбонуттан уулаабатах Улаан убаһа оҕотунуу, Оҥоох-чоҥоох көрбөхтөөн, Уһуктан тиийэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Киһитэ суорҕанын моонньугар диэри тардынан баран, өлөрдүү утуйа сытар. С. Никифоров. Өлөрү утуйарга холоон (ууран) — өлөрү да кэрэйбэккэ, бэйэҕин харыстаммакка (охсус, сэриилэс). ☉ соотв. не на жизнь, а на смерть, не жалея жизни (напр., бьются богатыри светлого мира с тёмными силами — букв. уподобляя смерть сну)
Кини [Айыы бухатыыра] ханнык баҕарар өстөөхтөн чаҕыйбакка харса суох охсуһууга киирэр. Өлөрүн утуйарга холоон туран абааһы уолун ир суолун ирдиир. Эрчимэн
Чурумчуку ойон турда, Тилир-талыр тэбинэн …… Өлөрүн утуйарга ууран, Чупчуруйдаан тойон-саарга Чуо-бааччы бара турда. Эллэй
Түүн утуйбакка, күнүс олорбокко көр күнүс. [Күлүк:] Хайа, байар үлүскэнигэр түүн утуйбакка, күнүс олорбокко үлэлээн эрдэҕиҥ дии... А. Софронов
Ити быйыл сайын түүн утуйбакка, күнүс олорбокко хайы-үйэҕэ үс сүүс бугулу туруордубут, ол үрдүгэр киэһэ аайы, махтал ыларбыт оннугар, мөҕүллэр, сынньыллар икки ардыгар сылдьабыт. Эрилик Эристиин. Тэбэн көрбөккө утуй — төрүт уһуктубакка кытаанахтык утуй. ☉ соотв. спать без задних ног (букв. спать, [даже] не шевельнув ногой)
Мин сылаабыттан уонна киэһэ испит арыгыбыттан тэбэн көрбөккө утуйбут этим, сарсыарда тардыалаабыттарыгар биирдэ уһуктубутум. Далан. <Уһуктубат> уһун уутун (уутугар) утуйда харыс. т. — олох олорон бүттэ, өллө. ☉ соотв. уснуть вечным сном (букв. <непробудным> длинным сном (во длинном сне) уснул)
Ити түүн, Алексей Андреевич илиитигэр, Василий Васильевич уһуктубат уһун уутун утуйбута. Күннүк Уурастыырап
Бурхалей эрчимнээх дайбааһынынан хааннаах тэрээк сүгэ иккиһин күөрэйэн, өлөн эрэр кыыл өҥүс баһыгар түбэһэрин кытта, «өлүөхсүт», соҕотохто дүгдэс гынаат, уһуктубат уһун уутугар утуйда. Эрилик Эристиин. Утуйан оҥторбут сөбүлээб. — 1) саамай наадалаах, кыһалҕалаах кэмҥэ утуйан хаалбыт, утуйа сытар. ☉ Заснуть в самый неподходящий момент
«Илиммин эрдэ көрүмүнэбин утуйан оҥторон хааллаҕым үһү», — оҕонньор бэйэтин мөҕүнэ саныы-саныы дьиэтин диэки дьулуруйда. Л. Попов
«Оо, дьэ! Утуйан оҥторон хаалбыппыт! Үчүгэйдик көрбүппүт буоллар...» — диэбитэ Толя абаран. ВЛ РБЫ; 2) кытаанахтык, уһуннук уһуктубакка утуйбут. ☉ Заснуть крепко и надолго
Мас кэрдээччилэр бука бары минньигэстэн минньигэскэ тартаран …… утуйан оҥторо сыппыттара. Н. Заболоцкай
Чомпоойоп утуйан оҥторо сытара. Л. Попов. Утуйар уу диэни (утуйар ууну) умнубут — 1) кыайан утуйбат буолбут. ☉ Не может уснуть, забыл что такое сон (о человеке, к-рый совсем мало спит, не может спать полноценно)
Миигин пенсионер оҕонньор …… сөхтөрбүтэ, утуйар уу диэни таһы умнубут этэ. Далан
Дьэ тукаам, утуйар ууну умнан, төрөөбүт алааспын Хомустаахпын ахтан, хайа охсубут аҥаарым буолла. Н. Габышев; 2) работать усердно, забыть про сон
Билигин биһиэхэ ынах муоһун ааҕыы наадата суох, тэрийэр үлэ, холкуоһу баай-тот оҥоруу наада. Оҕонньор, сэрэн, утуйар уубутун умуннахпытына …… сатаныахпыт. В. Яковлев
Үлэ туһугар утуйар уутун даҕаны умнубут эдэр бэрэссэдээтэли тута сөбүлээбиттэрэ, таптаабыттара. «ХС»
Онон үлэ-хамнас элбэх этэ. Быһаччы эттэххэ, утуйар уутун умнубута. «ХС». Утуйар уу күрэннэ — уута кэлбэт буолан хаалла, утуйуон баҕарбат буолла. ☉ соотв. сна ни в одном глазу
Бу киэһэ Юрий Осиповичтан утуйар уу күрэннэ. С. Федотов
<Утуйар> уута көттө — уута көттө диэн курдук (көр уу II). Утуйар уум көппүт түүнүгэр Былыт халыйар мин үрдүбэр, Сүрэхпэр киирэр күһүҥҥү өксүөн — Санаа-оноо, саарбахтааһын үксүөн! Л. Попов
Бу өлөрүөхсүттэр сиэптэригэр бэстилиэтэ суох буоллахтарына, арааһа, утуйар уулара көтөр быһыылаах, кэм даҕаны араас систиэмэлээх бэстилиэттэри уктубут буолааччылар. «ХС». Утуйар уута уу буолбата, олорор олоҕо олох буолбата — туох эмэ санааттанонооттон кыайан утуйбат буолла, чуумпу олоҕо алдьанна. ☉ соотв. потерять покой и сон (от горя)
Сол күнтэн ыла Тамара сарыабына утуйар уута уу буолбата, олорор олоҕо олох буолбата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Итинтэн ыла Дьэргэ утуйар уута уу, олорор олоҕо олох буолбатаҕа. Болот Боотур. Утуйар уутуттан мэлийдэ кэпс. — уута кэлбэт буолла, утуйбат буолла. ☉ соотв. лишиться сна (напр., от душевных мук)
[Кэргэнэ — Дабыыкка:] Сыакаар, эмиэ Сымнаҕас Даарыйаҕын санааҥҥын утуйар уугуттан мэлийдиҥ дуо? У. Нуолур. Утуйар хараҕа суох — оннооҕор түүн да утуйбат, утуйуохтаах да кэмҥэ утуйбат. ☉ соотв. забыл про сон (букв. у него незасыпающие глаза)
Уу күөгэйэ букатын да утуйар хараҕа суох кыыл эбит. Далан
«Утуйар хараҕа суох оҕо дуу, тоҕо бэрдэй! Биһиги да эдэр буолбатахпытын. Төһө эрэ тэлээрэ тэбэр этибит», — дии көрсүбүтэ кинини Маайа эмээхсин. Н. Босиков
◊ Утуйар мөһөөх — ичигэс буоллун диэн баататтан, араас тирииттэн тигиллибит, киһи иһигэр киирэн утуйан хаалар уһун сомуоктаах мөһөөччүк. ☉ Спальный мешок
«Чэ, ыл, утуйар мөһөөхпүн, ыһыктаах чымыдааммын аҕал», — диидии, Орлосов сыарҕаттан бинтиэпкэтин ылан санныгар иилиннэ. Н. Габышев
Миичээн алын өттө таба, үрүт өттө куобах тириититтэн аныгылыы, таҥаһынан сирийиллэн оҥоһуллубут утуйар мөһөөҕүн иһигэр бэрт сылаастык сытан …… оҕонньор кэпсээнин сөпсөп сэҥээрэн биэрэр. А. Кривошапкин (тылб.)
Утуйар таҥас көр таҥас. Микиитэ …… утуйар таҥаһын кыбыммытынан, интэринээт дьиэҕэ көтөн түстэ. Амма Аччыгыйа
Утуйар таҥастарын, оҕолорун уйатын, иһиттэринхомуостарын дуомун бука барытын силис сыарҕаҕа өрөһөлүү тиэйэн кэбистилэр. Күннүк Уурастыырап. Утуйар хорук тымыр анат. — хабарҕаны батыһа моой икки өттүнэн сытар киһи төбөтүгэр хааны тиэрдэр улахан тымырдар. ☉ Сонная артерия
Утуйар хос көр хос. Вера Михайловна түүҥҥү ыалдьыт тугу кэпсиирин истээри утуйар хоһун ааныгар кэлэн өйөнөр. Н. Якутскай
Утуйар хостон Марфа Николаевна уонна Татьяна Ивановна тахсаллар. Андриан хааман лиһиргээн утуйар хоһугар киирдэ. М. Доҕордуурап. Утуйар чаас — сонотуоруйдарга, сынньанар дьиэлэргэ, балыыһаларга эбиэт кэнниттэн утуйан сынньанар кэм. ☉ Тихий час. Сынньанар дьиэбитигэр утуйар чааска чуумпу баҕайы буолар
др.-тюрк. уды, уйу, тув. уду, тат. ою